Skip to main content

Full text of "Opera omnia"

See other formats


R. P. FBANCISCI 



SUAREZ 



E SOCIETATE JESU 



OPERA OMNIA. 



TOMUS DEGIMUS TERTIUS COMPLECTENS 

COMMINTARIA IN SECUNDAM SECUNDjE D. THOM^, 

SCILICET, TRES PRIMOS TRACTATUS 

OPERIS DE RELIGIONE 

CUM INDICIBBS NECESSARIIS. 



«AEN. — )»PB111H<H E. POIMO* . 



B. P. FRANGISGI 



SUAREZ 



E SOCIETATE JESU 



OPERA OMNIA 



EDITIO NOVA, A CAROLO BERTON, 

GATIIEDRALIS ECCLESLE AMBIANENSIS VICARIO, 

INNUMERIS PENE VETERUM EDITIONUM MENDIS LIBERATA, ADNOTATIONIBUSQUE 
m ULTIMUM TOMUM RELEGATIS ILLUSTRATA, 

REVERENDISSIMO ILL. DOMINO SERGENT, EPISCOPO CORISOPITENSI, DICATA. 



TOMUS DEGIMUS TERTIUS. 




PABISIIB 

APUD LUDOYIGUM VIVES, BIBLIOPOLAM EDITOREM, 

Via vulgo dicta Delambre, 5. 



MDGGCLIX. 



ILLUSTRISSIMO AC REVERENDISSIMO D. D. 

ALPHONSO A CASTELBRANCO 

EPISCOPO CONIMBRICENSI, COMITI ARGA.NILENSI. 



Opus de religione, quod per hosce annos meditabar, tuo nomine, Illuslrissime 
Prsesul, tectum ac tutum prodibit in lucem : neque enim de religione tractatus alium 
deposcit patronum, aut amabit defensorem, quam eum prsesulem, in quo sic religio- 
nis amor efflorescit, ut cum csetera summa habeat, hic tamen cseteris magnis ac 
summis longe videatur eminere. Totam veteris. Pontificis pulchritudinem, ac vestium 
ornamenta Dei vocabulum, teste Hieronymo 4 , protcgebal et coronabat. Dum enim 
Pontifex sacrosanctum Dei nomen religiose colit, et capiti impositum humiliter reve- 
retur, quidquid induit venustatis ac decoris, nova exornare gloria, novis insignire 
luminibus, novis creditur ornamentis coronare. Haud aliter, quae libi benefico arri- 
dens vultu natura dedit ornamenta, quse tua tibi peperit industria, quae immortalis 
Deus manu contulit liberali; ea omnia, tua in Deum religio, tua in superos pielas, 
tua in sacra loca observantia, ila locupletat et exornat, ut coronam addere ac dia- 
dema imponere videatur. Tua quidem nobilitas, longa proavorum serie ab antiquis 
hausta temporibus, neminem latere potest ; eam tu, sua satis luce promicantem, tri- 
plici ampliasti incremento : Pontificis dignitatem addidisti ; comitis prserogativam cu- 
mulasti; supremi Lusitanise gubernatoris insignibus evexisti. Hanc tamen generis 
claritudinem tua religionis observantia protegit et coronat : Summa enim nobilitas 
est clarum esse virtutibus, ut olim Hieronymus 2 dictilabat. Inter cseteras vero quse 
generis commendanl splendorem, pietas in Deum ac religio cerlum obtinent princi- 
patum; prseclare etiam Nazianzenus , cum Heronem dilaudaret, et ex optimis opli- 
mum, ex nobilissimis diceret nobilissimum, caute adjunxit : Nobilitalem clico, quam 
pielas et mores notant 3 . Sed generis omitto splendorem, quem non lam tua tibi pe- 
perit industria, quam majorum invexit excellentia. De tua doctriria, quam assiduo 
studio perennique Sanctorum Patrum lectione comparasti, quid commemorem ? Non 
possum sane et ingenii felicitatem, et studii vigilantiam, et memorige ubertatem non 
demirari, cum te audiam frequenter de rebus difficilibus diserte, de gravibus copiose, 
de subtilibus acute, de omnibus luculente philosophantem; sed hanc ingenii tui ex- 
cellentiam, ac doctrinse ubertatem tua in Deum singularis religio protegit et coronat : 
Non enim (inquit Ambrosius) sufficit ad consummationem sapientiai, verbis prce- 
ferre virlutem, nisi doctrina ornetur ex rebus \ Nulla vero est quse majorem sa- 
pientiae afferat splendorem, quam illa quse in superis colendis insudat, et Deo reli- 
giose famulatur. Jam vero quantus in te existat religionis amor, qui hsec omnia felici 
coronat ornamento, neminem credo posse ignorare, cum omnes tuse curse et studia 
co tendant, ut divinus in tua dicecesi cultus prsecipue efflorescat. Testatur hoc im- 
primis tua sedes cathedralis, cui augendse et exornandse tam liberales opes contulisli, 

1 D. Hieronymus, in epist. ad Fabium. 3 Nazianz., orat. 23. 

2 Epist. 14. 4 D. Ambrosius, da Pcenit., c. 8, n. 5. 

xni. a 



u !, cum eam mullis rcbus indigam inveneris, nunc omnibus ornamenlis ita possideas 
abundantem, ut in te mirifice quadret, quod in Gorgonise sororis laudem olim dixit 
Nazianzcnus \ ita Sanctam Gorgoniam templum, in quo ipse perorabat, suis exornasse 
muneribus, ut nusquam postea ita videretur honestandum. Testem quoque laudo 
ejusdem rei saciarum Yirginum Parthenonem, Annae nuncupatum, quem ab imis fun- 
damenlis ad summum fasligium propriis impensis erexisti, situ amplum, opere ma- 
gnificum, reddilibus locuplelem; denique talem, ut ejus fama non Lusitanise termi- 
nis concludatur, sed ad exteras nationes meritissimo tuse magnificentiae praeconio 
evecta deferatur Ad hsec tuae religionis argumenta accedit ille tui animi affectus erga 
religiosos ordines singularis, quos ad studia pietatis non solum dictis promoves, sed 
factis. Seorsim vero nostra Societas tam multa a te accepit beneficia, ut non immerilo 
diffidat paria apud te posse obseqiaia collocare. Naui a primis annis quibus litterarum 
studia iniisti, ad hoc lemporis quo pontificiis infulis splendescis, semper tuus in nos 
amor majora in dies habuit incrementa. Sed quid communia persequor beneficia, 
cum propria, quse in meipsum contulisti, tam multa sint, ut nequeant a me omnia 
recenseri? Nam ab eo die quo in hanc urbem pedem posui, te unum habere ccepi 
singularem meorum studiorum Meccenatem, qui non solum editis a me libris auctori- 
tatem conciliabas et honorem ; sed eliam benevolis me verbis ad ulterius scribendum 
erigebas, et liberalibus factis ad scripta evulganda adjuvabas. Quse cum ita sint, 
librum hunc tam multis tibi debitum nominibus, tuo tibi jure non dico, sed solvo; 
non dono, sed reddo. Tuus est, quia tuo favore prodit; luus sit, ut tuo patrocinio 
defendatur. 

1 D. Gregorius Nazianzenus, orat. 11. 




INDEX 



TRACTATUUM, LJBRORUM ET CAPITUM 



QUjE IN HOC VOLUMINE CONTINENTUR. 



TRACTATUS PRIMUS. 



DE NATURA ET ESSENTIA VIRTUTIS RELIGIONIS. 



LIBER I. 

DE OBJECTO ET MATERIA VIRTUTIS RELIGIONIS. 

Cap I. De etymologia et multiplici significatu vocis 

religionis. 3 

Cap. II. De divisione religionis in virtulem el statum. 6 
Cap. III. Quomodo Deus sub objecto virlutis religionis 

comprehendatur 8 

Cap IV Silne Deus solus objectum cui virtutis reli- 

gionis. 10 

Cap. V. An sola religio rcspiciat Deum ut objeclum 

cui. 12 

Cap. VI. Sub qua ratione Deus sit objectttm religio- 

nis. 14 

Cap VII. Qucenam sit maeria proximareligionis. 16 
Cap. VIII. De cultu quem exercet religio. 18 

Cap. IX. De debito quod reddil religio. 20 

LIBER II. 

DE ACTIBUS religionis in generali. 

Cap. I. De inlerioribus actibus proxime a religione 
ehcilis. 23 



Cap. II. De actibus exlernis religionis. 27 

Cap. III. An cullus externus a religione itnperetur. 29 

Cap. IV Habeatne rehgio acttis proprios specie inler 

se diversos. 32 

LIBER III. 

DE HABITD VIRTDTIS RELIGIONIS. 

Cap I. Anreligio sil habitus proprius naturce creatce 

intelleitiialis. 35 

Cap. II. Quomodo dislingiiatur religio a fide, spe et 

charilale. 39 

Cap. III. Kn religio sit virtus theologica, vel 7nora- 

lis. ' 44 

Cap. IV Quomodo rcligio ajuslitia distinguatur 47 
Cap. V. De disiitictione religioms a dulia. 53 

Cap. VI. An religio ab obedieittia distingualur 61. 

Cap. VII. Sitne religio distincla virtus a pceniten- 

tia. 63 

Cap. VIII. De unitale specificareligionia. 67 

Cap. IX. De perfectione hujus virtutis inter ahas. 69 



TRACTATUS SECUNDUS. 

DE rRjECEPTIS AFFIRMATIVIS RELIGIONIS AD DEI CULTUM, ET ADORATIONEM, PR^SERTIM 

EXTERNAJI, PERTINENTIBUS. 



LIBER I. 

DE PRiCEPTIS DIVINI CIILTUS, PR.ESERTIM QUOAD OBLATIO- 
NES, DECIMAS ET PRIMITIAS. 

Cap. I. Anprwceptum adorandi Deum sitnaturale. 77 
Cai' II. Quomodo adorandus sit Deus ex lege natu- 

rali. ' 83 

Cap. III. An sit prceceptum offerendi Deo sacrifi- 

cium. g7 

Cap. IV An ntus simplicium oblationum nunc li- 

ceat. 90 

Cap. V. An oblationes Ecclesiw debeanlur. 94 



Cap. VI. A quibus personis recipiendw sint oblatio- 

nes. 101 

Cap. VII. Quibus, et de quimts rebus dandte sint obla- 

liones. 103 

Cap VIII. De primitiis. 108 

Cap. IX. An sit in Ecclesia prwceptum decimarum. 113 
Cap. X. Cujus juris sit in Ecclesia prwceptum decima- 

rum . 118 

Cap. XI. An conveniens sit determinalio decima- 

rum. 121 

Cap. XII. Quid in der.imis possit consuetudo. 126 

Cap. XIII. Quod lempus requiral prwscripiio non sol- 

vendi decimas. 132 



VI II 

Cap. XIV Quid Pontifex possil in dispensandis deci- 

mis. ^35 

Cap. XV, Privilegium decimarum sine causa datum 

quah' sit. 139 

Cap. XVI. Quibus locis sit impositum decimurum prcs- 

ceptum. I* 3 

Cap XVII. An clerici teneantur ad solvendas deci- 

mas. 1*9 

Cap. XVIII. .4?! aliqui cxempti sint a debito decima- 

rum. 160 

Cap. XIX. Dubia cina exemplionem decimarum. 163 
Cap. XX. Quomodo amitlalnr exemptio a decimarum 

soltitione. 170 

Cap. XXI. An parochialibus Ecclesiis decimce solvendce 

sint. 172 

Cap XXII. De consueludine solvendi decimas in aliena 

parochia. 176 

Cap. XXIII. De privilegio decimandi extra paro 

eliiam. 179 

Cap. XXIV An in ecclesia baplismali decimce solven- 

dce sint. 182 

Cap. XXV An laicis debeanlur decimce. 185 

Cap. XXVI. An decimce denlur in feudum perpe- 

tuum. 189 

Cap. XXVII. An laici possint prcsscribere decimarum 

perceptionem. 194 

Cap XXVIII. Ad quos clericos decimce perlineant jure 

communi. 195 

Cap. XXIX. Corollaria, et assertiones ex doctrina su- 

perioris capitis. 20] 

Cap. XXX. Possinlne ecclesiastici prcescribere jus de- 

cimarum. 205 

Cap. XXXI. Ex quibus rebus decimce personales sol- 

vendce sint. 207 

Cap. XXXII. An aliqua propria lucra immunia sint 

a decimarum solutione. 211 

Cap. XXXIII. A n personales decimce integrce solvendcs 

sinl. 214 

Cap. XXXIV Ex quibus bonis prcediales decimce sol- 

vendce sinl. 216 

Cap XXXV. Quomodo prcediales decimce solvenda?, 

sint. 220 

Cap. XXXVI. Quomodo sint decimce debitce Eccle- 

sice. 224 

Cap XXXVII. Quando et ubi teneanlur fideles decimis 

solvendis. 232 

Cap. XXXVIII. Quomodo possit Ecclesia non solulas 

decimas recuperare. 236 

LIBER II. 

DE SACRORUM DIEBOM OBSERVATIONE ET PRjECEPTO. 

Cap. I. De observatione sabbathi . 243 

Cap II. Anconvenkns sit prceceptum servandi festa 

in Ecclesia. 249 

Cap. III. Dediebusah universa Ecclesia observandis 

in generali. 252 

Cap. IV De festo dominicw, alque Tnnilatis. 253 

Cap. V De festis ad vitam et mortem Chrisli pertinen- 

tibus. 258 

Cap VI. De resurrectionis festo. 265 

Cap. VII. De feslis Clirisli posl resurreclionem. 276 
Cap. VIII. De festis Beatissimce Virginis Marice. 281 
Cap. IX. Dc festis Sanctorum. 284 

Cap. X. D: numero el comparatione gencrulium festi- 

vitatum. 292 



INDEX TRACTATUUM, 



Cap. XI. De festisquce in aliquibus dicecesibus servan- 

tur 294 

Cap. XII. De festis quoe a principe saiculari insti- 

tuuntur. 299 

Cap. XIII. Anobligenturperegriniadfestapatriw. 301 
Cap. XIV AnobligenUirperegriniadfestaloci. 303 
Cap. XV Demissain diefesto audienda. 313 

Cap. XVI. De aliis actionibus sacris in die festo exer- 

cendis. 317 

Cap. XVII. Non omnia corporalia opera prohiberi in 
• festis. 322 

Cap. XVIII. An per peccalum mortale festum viole- 

tur. 326 

Cap. XIX. An opus omne mercenarium prohibeatur in 

die festo. 332 

Cap. XX. Servile opus quid sit. 338 

Cap. XXI. De aliquibus operibus servilibus non pro- 

hibilis. 339 

Cap. XXII. De operibus liberalibus non prohibitis. 344 
Cap XXIII. Denturne opera media,et quomodo se ha- 

beant ad hoc prceceptum. 345 

Cap. XXIV An scribere interdum sil vetitum in die 

feslo. 348 

Cap. XXV. An transcribere sit prohibitum in die 

festo. 350 

Cap. XXVI. Actio pingendi an servilis, et prohibita in 

die festo. 353 

Cap. XXVII. De itineralione et aliis corporis agilatio- 

nibus. 355 

Cap. XXVIII. De venalione, piscatione et militia. 357 
Cap. XXIX. De operibus liberis speciali jure prohibi- 

tis. 360 

Cap. XXX. De operibus forensibus irrilis, velprohibi- 

tis in festo. 363 

Cap XXXI. De obligatione et duratione hujus prohi- 

bitionis. .. 371 

Cap. XXXII. De excusationibus ad laborandum in 

festo. 373 

Cap. XXXIII. De dispensatione in veneraticne festi. 375 

LIBER III. 

DE TEMPLORCM RELIGIOSO CULTU , ET ECCLESIARUM IMMU- 
NITATE. 

Cap. 1. Quce reverenlia locis sacris debeatur 381 

Cap. II. De aclibus locum sacrum polluentibus. 884 
Cap. III. De actibus quibus sacralocaprofanantur 390 
Cap IV De aciibus solo jure humano in ecclesia pro- 

hibitis. 394 

Cap. V De actionibus furli in templo prohibitis eccle- 

siastico jure. 400 

Cap VI. De aliis acliouibus in templo prohibitis. 403 
Cap. VII. Sintne aliqua opera in templo facta, mala ex 

hac sola circumslantia. 405 

Cap. VIII. De immunitate ecclesiarum quoad delin- 

quenles tuendos. /,10 

Cap. IX. Quce ecdesice propria gaudeant immuni- 

tate. 415 

Cap. X. De personis quce gaudent templorum immu- 

nitate. 419 

Cap XI. In quibus causis valeat templorum immu- 

nilus. 423 

Cap XII . De effeclibus immunitatis ecclesiarum. 429 
Cap XIII. De culpa et pcenaimmunilalemecclesice vio- 

lanlium. 440 



LIBRGKUM ET CAPITUM. 



IX 



TRACTATUS TERTIUS. 



DE VITIIS RELIGIONI CONTRARIIS, ET PRjEGEPTIS NEGATIVIS QUIISUS PROHIBENTUR. 



LIRER I. 

Bli IRRELIGIOSITATE ET EJUS SPECIEBUS, TENTATIONE DEI ET 
BLASPHEMIA. 

Cap. I. Quid sil irreligiosiias , et quot moclis dica- 

tur, elr. 438 

Cap. II. De tenlatione Dei formali . 442 

Cap. III. De tentatione Dei interpretativa. 448 

Cap. IV Quid sit blasphemia. 452 

Cap. V Quoluplex sit blazphemia. 456 

Cap. VI. Quaiis sil malilia blasphemice. 458 

Cap. VII. Quce sil blasphcemice poena. 465 

LIBER II. 

DE SUPERSTITIONE ET VARIIS MODIS EJUS. 

Cap. I. Quid sit superstitio, et quomodo commilti pos- 

sit. 467 

Cat. II. De moclis el cjravilate superstitionis in ciiltu 

veri Dei. 473 

Cap. III. Quid sit idololalria, et quod ejus objec- 

tum. 480 

Cap. IV Quomodo adoratio divina tribui possit ido- 

lo. 482 

Cap. V Qucenam fuerit idololatrice origo. 488 

Cap. VI. Quam gravis culpa sit idololatria, et ejus 

pcena. 492 

Cap. VII. Quid sit divinatio , et unde habeat mali- 

tiam. 499 

Cap. VIII. De malitia divinationis expresse a dcemone 

postulatce. 503 

Cap. IX. De superstitiosa divinatione per implicitum 

paclum. 511 

Cap. X. Solvuntur difficultates circa prcedictas species 

divinationum. 517 

Cap XI. De prohibitione judicandi occulta per as- 

tra. 523 

Cap. XII. An sortes simper sint superstitiosce, ac pro- 

hibitce. 536 

Cap. XIII. Quce divinalio per somnia superstitiosa 

sit. 547 

Cap. XIV An in operibus magice pactum cum dcemone 

dctur 553 

Cap. XV- Quce sint species macjice. 562 

Cap. XVI. kn opera magice prcvstigiosa sint , an 

rera. 573 

Cap. XVII Quce media liceant ad tollenda malefi- 

^ C'"- 584 

Cap XVIII. An lic.eat uti maleficio ad tollendum 

aliud. 59 

Cap. XIX. De pcenis quas divini, maji et malefici in- 

currunt. 595 

LIBER III. 

DE SACRILEGIO, EJUSQHE SPECIEBUS. 

Cap I. Quid sit el quotuplex sacrilegium. 601 

Cap. II. De sacrilegio contra personam sarram. 604 
Cap. III. De sacrilegio per violalionem casiitalis. 606 



Cap. IV- De sacrilegio contra locum et alias res sa- 
cras 610 

Cap. V Qualis sit divisio sacrilegii in tresspecies. 611 
Cap. VI. Dubia circa res aliquas sacras. 614 

Cap. VII. De sacrilegii maliUa et pcena. 618 

LIBER IV 

DE SIMONIA. 

Cap I. Quid sit simonia. 624 

Cap. II. An sit aliqua simonia jure divino prohi- 

bita. 629 

Cap. III. De malitia simonice. 635 

Cap. IV An in simonia detur aliqua maliiia contra 

justitiam. 639 

Cap. V. An simonia sit solum in lege nova, cm etiam 

in veteri, 642 

Cap. VI. An in lecje naturce simonice vitium dare- 

tur 648 

Cap. VII. An delur aliqua simouia solo ecclesiaslico 

jureprohibita. 653 

Cap. VIII. An detur aliqua simonia in maleria mere 

naturali. 658 

Cap. IX. An possit esse maleria simonice cjratia sanc- 

tificans, etc. 669 

Cap X. An sacramenta Ecclesice sint maleria simo- 

nice. 674 

Cap. XI. An maleria sacramentorum vendi possit. 678 
Cap. XII. An possit sacramenlum emi in necessi- 

tate. 680 

Cap. XIII. An omnes actus potestatis ordinis sinl ma- 

teria simonice. 690 

Cap. XIV An sacramenlaiia sinl materia simonice. 694 
Cap. XV An divina officia sint materia simonice. 705 
Cap. XVI. An actus spirituales soli operanti uliles, 

sinl materia simonice. 708 

Cap. XYIL An religiosi ingressus adhabitum, vel pro- 

fessionem, sit maleria simonice. 715 

Cap. XVIII. An functiones supernaturalis doctriuce 

sint materia simonice. 722 

Cap. XIX. An aclus jurisdictionis interni fori sint 

materia simonice. 731 

Cap. XX. An actus ecclesiasticce jurisdictionis externi 

fori sint maleria simonice. 735 

Cap XXI. An defaticjalio corporalis circa opera spi- 

ritualia, et obligatio adilla sit inateria simonice. 742 
Cap XXII. An omissio spiritualium actuum sit mate- 

ria simonice. 749 

Cap XXIII. An non spirituale ob annexionem ad spi- 

rituale sit maleria simonice. 757 

Cap. XXIV An beneficia ecclesiastka sint maleria si- 

monice ex divino el ecrlesiasticce jure. 760 

Cap XXV An jinef-timonia sint materia simonice con- 

tra jus divinum vel humanum. 774 

Cap XXVI. An pensiones ecclesiasticce sint maleria 

simonice. 775 

Cap. XXVII. An commendce,coadjulorice, vel hospita- 

lia sint maleria simonice. 783 

Cap. XXVIII. An fus Patronatus sit materia simonice, 

ubi de jure sepeliendi, et similibus. 788 



X INDEX THACTATUUM, 

Cap XXIX. Antemporalia officia ecclesiastica vel ac- 

lus eorum sint maleria simonia-. 796 

Cap XXX. Quale prelium ad simomam requiratur. 

ubi disquiritur an commutatio spiritualis pro spiri- 

tuali simoniaca sit. 803 

Cap. XXXI. Ctrum in commulatione spirilualium com- 

mitlatur simonia sallem conlra jtis ecclesiasli- 

cum. 807 

Cap. XXXII. Ctrum prcelati auctoritas necessaria sil 

ut permutatio spiritualium non sil simoniaca. 814 
Cap. XXXIII. Ltrum bcneficium ecclesiaslicum possit 

cum pensione permutari absque simonia. 820 

Cap. XXXIV Clrum possint beneficia inmqualia per- 

mutari, facta recompensatione, absque simonia. 824 
Cap. XXXV Utrum renunciare beneficio in favorem 

lertii sit simonia. 831 

Cap. XXXVI. Quando temporale donum sit prelium rei 

spiritualis. 840 

Cap. XXXVII. Ctrum sufficienter dividatur pretium si- 

monice in tria vulgata membra. 845 

Cap. XXXVIII. Quid per munus a manu inlelliga- 

tur 852 

C'.p. XXXIX. Quid sub munere ab obsequio compre- 

hendatur 856 

Cap. XL. Quid per munus a lingua signiUcetur 863 
Cap. XLI. De divisione simonice in mentalem, conven- 

lionalem et realem. 869 

Cap. XLII. D/ simonia ficla. 873 

Cap. XLIII. De simonia confidentiali. 875 

Cap. XLIV Dc intentione ad mentalem simoniam ne~ 

cessaria. 880 

Cap XLV Utrum intenlio remunerandi spirituali 

dono temporalem obligutionem sit simonia. 886 

Cap. XLVI. Ctrum pactum spirilualis fuuclionis non 

debitw ex officio sit conveulionalis simonia. 893 



LIBRORUM ET CAPITUM. 

Cap. XLVII. Utrum exactio slipendii pro spirituuh 

functione debila ex officio, sit conventionalis simo- 

nia. 899 

Cap. XLVIII. Utrum consueludo exigendi temporaiia 

pro spirituaiibus conventionalem simoniam incur- 

rat. 903 

Cap. XLIX. Ulrum possit esse realis simonia sine con- 

ventionali. 908 

Cap. L. Utrum redemplio vexalionis , interveniente 

paclo, simoniam realem et conventionalem conti- 

neat. gn 

Cap. LI. An transactio, seu pactum onerosum, ut lis 

finiatur in spiritualibus, simonia sit. 926 

Cap. LII. An simonia cadere possit in Pontificem vel 

ejus curiam. 935 

Cap. LIII. Quibus modis inferiores pro3lati, vel eorum 

ministri, aut familiares, simoniam committere pos- 

sint. 939 

Cap. LIV Quomodo in aliis hominibus cujuscumque 

status possit simonia inveniri. 943 

Cap. LV Pro quibus simoniis nulla pwna ipso jure 

imposita sit. 947 

Cap. LVII. Pro quibus simoniis aliqua censura sit im- 

postta, et qucn illa sit. 955 

Cap. LVI. An beneficium, vel rcs spiritualis per simo- 

niam comparata reiineri possit, uel dimittendasit. 968 
Cap. LVIII. An beneficia prius rite ootenta per simo- 

niam circa beneficium amittantur 986 

Cap. LIX. An pntium pro re spirituali acceptum ex 

naturali jure restitutioni obnoxium sit. 990 

Cap. LX. An preiium simomacum ex jure ecclesias- 

tico sil restiiuendum ante condemnalionem, et qui- 

bus. 1006 

Cap. LXI. An dispensalio cadere possil in simoniam 

et quomodo. 1101 



, /"■" 



..^y 



MMWMiMWJfcWJMHMmM 



INDEX OUiESTIONUM ET ARTICULORUM 



^VJ 



D. THOMiE IN 2. 2, QUI IN HOC YOLUMINE EXPUCANTUR. 



Tractavit D. Thomas de virtute religionis et de vitiis illi contrariis, in 2. 2, a qusest. 81 
usque ad dOO. Cujus omnes articuli in hoc et in sequenti volumine explicantur, ordine 
aliquantulum mutato, ideo, pro studentium utilitate, loca, in quibus singuli articuli expo- 
nuntur, in prsesenti indicabimus. 

QU.-ESTIO LXXXI. QILESTIO LXXXVI. 

De relisione. 



ARTICULUS I. 



De obligationibus et primitiis. 

ARTICULUS I. 



Ulrum religio consislat lanlum in ordine ad Deum, 
tracl. 1, lib. 1 cap. 3 4 5 et 6. Utrum aliquseoblaliones sint de necessitate prsecepti, 



ARTICULUS II. 

Utrum rcligio sit virtus, tract. 1, lib. 3, cap. 8. 

ARTICULUS III. 

Ulrum religio sit una virtus, tract. 1, lib. 3, cap. 8. 

ARTICULUS IV. 



tract. 2, lib. 1, cap. 4 et 5. 

ARTICULUS II. 

Quibus oblationes debeantur, d. I. 1, cap. 7. 

ARTICULUS III. 

De quibus rcbus fieri dcbeant, eod. Iib. 1, cap. 7, n. 6. 

ARTICULUS IV. 



Ulrum religio sit specialis virlus, tract. i, lib. 3, cap. 
24, usqueads. De oblalionibus primitiarum, eod. lib. l,cap. 8. 

articulus v. QUiESTIO LXXXVII. 

Utrum religio sit virtus Theologica, tract. 1, lib. 3, De decimis. 

cap. 3. articulus i. 

articulus vi. Utrum homines leneanlur dare decimas ex necessi- 

Utrum religio sit prseferenda aliis virtutibus morali- ,ale prascepti, tract. 2, lib. 1, a cap. 9, usque ad 

bus, tract. 1, lib. 3, cap. 9. ^ 6 - 



ARTICULUS VII. 

d hab 
per totum. 



ARTICULUS II. 



.„ ,. . , , . De quibus rebus sint decimae dandse, eod, lib. 1, a 

Utrum rehgio habeat extenores actus, tract. 1, lib. 2, can 31 usnue ad 35 
I>er totum. ' ' ' " 4 

ARTICULUS VIII. ARTICULUS III. 

Utrum religio sit eadem sanctitati, tract 1 lib 3 An decimse sint solvcndae clericis, eod. lib. 1, a cap. 

cap. 2, n. 13. ' 21, usque ad 30. 

QUiESTIO LXXXII. ARTICULUS IV. 

De devotione. Ulrum clerici teneantur dare, d. 1. 1, cap. 17 el seq. 

QU^STIO LXXXIII. QU^STIO LXXXVIII. 

De oratione. De volo. 

Remittunlur in sequens volumen. QU.ESTIO LXXXIX. 

QU.ESTIO LXXXIV. De Mramento. 

Dc adoralione. QUAMIO XC. 

articulus i De ad i uratl ° ne - 
ARTICULUS f - QU^STIO XCI. 

Utrum adoratio sit aclus latriae, tract. 2, lib. 1, cap. t, .. , . . .... , 

4 f . t a De assumptione divini nominis ad mvocandum per 



articulus II 
Utrum adoratio importet exteriorem et interiorem 



orationem vel laudem. 
Hte qusestiones in sequens volumen reservantur. 



aclum, tract. 4, lib. 2, cap. 2 et 3; et tract. 3, lib. 1, QU.ESTIO XCII. 

cap. 1, pertolum. De snperslitione 



ARTICULUS III. 



ARTICULUS I. 



,,.„ _,„ ,■ •,. . . , . Utrum superslitio sit vitium religioni contrarium, 

2 ri 3 pcr Zm determinall0nem loci - tract - tract. 3, lib. l, cap. 1, praserlim n. 7 

QU,ESTIO LXXXV. articulus h. 

Dc sacrificiis Ulrum sint diversae supcrstitionis species, eodem cap. 

Ilax qusestio breviter perstringitur, tract. 2, lib. 1, l ; et 2 ' Cap ' 1- 

cap. 3. QU/ESTIO XCIII. 

Qnia cx professo tractala est in tertio tomo lerliae De superstitione in'cultu veri Dei incipit explicari, 

partis. rlisp 73 et seqq. tract. 3, lib. 2, cap. 1. 



JNDEX QU.-KSTIONUM ET ARTK.ULORUM. 

linenlalia, qnae de magia dispulanlur, eod. lib 
cap. 14, 16, 17. 18. 

QU.ESTIO XCVIl. 
De lcnlatione Dei. 

ARTICULUS I. 

Dci tenlatio consislit in aliquibus factis, in quiL 
solius divinse polestalis expectatur effeclus, tract. 
3, lib. 1, cap. 2 el 3. 

ARTICULUS II. 

Ulrum lenlare Deum sit peccatum, eod. cap. 2, n. 4 
et 14 ; el. cap. 3, n. 5. 

ARTICULUS III. 

IHrum tentatio Dei opponatur virtuti religionis, eod. 
cap. 2, n. 4; et cap. 3, n. 5. 

ARTICULUS IV. 

Ulrum idololatria sil gravissimum peccalorum, eod. Utrum tenlatio Dei sit gravius peccatum, quam su- 



XTI 

articulus i. 
Utrum in cultu veri Dei possit csse aliquid pernicio- 
sum, lib. 2, cap. 1 el 2. 

ARTICULUS II. 

Utrum in cullu Dei possit esse aliquid superfluum, 
ibid. 

QU^STiO XCIV 

De idololatria. 

ARTICULUS I. 

Ltium idololatria sit species superstilionis, tract. 3, 
lib. 2, cap. 3 et 4. 

ARTICULUS II. 

Utrum idololatria sit peccatum, eodem lib. 2, cap. 6. 

ARTICULUS III. 



cap. 6. 

ARTICULUS IV. 

Utrum causa idololalrise fuerit ex parte hominis, eod. 
lib. 2, cap. 5. 

QU.USTIO XCV 

De superstilione divinativa. 

ARTICULUS I. 

Ulrum divinatio sit peccatum, Iract. 3, lib. 2, cap. 7. 

ARTICULUS II. 

Utrum divinatio sit species superslitionis, eod.cap. 7. 

ARTICULUS III. 

De variis speciebus divinalionis, ibid, 

ARTICLLUS IV. 

Utrum divinalio per invocationem daemonum sil li- 
cita. explicatur, eod. lib. 2, cap. 8, 9, 10. 

ARTICULUS v. 

Ulrum divinatio qua? fit per aslra, sil illicila, eod 
lib. 2, cap. 11. 

ARTICULUS VI. 

Utrum divinalio quae tit per somnia, sit illicita, eod. 
lib. 2, cap. 13. 

ARTICULUS VII. 

Ulrum divinalio per auguria, etc, sil illicita, explica- 
tur in d. cap. 8. 

ARTICULUS VIII. 

Ulrum divinatio sorlium sii illicila, eod. I. 2, c. 12. 

QU^ESTIO XCVI. 
De superstilionum observantia. 

ARTICULUS I. 

Ulrum uli observanliis artis notoriae sit illicitum, 
eod. lib. 2, cap. 15, a n. 4. 

ARTICULUS II. 



perslilio, explicalur parlim, tract. 3, lib. 2, cap. 6; 

partim lib. 1, cap. 3, n. 15 et 16. 
QU/ESTIO XCVIII. 
De perjurio. 
Relinquitur in sequens volumen. 

QUESTlO XCIX. 
De sacrilegio. 

ARTICULUS I. 

Utrum sacrilegium sit sacrse rei violalio, tracl. 3, lib. 
3, cap. 1. 

ARTICULUS II. 

Utrum sacrilegium sit peccalum speciale, eod. lib. 3, 
cap. 7. 

ARTICULUS III. 

Uirum species sacrilegii di3linguanlur secundum rcs 
sacras, eod. 1., a cap. l, usque ad 6. 

ARTICULUS IV. 

De pcena sacrilegii, eod. lib.cap. 7. 

QU^ESTIO C. 
De simonia. 

ARTICULUS i. 

Utrum simonia sil studiosa voluntas, elc, tract. 3,4, 
cap. 1. 

ARTICULUS II. 

Utrum semper sit illicitum pro Sacramenlis pecu- 
niam dare, eod. lib. 4, cap. 10 et seq. 

ARTICULUS III. 

Ulrum liceat dare reciperove pecuniam pro spiritua- 
libus actibus, eod. lib. 4, a cap. 15, usque ad 20. 

ARTICULUS IV. 

Ulrum sit licitum pecuniam accipere pro his quffi 
sunt spiritualibus annexa, a cap. 21, usque ad 2. 

ARTICULUS V. 



Utrum observationes ad corporum immulationes Utrum «ceat spiritualia dare pro munere ab obse- 
sint illicilse, eod. cap. 15, a n. 8. ( l ul0 > vel a lin g ua > eod - llb - ca P- 37 - usc I ue ad 40 ' 

ARTICULUS VI. 

Ulrum sit conveniens simoniaci poena, eod. lib. 4, a 

cap. 55, usque ad 61. 
Alia multa in discursu illius libri tractanlur, qua3 lan- 

tum obiter D. Thomas altingit. 



ARTICULUS III. 

Ulrum observationes ordinatse ad prsecognoscen- 
dum, elc, sint illicitae, eod. 1. 2, c 10, n. 4 et 5. 

ARTICULUS IV. 



Ulrum suspendere divina ad collum sit illicilum, cod. Praetcr has qusestiones, exponilur qusest. 13 ejusdem 
lib. 2, cap. 15, a n. 10. 2. 2, D. Thomae, quse est de blasphemia, in tract. 

Et ad explicationem harum duarum qupestionum per- 3, lib. 1, a cap. 4, usque ad finem. 



OPUS DE VIRTUTE 

ET STATU RELIGIONIS. 

PROOEMIUM ET RATIO TOTIUS OPERIS DE RELIGIONE. 

Sacra Theologia ita subtili divinarum rerum speculatione delinetur, ut humanas 
etiam dirigat actiones, speculatrix enim est et practica. Hinc fit ut, cum Deum tan- 
quam objeclum contempletur, non solum ejus nobis ingerat cognitionem, sed etiam 
modum ostendat quo cognitum debito Majestali cultu veneremur Minus quidem 
laudabilis esset Theologia , si mcntem illustraret, non mores dirigeret, si Divinse 
Majestatis notitiam conferret, neque ad eam colendam, viam modumque oslende- 
ret. Deum enim cognoscere, et non ul Dcum honorificare, flagilium est omnium. 
maximum, quod in anliquis philosophis Paulus reprehendit, ad Roman. 1, ut ibi 
Chrysostomus adnotavit ; ideoque Divina Sapicntia non solum menlem cognilione il- 
luslral, sed etiam normam pra i figit voluntati, qua Deum ila cognilum supremo cultu 
ac veneralione exlollamus. Cum ergo asquum sit Thcologum doctorem, Theologiam, 
quam profitetur, oemulari, postquam ea Dei mysteria, in quibus speculalrix Thcolo- 
gia prsecipue versalur, pro mco captu evulgavi, non potui me amplius conlinerc, 
quin ad explicanda illa desccnderem, qute nos Dco debilum cullum edocerent. Cum 
enim hic semper fuerit meorum laborum scopus, ut Deus ab hominibus et cognos- 
calur magis , et ardentius sancliusque colatur, hoc peculiari opere id mihi perfi- 
ciendum putavi_, quo specialius homines ad cultuin et honorem Deo exhibenduin 
incilarcm. Cum vcro, teste Clemente Alexandrino, 2 Strom., religio, cceleras vir- 
tutes superans, antiquissimam et supremam causam doceat colere et venerari, de 
religione hanc inslitui Iractationcm. 

Hsec pra^cipua causa est suscepti operis, cui accessit alia non minoris ponderis, quac 
ex superiorum sumitur auctorilate, a quibus sa-pe ad hoc opus aggrediendum fui 
excitatus ; eorum autcm nutum et volunlatis significadonem tanquam imperium 
mihi suscipiendum semper existimavt. Quanquam facile illud eenseatur imperium, 
in quod animus ipse sponte propendet, atque in hoc ita libenter voluntas fcrebatur, 
ut calcaribus non indigeret. Enimvero cum tractatus de religioso statu iis sit con- 
neclendus, quse de virtute religionis a nobis sunt explicanda, mirum non est s ; 
animus, quo se gratum cxhiberet, ad illius slatus commendalionem properarel, aa. 
quem divina gratia ipsum evexil, et per plures annos consecravit. Sicut enim con- 
ferre gratiam bonum est, ita non referre est durissimum, ut in libro 1 de Offic. 
eleganter dixit Ambrosius. 

Illud etiam benigno lectori attente considerandum est , multa ex his quae ad 
tertiam parlem D. Thorme supcrioribus annis disputavimus, qualia sunt quse de 
Adoralione, Sacrificio, Sacramenlis, aliisque similibus in lucem dedimus, ad mate- 
riam et actus rcligionis vcl directe spcctare, vel proxime revocari ; ideoque uni- 
versamillam docirinamex hujus virtutis cognitione pendere, eique quodammodo sub- 
ordinari; ac subinde tractalioncm hanc a superiori non discrepare, sed eam quodam- 
modo perficere ac consummarc. Jam vero quoe dc Sacramento Ordinis dicenda erunt, 
majori quadam ralione cuin virtule religionis copulanlur ; nam per illud sacramen- 
tum ministri divini cultus consecranlur,. cl a virtute religionis de aclibus, quos in 
eo munerc exercere debent, instruunlur Denique ipsum eliam Matrimonii Sacra- 

MII. 1 



* PROOEMIUM. 

mentum cum volis, lam solomnibus quam simplicibus, qme inter actus religionis 
numerantur, connexioncm habel. Unde si, favenle Dco , ad inceptum Sacramen- 
torum opus aliquando revcrlar , cxpcdilior crit cursus , mullis in boc opere 
ono.lalis, quse in illo incommodo permiscentur Quod si vita virtusque defeccrit, 
priusquam ad illud opus animum iterum appellam , quod vidco quam sit pro- 
babile, non mc lacli poenitebil, ut spero, quia non sunt peenitendge rationes, quibus 
induclus, illud opus interrupi, ut hoc aggredcrer. 

Est ergo religio lotius hujus operis scopus et objectum. Sed quia duos hoc no- 
men religio pnecipuos habet significatus ; alterum, quo exprimit virtutem quam- 
dam omnibus Christianis communem, alterum, quo peculiarem significat statum 
eorum qui proprie religiosi appellantur , duas etiam prascipuas partes totum 
hoc opus conlinebit, quarum una virtulis, altera slalus cognilionem comprehendat. 
Quamvis enim D. Thomas 2. 2, a qusest. 81 usquc ad 100, dc virtute religionis 
disputaverit. ct postca, multis interjectis, a qusest. 183, et prgesertim in 186 et 
sequentibus, de slatu disserueril, nihilominus virtus et status religionis ita mutuo 
nexu copulantur, ut ad unius exaclam cognitionem alterius notilia requiri videatur. 
ISam religiosus status et ad virtulis religionis exercitium instituitur, ideoque stalui 
Angclorum semper Iaudantium et colenlium Deum comparatur ab Ambrosio, et 
ejusdem virtulis actibus conslituitur, consueta nimirum volorum emissione, sine 
quibus staius ille non corneret ; imo ipsarn religiosae vitce professionem gratum 
Deo sacrificium S. Augustinus appellavit, el Gregorius addidit gralissimum esse 
Deo holocauslum. At votum, sacrificium, el divina lausaclus virtutis religionis sunt; 
non polesl ergo ille status, ab hac virtute, disputatione sejungi. 

Ex diclis tamen manifeste deducilur priorem hujus operis locum virtuti esse 
tribuendum , quoniam ad illam, ut ad finem et efficientcm causam, status re- 
ligiosus refertur. In virtute autem explicanda , quem in perlraetandis aliis vir- 
tutibus tenere soleo, ordinem observando. Prius enim ejus naturam, subjectuin, 
matcriam, actus , essentiam , proprielates , unitatem et clislinclionem ab aliis in- 
vestigabo. Gradum poslea faciam a J moralem doctrinam, atque adeo tam divina 
quam humana prsccepla ad hanc virlutcm speclantia explicabo, tum ea quae 
aliquid imperant, tum etiam ea quae quippiam prohibent, et cum illis vilia omnia, 
qiue eidem virtuti opponuntur, recensebo et explanabo. Quanquam enim in virtulum 
traclatione, moralis doctrina el copiosior et prsecipue intenta esse debeat , nisi 
tamen exacta cognitio speculatioque prsecedat, non possunt fundamenta depre- 
hendi, a quibus moralis doctrina derivatur. 

Est tamen postremo loco observandum, licet hujus virtutis actus physice (ut 
aiunt) speclati multiplices sint, inpraesenti nonnisi sub ea ratione considerari, qua 
culturn Deo dcbitum continent. Sunt lamen nonnulli actus proprii hujus virtutis, 
qui rationem ipsam cultus fundatam habent in quadam alia peculian proprictate 
morali , ex qua nova et specialis consideratio moralis consurgit. Hi vero aclus 
tres praecipue inveniri videntur : oratio, juramentum ac votum. Oratio enim 
ad impelrandum aliquid ab alio rcfcilur ; juramentum , ad confirmandam 
veritatem infallibili lestimonio ; votum ad obligandum hoininem peculiari modo 
ratione pmniissionis; quae omnes ralioncs sunl substrata: ad rationem cultus, 
et satis morales sunt, peculiaresquo tractatus exigunt. Quapropler prius generatim 
de ipsa roligionis virtutc, ejusque pr:eccptis, ac vitiis illi oppositis dicam ; pos- 
tea vero de tribus actibus paulo antea (ixplicatis, et aliis qui ad illos revocantur, 
disseram ; quamvis in maleria de voto, et quia copiosior, el quia valde necessaria 
est, longius erit immorandum. Alque dc industria hunc de volo tractatum in ul- 
timum bujus virlutis locum rcservabimus, quia ox voli, ejusque nalurae considc- 
ratiuue, accommodato ordinc ac proclivi (juasi duclu, ad religiosi staius considera- 
tioncm transitum faciemus. 



TRACTATUS PRIMUS 

DE NATURA ET ESSENTIA 

VIRTUTIS RELIGIONIS 



IN TRES LIBROS DIVISUS. 



INDEX CAPITUM LIBRI PRIMI 

DE OBJECTO ET MATERIA VIRTUTIS RELIGIONIS. 



Cap. I. De etymologia et multiplici si- 

gnificatu vocis religionis. 
Cap. II. De divisione religionis in vir- 

tutem et stalam. 
Cap- III. Quomodo Deus sub objeclo vir- 

tulis religionis comprehendatur, 
Cap. IV Sitne Deus solus objectum cui 

virlulis religionis. 



Cap. V An sola religio respiciat Deum 

ut objectum cui. 
Cap. VI. Sub qua i'atione Deus sit ob- 

jectum religionis. 
Cap. VII. Quoenam sit materia proxima 

religionis. 
Cap. VIII. De cultu quem exercet religio. 
Cap. IX. De debilo quod reddit religio. 



LIBER PRIMUS 

DE OBJEGTO ET MATERIA VTRTUTTS RELIGIONIS. 



Hunc de religione tractatum in tres prseci- 
puas partes seu libros dividemus ; in primo, 
tam materiale quam formale objectum virtu- 
tis religionis explicabimus. In secundo, gene- 
ralem doctrinam de aclibus ejus trademus. 
In tertio virtutem quoad ejus habitum, excel- 
lentiam, seu perfectioms gradum, ac distinc- 
tionem a cseteris virtutibus exponemus. Piins 
vero quam ad rem ipsam accedamus, pauea 
de nominc religionis pramiittere oppoitunum 
judioavimus. 

CAPUT I. 

RELIGIO U.NDE DICTA SIT ET QUOMODO SOLIUS 
DEI CULTUM TROPRIE SIGKIFICET, LICET AD ALIA 
ETIAM TBANSFERATUR. 

1 Religionis significatus ex D. Augustini 
aliorumgue scntenlia. — Ex Latinis Patribus 



et Doctoribus, Augustinus, libro 10 de Civi- 
tate, cap. I, quem imitatus est Jonas Aure- 
liancnsis, lib. 1 de Cultu imaginum, ante me- 
dium, religionem dixit, juxta latine loquendi 
consuetudinem,non imperitorurn, sed doctis- 
simorum, non significare solius Dei cultum, 
sed etiam officium quod bominibus cognatis 
et affinibus, vel alia quacumque ralione no- 
bis conjunctis, exhibemus. Hanc tamen sen- 
tentiam expendcns D. Thomas2. 2, qusestione 
octogesima prima, articulo primo, ad secun- 
dam, dicit Augustinum late religionis voce 
usum fuisse, et secundum vocis proprietatem 
soli Deo atlributam esse, quod verumcenseo, 
( t hanc esse propriam et primaevam hujus 
vocis signiucationem, non solum ex usu et 
accommodatione Latinorum Patrum, quod 
certum est, sed etiam apudLntinos auctores. 
Nam Cicero, lib. 2 de Inventione : Religio, in- 



.; LIB. I. DE VIRTliTE 

quit, est, quce superioris cujusdam iiaturcc, 
quam divinan rocant, curam aeremoniamque 
affcrt. Quam definitionem usurpavit Augus- 
tinus. lib. 83 Qua'stionum, qua^slione 31, et 
in h;ic si^nilicatione a nobis in hac materia 
usurpatur. Ad tognatos autem, nobisque con- 
junctos, pietas, vel amicitia, aut observantia 
haberi dicitur, non autem religio, nisi fortasse 
quatenus vel per exaggerationem, vel per 
translationem (ut infra declarabo ), quidquid 
magna cura et studio animi fit, ex religione 
vel religiose fieri dicitur, vel etiam quatenus 
ipsamet Dei religio beneficentiam proximo- 
rum, et prsecipue nobis conjunctorum impe- 
rat, juxta illud Jacobi 1 : Religio munda et 
immaculata hwc est, visitare pupillos et viduas 
ia tribulatione eorum. 

2. Religionis etymdogia a verbo relinquo 
refertur. — Qui crediderint a terbo religo de- 
duc/um religions nomen. — Religio ergo Deum 
solum ejusque cultum respicit. Quam signifi- 
cationem ex ipsa vocis origine seu etymolo- 
£jia colligeie possumus, quse multiplex etiam 
ab auctoribus traditur. Primo enim quidam 
religionis nomen deducere voluerunt a verbo 
relinquo, quia religiosum illud esse dicitur, 
quod propter sanctitatem aliquam remotum 
est ac separatum a communi usu. Ita refert, 
ex Masurio Sabino, Aulus Gellius, lib. 4 Noc- 
tium Atticar., cap. 9. Nimis autem remota 
videtur deductio ha'C, sive effectum ex quo 
desumitur, sive ipsarum vocum dissimilitudi- 
nem consideremus. Secundo, existimatum 
est vucem rcligio, a verbo religendi derivatum 
esse. Sic D. Augustinus, 10 de Civit., cap 4, 
de Deo loqucns : Ipse (inquit) fons nostrce 
leatitudinis , ipse omnis appetitionis est flnis ; 
hu/tc eligentes vel potius religentes , amiseramus 
enim negligentes ; hunc ergo religentes, unde 
et religio dicta perhibetur, ad eum dilectione 
tendimus, etc. Ejusdem meminit 1 Retractat., 
cap. 13, eamque tribuit Latini sermonis au- 
ctoribus, Ciceronem subindicans ; fortasse 
enim ita inleliexit illa verba Ciceronis, se- 
cundo de Natura Deorum : Jli dicti religiosi, 
ex religendo, tanquam eligendo eligentes, et 
ddigendo diligentes, intelligendo intelligentes . 
Yerumtamcn constat Ciceronem in alio sensu 
locutum csse, ut statim dicam. Aliqui etiam 
putant Isidorum hanc sequi elymologiam, li- 
cet in alio sensu, scilicct, quia rcligiosi Deum 
reli^ant, non quem amiserant, scil qucm 
prius ele^-rrant. Ycrumtamcn Isidorus niliil 
aliud facit, quain sententiam Ciecronis sequi 
et retVne. 



RELIGIONIS IN GENERE. 

3. Religio a verbo religo haudquaquam de- 
rivatur — Denique Augustinus ipse in ea 
sententia non permansit, neque nobis placet, 
sive vocem, sive rem attendamus. Nam im- 
primis nullum est vcrbum proprium Latinum. 
religendi, ex quo illa vox deduci potuerit, imo 
nec religo usitatum invenitur. Quin etiamsi 
illud admittamus, non tam significabit cligere 
quod neglectum erat, quam iterum eligere 
quod jam crat electum ; sicut rehgare non si- 
gnificare ligare ea quse soluta erant, sed ite- 
rum ligare ea quse jam erant ligata. Accedit 
quod eligere Deum jam negligenter amissum, 
vel non est munus religionis, sedpcenitentise; 
vel, si poenitentia aliquo modo sub religione 
continetur, illud munus est quasi secunda- 
rium et accidentarium; nam religio per se 
respicit Deum, et ad illum tendit, etiamsi 
nunquam negligenter amissus sit. Non est 
f rgo verisimile, nomen religionis fuisse trac- 
tum ex comparatione (ut sic dicam ) ad prio- 
rem negligentianr, seu ad negligentem Dei 
amissionem. 

4. Religionem a verbo relego dictam dixit 
Tullius. — Tertio igitur derivata censetur vox 
religio a verbo relegendi, quia nimirum ea 
quce ad Dei cultum pertinent iterum atque 
iterum legenda seu cogitanda sunt. Ita Cicero, 
lib. 2 de Natura Deorum, quem secutus est 
Isidor., lib. 10 Originum, litt. R, in princip. 
Quorum sensus constat ex illis Ciceronis ver- 
bis : Qui omnia quce ad cultum Dei pertinerent, 
rctractarent et relegerent, hi dicti sunt reli- 
giosi, a relegendo. Alia autem verba supra ci- 
tata adducuntur tanquam exempla, non quia 
ex verbo eligendi, aut religendi, in alia signi- 
ficatione sumpta sit etymologia, sed ex hac 
qua proprie significat legere, quatcnus ad co- 
gnitionem ordinatur. Estque probabilis de- 
ductio, sive vocum similitudinem, sive munus 
ipsum rcligionis spcctemus. 

5. Religionem a religando Lactantius deri- 
vavit. — Nihilominus Lactantius, lib.- 4 de 
Vera sapientia, cap. 28, Ciceronem in hoc de- 
serit, et religionem ex verbo religandi dedu- 
cit, dicens : Hac conditione gignimur, vt ge- 
nerati nos Deo justa et debita obs> quia prwbea- 
mus, hunc solum novermus, liunc sequamur, 
hoc vinculo pictatis obstricti, Deo et religati 
sumus, unde ipsa religio nomen accepit, non, 
ut Cicero interpretalus est, a relegendo. Atque 
luinc Lactantii seutentiam approbarunt 1). 
Hicronymus circa illa vcrba Amos 9: Qui trdi- 
ficat /n cado a>x,ensionem suam, et fasciculum 
suum super terram fundavit, et D. Au^usti- 



CAI> I. DE LTYMOLOGIA ET MULTIPLICI SIGiNIFICATU YOCIS UELIGIONIS. 



nus, lib. de Vera religione, cap. ult., qui pri- 
mam suam etymologiam retractat, lib. 1 Re- 
tract., cap. 13. Atque hsec sententia est maxi- 
me verisimilis, sive spectemus vocum allu- 
sionem et propinquitatem, sive munusipsum 
religionis. 

6. In quo Lactantius et Hieronymus dissi- 
deant. — Approbatur ea sententia, quce Reli- 
ffionem ita dictam credit, quia religat homines 
Deo. — Est autem differentia inter Lactan- 
tium et Hieronymum : Lactantius enim vult 
religionem esse dictam, quia ipsa Deo homi- 
nes ligat ; Hieronymus vero quia ipsos homi- 
nes inter se ligat, et quasi in unuru congregat 
ad colendum Deum; et ideo ait, gregem jus- 
torum seu electorum fasciculum appellari, quia 
una Domini religione constrictus est ; unde et 
ipsa religio a religando, et in fascem Domini 
vinciendo, nomen accepit. Lactantium videtur 
sequi Bernardus, lib. de Natura et dignitate 
divini amoris, cap. 15, dicens : Corporalibus 
religamur sacramentis, ne a Deo recedamus, 
unde etiam a religando religio dicitur. E con- 
trario Abulens., Exodi 12, sub qutest. 49 : Re- 
ligio, inquit, dicilur modus specialis colendi 
Deum, sive venm, sive falsos Deos, vocatur- 
que religio a religando, quia religant se homi- 
nes illi modo vivendi, et colendi Deum. Mihi 
magis placet ut religio dicatur, quia ipsaraet 
rehgat homines Deo. Nam expositio Hiero- 
nymi est quidem accommodatissima ad eam 
significationem, qua vox religio pro statu re- 
ligionis accipitur, tamen quia illa primseva 
non est, sed derivata, ut infra dicam, ideo 
Lactantii consideratio potior videtur, et pri- 
mario effectui religionis accommodatior. Re- 
ligio enim primum omnium unit nos Deo ; 
hinc vero consequenter fit, ut qui eumdem 
Deura colunt, aliquo modo inter se colligati 
maneant, magis autem vel minus, juxta ra- 
tionem cultus. 

7. Discrimen inter D. Augustini Lactantii- 
que sententiam. — Ligantur non solum dissoluta 
sed ligata, ut firmius adhwreant, qui sensus 
optime quadrat in religione. — Rursus vero 
considerari potest aliud discrimen inter Lac- 
tantium et Augustinum, nam Lactantius si- 
gnificat rehgionem dictam esse ab illo vin - 
culo naturali, quo Deo obligamur ex propria 
naturse conditione ; Augustinus autem potius 
dictam significat, quia huic vinculo novum 
vinculum superaddit. Quod exphcuit D. Tho- 
mas, Opusc. 19, contra impugnantes religio- 
nem, cap. \, dicens : Religio iteratam Uga- 
tionem importans, ostendit ad illum aliquem 



ligari, cui primo conjunctus fuerat, et db eo 

distare incepit, et quia omnis creatura prius 

in Deo extitit, quam in seipsa, et a Deo pro- 

cessit, qucdammodo ab eo distare incipiens se- 

cundum essentiam per creationem , ideo ratio- 

nalis creatura ad ipwm Deum debet religari, 

cui primo conjuncta fuerat, antequam esset, vt 

sic ad locmn unde exeunt, flumina revertantur. 

Quse explicatio subtilis quidem est, magis 

vero favet sententise Lactantii, quatenus de- 

clarat cur ipsum naturale vinculum subjectio- 

nis rationalis creaturse ad Deum, dicatur po- 

tius religio quam ligamentum. Tamen nimis 

metaphorica minusque propria videtur illa 

deductio ; nam creaturse, prout sunt in Deo, 

non tam dici possunt alligatse Deo, quam esse 

ipsemet Deus ; solum ergo ligantur illi, qua- 

tenus sunt in se productae, et ab illo distin- 

ctse ; ergo primum vinculum quo illi conjun- 

guntur, non proprie dicitur religio, sed liga- 

mentum tantum. Nec dicuntur tantum religari 

quse dissoluta jam sunt, cum prius fuerint 

ligata, sed etiam et forte proprius illa qua;, 

licet ligata jam sint, ut fortius adhpereant et 

non dissolvantur, iterum religantur. Juxta 

hanc ergo proprietatem videtur religionis no- 

men recte posse explicari ; nam cum creatura 

rationalis per naturale debitum et inditam 

propensionem ligata sit ad colendum unum 

auctorem suum, per voluntariam electionem 

et superadditam habitus inclinationem reli- 

gatur ; et ideo virtus quse hoc officium prae- 

stat, religio dici potuit. 

8. Cum rationalis creatura naturaliter Deo 
sit subjecta et alligata, merito religio illa di- 
cilur. quw lioc vinculum religat. — Quod si 
fortasse objiciat aliquis hanc considerationem 
habere locum in omni habitu, nam auget 
inclinationem potentise, et ita quasi ilerato 
eam ligat suo objecto, respondemus hoc nihil 
referre ; tum quia potuit hsec ratio in ho" no- 
mine imponendo considerari, et non in aliis ; 
tum etiam quia hsec propensio rationalis crea- 
turse ad suum creatorem maxima est; nam 
quia est perfectissima subjectio et servitus, 
magnum debitum et obligationem inducit, 
ideoque merito vinculum, seu hgamen dici- 
tur; et quia hsec est nobilitas creaturee ratio- 
nalis, ut per se et ex vi suee originis, ad nul- 
lum alium, nisi ad Deum, ut ad finem, ordi- 
netur, ideo quasi per antonomasiam soli Deo 
naturaliter alligata censetur ; merito ergo illa 
virtus, quse hoc vinculum confirmat, et debi- 
tum solvit, religio dicta est. Unde etiam obi- 
ter intelhgitur, ubi novum vinculum voti sup- 



LIB. I. DE VIRTUTE RELIGIONIS IN GENEKE. 



peradditur in ordine ad liunc ipsura cultum, 
ibi speeialiori quadam ratione quadr;iro no- 
mon religionis, hoc modo doductum, ideoque 
ratio sic vivendi, et colendi Deum, foro jam 
sibi usurpavit in Ecclesia hoc nomon rcligio- 
nis simplicitcr dictum. 

9. Alice religionis dgnificationes per habi- 
tudinem adrinciilum deducta>. — Ultimo, ex his 
qme dicta sunt de propria signifieationo, et 
etvmoloda hujus vocis, intelligere licet, si 
quas alias significationes habet haec vox, de- 
ductas esse aliquo modo ex comparatione vel 
habitudine ad vinculum cum Deo jam deela- 
ratum, etiamsi aliquid immediate ad Deum 
ordinatum continere non videantur Ut, verbi 
gratia, religio apud Latinos aliquando sumi 
solet pro an.xia cura ; sic Cicero de Clar. 
Orat., dixit quorumdam hominum orationem 
essc attenuatam nimia religione, id est, solli- 
citudine. Xam quia in divino cultn maxima 
cura adhibenda est, et illa cseteris curis pra?,- 
ferendn. ideo translata est haec vox ad signi- 
ficandam quamdam nimiam anxietatem in 
aliqua re agenda. Simili modo, religionis uo- 
mine signifccari solet scrupulus conscientiee, 
ac timor, juxta illud Pamphili apud Teren- 
tium in Andrian. : Dignus es odio cum tua re- 
ligione, id est, cum timore et scrupulo. Quo- 
modo est frequens apud Ciceronem, religio- 
nem ivjicere, id est, conscientise scrupulum ; 
aiiquid esse religioni, id est, in debito con- 
seientia? , et similia. Intellexisse enim suo 
modo videntur etiam philosophi , timorem 
conscientise ad cultum Dei aliquo modo per- 
tinere; et e converso contra conscientiara 
agere, nihil aliud esse quara Dcum offendere. 
Sic ergo religionis vox ox significatione divini 
cultus ad signifieandum conscientise scrupu- 
lum translata est ; et inde etiam ulterius ad 
significandum nimium scrupulum, vel ti- 
morem in aliis robus vel actionibus traducta 
est. 

10. Tandem debitum ofiicium in quocum- 
que munere pnostando, solet etiam a Latinis 
religionis significari. Quod forte significavit 
Augustinu^. in principio citatus, cum dixit re- 
ligionem etiam dici ad eognatos vol affinos. 
GeneraHus autom dixit Cicoro, i in Vcr. : Ego 
quos ndhuc rnagi<tratus mihi populus Roma- 
n«s maadarit, sic a^repi, ut me omidum offi- 
ciorum rcligione olstringi arbitrarer Quaa ex- 
tensio eamdem fere rationem habot quaiu 
prcecedentes ; nam dobilum olficium pra^slare 
in oranihus, eatenus ad divinum cultum per- 
tinere potcst, q*uatenus ra eo deficere redun- 



dat in offensionem Dei ; vol certo, quia honor 
divinus ost olficium maxime debitum, per 
quamdam analogiam ad illud, omne debitum 
officium, religionis nomine appellatur Omnes 
orgo hae significaliones hujus vocis, per ex- 
lensionem quamdam derivatae sunt a princi- 
pali et propria, qua religio solius Dei cultum 
importat. 

CAPUT II. 

QUOT MODIS DICATUR RELIGIO AD DEUM, ET SUB 
QUO ILLORUM VIRTUS YEL STATUS SIT. 

\ Religio in veram et falsam bipartitur. — 
Religionem qui attribuerint irdellectui, et qui 
t-oluntati. — Ludovicus Vives in Scholio ad 4 
cap., lib. 10 de Cirit. Dei. — Religio a sapien- 
tia distinguitur, secl se invicem comitantur. — 
Primum omnium notanda est divisio religio- 
nis valde usitata ab antiqms Patribus, in 
veram et falsam, quam supponit Lactantius 
in suis Institutionibus ; nam in primo libro 
agit de falsa religione, in quarto vero et sexto 
agit de vera sapientia et de vero cultu. Au- 
gustinus etiam, in libro de Vera roligione, in 
ipso titulotacite indicatdari etiam religionem 
falsara, seu per errorem introductam, et sta- 
tim in capite primo significat, et in discursu 
operis latius prosequitur. Cum autem verum 
et falsum proprie ad intellectum referantur, 
ot rebus etiam tribui sole int, declarare opor- 
tct quo ex liis modis religioni accommoden- 
tur. Pro quo est animadvertendum religio- 
nem, juxta modum etiam loquendi antiquo- 
rum, aliquando tribui intellectui, aliquando 
voro affectui. Priori modo dixit Mercurius 
Trismegistus, euirepeia -p'wffic e^i 6eou. Quom imi- 
tatus Salvianus, lib. 2 ad Ecclesiam Catholi- 
cam, non longe a fine, dixit : Religio scientia 
est Dei. At voro Lactamius, lib. 4 de Vera sa- 
pientia, cap. 4, religionem aperte tribuit vo- 
luntati, dum ait roligionom ot sapientiam ita 
esse conjunetas, ut nunquam separentur, 
quia idcm Deus ost, qui intelligi dobot, quod 
est sapientia 1 , ot honorari, quod est roligionis: 
Sedsapientia, inquit, prwcedit, rcligio sequi- 
tur, quia prius est Deum scire, consequens 
cdere. Sicnt orgo voluntas intelleetum , ita 
religio sapiontiam sequitur. Statim vero vide- 
tur l),-rc duo confunderc, dicons : Ita in duo- 
lus nominibus una vis est, quamvis dirersa 
esse rideantur. Sed non negat Iiebc duo osse 
distincta, nam sulidit: Alterum est in sensu, 
alterum in actione, id est, in intellectu et af- 



CAP. II. DE DlYiSIOMK RELIGIONJS IN VIKTLTEM ET STATLM. 



fectu, sed illa unum appellat in radice et 
fundamento, nam similia sunt, inquit, duobus 
riris ex uno fonte manantibus, fons autem sa- 
pientiw et religionis Deus est. Clemens etiam 
Alexandrinus, lib. 2 Stromat., num. 8, reli- 
gionem a sapientia distinguit; significat au- 
tem religionem esse priorem, dum ait, reli- 
gionem esse initium sapientice ; sed aliter lo- 
quitur de sapientia quam Lactantius ; nam 
hic sapientiam vocat fidem ipsam, seu quam- 
cumque veram Dei cognitionem; Clemens 
vero loquitur de sapientia perfecta, quse cum 
charitate conjuncta est, cujus initium dicitur 
esse religio, vel eodem modo quo timor, vel 
quia a Deo est impetranda per orationem, 
quai est actus religionis. 

2. Religio, secunditm id quod in intellectu 
supponit, formaliter d'citur vera vel falsa. ■ — 
Ex hac ergo conjunctione inter sapientiam ct 
religionem, ortum est ut aliquando sapientia 
ipsa vocetur religio, et religio sapientia. Hoc 
enim sensisse videtur Clemens Alexandrinus 
supra, dicens : Intelligentia est.. rerum sanc- 
tarum cura et providentia, quod est religionis 
munus, juxta illucl Ciceronis in principio ci- 
tati : Religio est qiue divince naturie cultum 
cceremoniamque affert. Haec autem cura proxi- 
me quidem affectus est ; tamen quia ex vera 
Dei cognitione nascilur, intelligentia vocatur. 
Sic igitur, si religio sumatur secundum id 
quod in intellectu supponit, vera vel falsa ap- 
pellatur proprie ac formaliter, prout haec at- 
tributa in intellectn inveniuntur. Atque ita 
vera religio erit reri Dei, terique cultus illi 
debiti vera cognitio. Atque hoc modo fides 
cbristiana solet frequentcr a Patribus appel- 
lari sola et tera religio, quia veritatem conti- 
nct in ostendendo Deo. qui colendus est, et 
in proponendo modo quo colendus cst ; 
utrumque enim ad veram religionem neces- 
sarium est. Est enim fides simul et emineuter 
speculativa et practica : spcculativa quidem, 



creaturae aut chemonibus aliquo modo com- 
municant, ut !ate prosequitur Augustinus, li- 
bro secundo de Doctrina Cbristiann, cap. 19 
ec sequentibus. Alio modo contingit error in 
ipso cultu, quia, licet colatur verus Deus, ho- 
nor tamen ejus in eis rebus ponitur, quibus 
revera non colitur neque adoratur. Et hoc 
modo est nunc falsa religio apud Judeeos et 
paganos, et omnes illos iufideles et hsereticos, 
qui unum verum Deum et creatorem reco- 
gnoscunt, et se colere proiitentur, re tamen 
vera non colunt, quia vel falsis signis ad Deum 
colendum utuntur, maxime Juda>i; vel csere- 
moniis superfluis, et ad salutem animse nihil 
conferentibus, ut pagani, et multi ex ha^reti- 
cis ; vel certe quia in his omnibus nunquam 
deest aliquis error circa ipsius Dei cognitio- 
nem, neque illi mentem subjiciunt, quod esse 
debet veree roligionis fundamentum. Propter 
quod Divus Tbomas dixit, dictoOpusculo 19, 
capite primo, primitm vinctdum quo Deo liga- 
tur homo, esse fidem, scilicet veram, ct quas 
ita in ipso Deo fundctur, ut in nulla re aber- 
rare possit. 

-4. Vera religio, quce in rera fide fundatur 
— Atque hinc ulterius religio, prout spectat 
ad affectum ( quee est propria et formalis rc- 
iigio) denominabitur vera vel falsa, vel in 
esse rei, vel (quod perinde est) per habitu- 
dinem ad suum fundamentum, quod est fides, 
aut cognitio Dei. Erit ergo vera religio quee 
in vera fide fundatur, et consequenter circa 
verum cultum veri Dei versatur ; falsa autem 
erit omnis illa quoe in errore fundata est, quse 
etiam solet superstitio appellari, de qua pos- 
tea dicemus. Unde in priori est verum esse 
religionis, quia constat ex illis principiis, quse 
vera reiigio postulat, et ideo clicitur rera in 
esse rei, ct per conformitatem ad veras cau- 
sas religionis, quae sunt verus Deus, veraque 
cognitio ejus. Alia vero solum habet nomen 
et apparenliam religionis, et ideo falsa dici- 



ostendens Deum esse, et dignum esse omni tur, vel potius nulla, nam religio simpliciter 



bnnore; practica vero, quatenus etiam docet 
modum et obligationem colendi illum, et in 
utroquc munere veritatem rcquirit, ut simpli- 
ciler vera religio sit. 

3. Quibus modis falsa est religio ex parte 
cognitionis. — Unde e contrario falsa religio 
ex parte cognitionis duobus modis potest con- 
tingere (nam malum ex quocumque defectu). 
Primo, quando pro Deo habetur et colitur 
quod Deus non est, ct hoc modo fuit falsa 
religio apud Gentiles, colentcs falsos Deos, 
ct est apud omnes illos qui divinum cultum 



dicta solum est illa qme vera existit. Unde 
etiam constat religioncm falsam non essc vir- 
tutem ; imo, nihil, quod ad veram virtutem 
spectet, in ea, quatenus talis est, reperiri. 
Nam (ut recte dixit Lactanlius, dicto lib. 4, 
cap. 4) : Fons sapienticc et rcligiortis Dcus cst, 
a quo lii duo riri, si aberraterint, arcscant ne- 
cesse est ; nihil ergo verse virtutis fructifienre 
possunt. Virtus enini opus honestum requirit; 
in cultu autem falsi Dei, vel in falso et supei - 
stitioso cultu, nulla lionestas esse potest, cum 
rectfe rationi repngnet; quidquid ergo virtu- 



S Ul;. I. DK VUiTlTi' II 

tis in lvliuione e^sc potesl, iu vera religione 
queerendum est. 

5. Rdigonis iiomrn von solum iaterno af- 
fictui, snl et'am ext> riiis act bus atque doclri- 
ncp quibus Dews colitur. tribuitur. — Rnrsus 
vero chva veram religionem (et cum propor- 
tione idcm cst in falsa), advcrtcre oportet 
nomcn religionis non solum intorno affectui, 
sed etiam extcrioribus ationibus, imo et rc- 
bus quibus Deus colitur, tribui solere, atque 
etiam doctrinae qua 1 talcm cultum vel ea>rc- 
moniam docet. Hoc conslat ex communi usu 
loquendi etiam Scripturae. Nam Exodiduode- 
cimo, de Phase dicitur: Quce cst istareligio ? 
id est, quid est ista caeremonia sacra, et actio 
religiosa? ct Num. 19 : Isla est religio victi- 
mce, etc, ubi sermo est de sacrificio vaccae 
rufae. Sic etiam Exodi 29, Lev 7 et 16, dici- 
tur aliquid esse faciendum rcligione perpelua, 
id est, lege stabili ad religionem et cultum 
Dei perlinente. Sic etiam dixit Clemens 
Alexand., lib. 2 Strom., num. 5: Religio est 
actio quce Deum sequitur. Denique sicut fidei 
nomine significari solet et doctrina fidei, et 
actus vcl babitus Qdei, vel sicut votum dici 
solct, et res qua- vovetur, et ipsa promissio, 
ita etiam religio dicitur, ct cultus ipse, seu 
modus colendi Deum, sive in hominis ac- 
tibus, sive in rebus quae talibus actibus deser- 
viunt, consideretur, et actiones ipsa? sive ex- 
teriores, per quas talis cultus exercetur, sive 
interiores, a quibus proficiscuntur, et conse- 
quenter etiam habitus, a quo tales actiones 
proprie et sub ratione cultus efficiuntur. 

6. Quomodo aliqua honestas reperiatur in 
iis omnibvs, quibus religionis nomen atlribui- 
tur. — Atque in his omnibus, prout ad veram 
religionem pertinent, aliqua honestas reperi- 
tur, sed diverso modo. Nam in ipso cultu re- 
peritur tanquam in objecto et materia circa 
quam aliquae actioneshumanaa versantur. Est 
niim illud objectum quoddam rectse rationi 
consentaneum, id est, secundum rcctam ratio- 
nem amabile, seu eliuibile. In actionibus au- 
tem, quatenus voluntarie seu libere exercen- 
tur, inveniturmoralis honestas, quia studiosaj 
sunt et divinae legi conformes. In habitu etiam 
reperitur rectitudo, quatenus connaturale et 
proximum principium est talium aclionum, 
prcebens optimum modum illas operandi. 

7 Ex svpra dictis, constat alirjuem esse 
habitum religioids qui rerarirtus sit. — Reli- 
gioivs rox pro statu <x sententia Abulensis, est 
aquhoca. — Unde tandem constal, ex his om- 
nibus quae vera religio complectitur, et qme 



l;i.ii;ioms in ukniyRl:. 
nomen l-eligionis aliquo modo participant, 
aliquid esse, quod vera virtus sit, nempe ha- 
bitus illc qui ad tales actiones inclinat; nam 
virtus simpliciter dicta ninil aliud est quam 
habitus per se studiosus ct honestus, qualem 
hunc esse constat cx dictis, ampliusque ex 
discursu materiee constabit. Atque in hac si- 
gnificatione, quee hujusmodi habitum desi- 
gnat, fere scmper voce religionis utemur; 
dico autem fere, quia non possumus aliam 
omittere, in qua etiam pro statu religionis 
sumitur, quee h>et cx priori derivata sit, ut 
supra tetigimus, et ideo analogiam quamdam 
continere videatur, tamen jam vox illa acci- 
pitur, ut omnino aequivoca, propric, et sim- 
pliciterutrumquesignificans, statum, scilicet, 
et virtutem, et ita etiam nos illa utemur : 
nam ex materia subjecta constabit in qua si- 
gnificatione accipiatur. Quin etiam religionis 
vox, prout statum significat, sequivocationem 
continet, ut notavit Abulensis, Levitici septi- 
mo, circa fmem. Nam generalis statiis Eccle- 
siee Catholicas, qua3 talem doctrinam, talem- 
que modum colendi Deum profitetur, religio 
Christiana dicitur, imo et unica et sola religio 
dici potest, quia extra illam nulla esse potest 
vera religio. Et eodem modo ante legem gra- 
tia? synagoga Judaeorum erat vera religio, 
quamvis non esset universalis, sicut nunc est 
Ecclesia Catholica ; specialiori autem modo 
religionis vox applicata cst ad significandum 
peculiarem vivendi modum et statum, in quo 
aliqui fideles congregantur acl perfectiori 
modo colendum Deum, et haec significatio 
nobis deserviet simul cum alia priori, quse 
virtutem indicat. 

CAPUT III. 

QU0M0D0 DEUS SUB OBJECTO VIRTUTIS REL1GI0NIS 
COMPREHENDATUR. 

1. Ex vocis declaratione supponimus, ut 
per se notum, dari in nobis aliquam virtu- 
tem, qua^ rcligio vocatur, ad cjusque naturam 
cxplicandam ab objecto incipimus. Vidctur 
enim cx dictis colligi, objectum illnd aut esse 
solum Dcum, aut Deum saltem principaliter 
complccti. In contrarium vero facere potest, 
quod D. Thomas, dicta q. 81, art.'.5, non per- 
mittit Deum vocari materiam vcT objectum 
religionis, sed finem. 

2. Statuitur Deum vere ac proprie ad ob- 
jcetum religion.is pertincre. — Dicisio rirtutis 
moralis ex D. Thoma. — Dicendum nihilomi- 



CAP 111. QUOMODO DEUS SLB OBJECTO 
nus iraprirais est Deum vere ac proprie per- 
tinere ad objectum virtulis religionis. Ita su- 
mitur ex D. Thoma, art. 3, et ibi Cajetanus 
annotat. Et probatur, quia omne id circa 
quod virtus versatur, et ad quod tendit, per- 
tinet ad objectum ejus; ostensum autem est 
virtutem religionis ordinari ad Deum, imo 
circa illum solum aliquo modo versari, qua- 
tenus solius Dei cultum etbonorem procurat; 
ergo Deus pertinet ad objectum hujus virtu- 
tis. Potestque declarari ex illa vulgata divi- 
sione virtutis moralis, in eam quse ordinatur 
priraario ad moderandas passiones, et eam 
quae perficit operationes circa alterum, quam 
tradit D. Thomas 1. 2, qufest. 60, art. 2, et 
nunc a uobis supponenda est, potius quam 
explicanda ; sumpta vero est ex propriis ob- 
jectis, seu materiis circa quas variee virtutes 
versantur. Nam quarumdam principale munus 
est passiones reprimere , et ideo passiones 
ipsse dicuntur materia seu objectum illarum. 
Aliee vero virtutes pro fine proximo habent 
recte et convenienter operari circa alios, et 
ideo dicuntur versari circa operationes, eas- 
que respicere, ut materiam circa quam versan- 
tur. Has autem virtutes, sub hac materia, 
includunt personam illam circa quam ope- 
rantur, quia illam respiciunt utterminum ha- 
bitudinis suse. 

3. Religio ordinatur ad Deum, justitia ad 
homines sed neutra ad Angelos ordinatur, 
-- Rursus hse virtutes quee sunt ad alte- 
rum, religionem sub se comprehendunt. 
Nam ( ut recte adnotavit Cajetanus, in dicta 
quaest. 81, art. \) , sicut omne peccatum 
contra alterum est contra persouam ali- 
quam, quia per se non peccat homo con- 
tra brutum animal, ita etiam virtus ad alte- 
rum solum est circa rationalem vel intellec- 
tualem personam. Hsec autem esse potest 
aut proximus, ad quem ordinatur justitia ; 
aut Deus, ad quem ordinatur religio ; Angeli 
vero in hac partitione non numerantur, quia 
pro hoc statn non videntur habere nobiscum 
necessitudinem aliquam, vel communicatio- 
nem naturalem, quae a nobis officium ali- 
quod virtutis justitia? circa illos requirat; sed 
si quam habent, non est secundum propr ; am 
et specificam conditionem suse natura?, sed 
secundum communem rationem sanctitatis, 
ejusque beatitudinis, ad quam cum illis or- 
dinamur, et sub qua proximorum nomine 
comprehenduntur. Est ergo religio essentia- 
liter virtus ad allerum, seilicet, Deum. Sicut 
ergo justitia subobjecto suo comprehendit pro- 



VlRTUTiS RELIGIONIS COMPREHEND.VTUR. 9 

ximum ad quem ordinatur, et in universura, 
quidquid est ad aiterum, illum respicit ut fi- 
nem vel terminum, ita religio in Deum tendit, 
et consequenter sub objecto suo illum com- 
plectitur ; nam in habitibus, finis proprius ac 
terminus habitudinis, seu tendentiae ipsius, et 
objectum, idem sunt. 

4. Ut autem hoc amplius declaretur, dubi- 
tari potest quomodo Deus sit objectum reli- 
gionis, an proximum, vel remotum. Si enim 
tanlum remotum est, nihil in hoc habet spe- 
ciale religio, nam cujuscumque virtutis mo- 
ralis potest Deus esse objectum remofum, 
nam potest esse finis remotus, quod perinde 
esse videtur. Si autem dicamus Deum esse 
finem imraediatum, religionem extra ordinem 
virtutum moralinm ponemus. Nam cum vir- 
tutes morales immediate versentur circa ope- 
rationes vel passiones, necessario respiciunt, 
ut objectum proximum, aliquid creatum; 
ergo nulla virtus moralis potest Deum respi- 
cere ut objectum proximum. 

5. Quo sensu Deus sit ohjectum religionis 
proximum, et qno remotum. — Ad hoc breviter 
dicendum, Deum quodammodo esse objectum 
remotum, et quoddammodo proximum reli- 
gionis. Possunt enim hse voces sumi vel in 
absoluta significatione, vel respectiva. Abso- 
lute dicetur objectum proximum illud, inter 
quod et internum actum a virtute elicitum 
nihilmediat; sicut Deus est immediatum ob- 
jectum charitatis, et moderata comestio tem- 
perantiee. Hoc ergo modo negamus Deum 
esse immediatum objectum religionis, et hoc 
sensu locutus est D. Thomas, dicto artic. 5, 
ut distmgueret hanc virtutem a Theologicis, 
ut in sequentibus videbimus. Hoc etiam con- 
vincit ratio facta ; quia religionis affectus, qui 
est ejus actus internus, nunquam ita Deum 
attingit, quin mediet aliqua alia actio homi- 
nis, qua Deo cultum aut reverentiam exhibet. 
Sicut etiam virtus justitiai nunquam ita imme- 
diate attingit proximum, quin mediet actio 
aliqua, qua jus proximi conservatur aut res- 
tituitur. Sub nomine autem actionis intellige 
etiam moralem carcntiam ejus, nam illa etiam 
potest esse medium attingendi alterum, ut 
quando volo non infamare proximum, vel non 
blasphemare Deum. 

6. Alio modo potest esse objectum proxi- 
mum respective, seu comparatione facta ad 
finem exlrinsecum et remotum, seu ad omne 
illud objectum, quod per se nou attingitur 
ab actu elicito a tali virtute, ut ab ea pro- 
gredilur, sed solum ut ab alia imperatur; 



10 LID. I. DE VlliTLTE RELIGIONJS JN GENERE. 

quorando Dous dici potest objoctum rcmotum 

castitatis, quamvis juxta usilatum modum lo- 

quendi potius dicatur finis rcinotus. Tn hoc 

srnsu dicirans Deum non essc objeclum re- 

motum religionis, scd sub proxirao coraprc- 

hendi. Quod etiam probat ratio prius facta. 

Et declaratur amplius , quia rcligio, ex vi 

ejusdem alfeetus qui ab illa manat, et quasi 

eodem impetu (ut sicdicam) quo versalur 

circa aliquam operationem , attingit etiam 

Deum, quia non in illa sistit, sed per illam 

transit in Deum, ut ha?c locutio et similes de- 

clarant : Tolo honurare Deum ; ergo, hac ra- 

tione, merito dicitur Deus sub proximo reli- 

gionis objeclo contineri. Possetque non in- 

comraode dici Deum esse objectum proximum 
religionis, sed indirectum. Sicut quando re- 
latio cognoscitur, sub objectum talis cognitio- 
nis non solum cadit relatio, sed etiam tor- 
minus ejus, diverso tamen modo ; nam rela- 
tio immediate et directe, terminus vero me- 
dia relatione, et quasi indirecte sub talem 
cognitionem cadit; et ideo, comparatione re- 
lationis non videtur objectum ita propin- 
quum ; tamen, quatenus illa cognitio non ter- 
minatur in relatione, nisi in ordinem ad aliud, 
vere continetur sub objecto propinquo, quam- 
vis indirecto; ad hunc crgo modum in pra- 
senti philosophandum est. 

7 Cnjetaiii sententia explicatur, — Et for- 
tasse ita recte explicatur quod communitcr 
dici solet ex Cajetano, dicto art. 3 et 5, Deum 
csse objectum religionis non quod, sed cui. 
Appellatum cst enim objeclum quotl illud, 
quod omnino directe et immediate per inter- 
num actum virtutis attingitur; ut se habct 
Deus ad actum quo amatur, nam talis araor 
irainediate et directe circa Deum ipsum 
versatur Objeetum autem cui est illud quod 
solum mediantc alia actionc attingitur , 
quamvis cum illa conjunctum sit, ut se habct 
res quam honoramus, respectu voluntalis !io- 
norandi illam. Atque hoc etiam objectum cui 
solet vocari finis virtutis ; sicque Divus Tho- 
mas, dicto art. 5, licnm vocal finem roligio- 
nis; intelligcndum cnim hoc. esl de fine in- 
trin-cc.i et pmxinio, nam extrinsccns, et re- 
motus, e-t quasi per accidens, ideo(|iie siiii 
scieiitiani non cadit. Prirterqnara quod ilJc 
niinli) Dciis cst finis virtutuin omniuin oxtrin- 
secus et reinolus. Roligionis ergo est fhiis 
proximus per se ct intiinscee, qui finis imu 
est extra rationem olijecti, in quodvirtus len- 
dit, ideoque ah illo fine aclus lalis virtulis 
suam speciem suinunt. 



CAPUT IV 

SITNE DEUS SOLUS OBJECTUM CUI VIRTUTIS KELI- 
GIONIS ? 



1 . Ut Deus sit adwquatum objectum cui re- 
ligionis , tria requirtmtur. — Diximus Deum 
esse objectum religionis ; jam exponere opor- 
tet an in ea ratione adsequatum sit. Dico au- 
tem in ea ratione , quia, comparatione ad 
objectum quod, seu materiam ejusdem virtu- 
tis, constat non esse adsequatum objectum : 
nam praeter illud necessaria est alia materia, 
circa quam proxime versatur talis virtus, quse 
materia objectum sine dubio est, seu quasi 
pars objecti, licet suo modo ad actiones ex- 
ternas ejusdem virtutis pertineat , ut postea 
dicemus. Ut autem Deus priori modo sit ob- 
jectum aclsequatum hujus virtutis, tria neces- 
saria videntur. Primo, ut semper sit objectum 
cui, et nunquam sit objectum quod religiom?. 
Secundum, ut religio solum Deum hoc modo 
attingat, et nullam aliam rem vel personam 
attingat, ut objectum cui. Tertium, ut Deus 
ad nullam virtutem, prseterquam ad religio- 
nem, pertinere possit, ut objectum cui. Atque 
hsec tria breviter a nobis explicanda sunt, 
quia rcvera sunt necessaria ad perfectam, et 
(ut sic dicam ) convertibilem adaequationem, 
et multum conferre possunt ad naturam et 
exccllentiam hnjus virtutis explicandam. 

2. Circa primum difficultas est, quia, licct 
conslet religionem per pJures actus suos tan- 
tum attingere Deum ut objectum cid, tamen 
pcr aliquos videtur immediatius attingerc 
Deum ut objectum quod. At si hoc verum est, 
non minus diccndus est Dcus proximum ct 
immediatum objectum quod religionis, quam 
charitatis et fidei. Quia ctiam hse virtutcsnon 
omnibusactibussuisproxime atlingunt Deum, 
ut olijectiim quud. sed per multos versantur 
inuncdiate circa res aJias, ut patet in amore 
proximi, el in actu credendi Virginis inlegii- 
tatein. Assumptum ergo probatur, quia oratio 
est actus virtulis religionis, ut infra videbi- 
imis. Oratio autem immediatc altingit Deuni, 
ut olijeetum quod ; oranius enim Dcum sicut 
amanius Deura, et pelimus a Deo sicut speru- 
inus in Deo. 

3. Dicet aliquis semper proximara et di- 
reclain matcriain orationis esse aliud a Deo, 
rem nimirum illam, quam postulamus ; per- 
sonani aulem, a qua posluJamus, semper se 
habere ut oJijeclum cui, quia indirecte ct pcr 



CAP IV SITNE DEUS SOLUS OBJ 
aliud attingitur, scilicet, per petendi actum. 
Sed contra hoc insto, quia non solum petimus 
a Deo res alias, sed etiam Deum ipsum : sic 
enim interrogatus D. Tliomas: Quam merce- 
dem accipies? respondit: Domine, non aliam, 
nisi teipsum. Sicut ergo heec merces deside- 
rari potest et sperari, ita etiam postulari ; 
ergo talis oratio omnino habet pro materia 
proxima directa et indirecta Deum, quia pe- 
tit Deum a Deo. ltem dantur justis non tan- 
tum Spiritus Sancti dona, sed etiam persona 
ipsa Spiritus Sancti; ergo etiam persona ipsa 
postulari potest. Hoc ergo satis erit ut dicatur 
Deus objectum proximum et directum reli- 
gionis, sicut ob similem causam est objectum 
spei, quia Deum a Deo speramus, quamvis 
res alias ab ipso speremus. 

A. Religionis virtus nunquam Deum attin- 
git, ut objectum quod, sedut objectum cui. — 
Nihilominus dicendum est, virtutem religio- 
nis nunquam attingere Deum , ut objectum 
quod, sed tantum ut cui. Quod facile probabi- 
tur, et solvetur difficultas proposita, si ad- 
vertamus sermonem esse de objecto virtutis, 
quantum ad proprium et internum actum im- 
mediate ab ipsa elicilum. Illud enim obje- 
ctum, quod per talem actum directe et imme- 
diate attingitur, dicitur esse objectum proxi- 
mum ejusdem virtutis cum eadem propor- 
tione. Et respectu tahs actus, satis quidem 
esse quod virtus per unum actum immediate 
et directe attingat aliquod objectum, ut illud 
dicatur esse proximum et directum objectum 
quod talis virtutis, sive sit adtequatum, sive 
principale, hoc enim convincunt cxempla ad- 
ducta de fide et charitate. Ratio vero est, 
quia iJlud, in quo virtus versatur, vere dici- 
tur objectum ejus; ergo etiam illo modo quo 
circa illud versatur. 

5. Ne^andum vero est habere religionem 
aliquem talem actum, quo circa Deum ita 
versetur ; nam petitio, de qua difficultas pro- 
cedebat, non est hoc modo proprius et in- 
ternus actus religionis. Aliud enim est velle 
petere, aliud petere, sicut aliud est honorare, 
aliud velle honorare ; velle ergo petere est 
actus internus immediate elicitus a virtute 
religionis, qui non attingit Deum, nisi media 
petitione; sicut voluntas credendi Deum, et 
Deo, directe et immediote non attingit Deum, 
sed crcdulitatem Dei. Ob hanc ergo causam 
ijisa religionis virtus directe et immediate 
non attingit Deum per talem actum, quia, 
cutn ipsa sit virtus voluntatis, immediatus 
actus ejus est velle ; non vult antem directe 



ECTLM CL'I VIUTLTIS RELIGIONIS. I ! 

Deum, hoc enim ad chantatem , vel spem 
spectat, sed vult petere Deum, vel a Deo ; 
ergo inter immediatum actum ejus et Deum 
interponitur petitio, ratione cujus non omni- 
no proxime et directe attingit Deum, vel circa 
illum versatur. 

6. Statim vero oriebatur difficultas, quee- 
nam virtus sit ad quam pertineat elicere ac- 
tum petitionis Dei, et quomodo illa respiciat 
Deum ut objectum proximum et immedia- 
tum ; sed hoc melius infra dicetur, dispu- 
tando de oratione. Nunc solum addo, in ipsa- 
met petitione Dei, seu a Deo, duos respectus 
seu rationes posse considerari. Prior est, 
quatenus illa petitio cedit in bonum et com- 
modum petentis, et ut sic non pertinet ad 
religionem, ut per se constat, quia religio ad 
alterum tendit, eique debitum reddit. Poste- 
rior est, quatenus ipsa petitio est quidam 
cultus, et honor ejus, a quo ahquid postula- 
tur, et ut sic pcrtinet ad religionem. Constat 
autem sub hac ratione Deum non conside- 
rari, nisi ut personam cui honor defertur ; 
ideoque non comparari ad religionem, ut ob- 
jectum quod, seu directum, sed ut objectum 
cui religio vult talem honorem deferre. 

7. Circa secundum punctum, ratio dubi- 
tandi est, quia videtur religio habere plures 
actus, qui non habent Deum pro objecto cui, 
sed alias personas, vel res ; ac proinde non 
esse Deum sub ea ratione objectum adsequa- 
tum. Assumptum probatur in actu adorandi 
sanctos viros, qui videtur ad officium hujus 
virtutis pertinere, idemque est de actu vene- 
randi res sacras, ut imagines, calicem et 
similia ; nam hic actus non attingit talem ma- 
teriam, ut objectum quod, sed cui, Deumque 
non proxime attingit, sed remote, quatenus 
propter ipsum hsec omnia in veneratione ha- 
bentur. 

8. Religio ita Deum attingit ut objectum 
cui, ut nihil aliucl sub eadem objecti ratione 
respkiat. — Nihilominus dicendum est Deum, 
etiam quoad hanc partem , esse objectum 
adaequatum cui religionis. Quia nimirum 
nullum habet actum externum proprium , 
quo non attingat Deum illo modo. Ut autem 
hoc probetur, et solvatur difficultas propo- 
sita , advertendum est non omnem actum 
hujusmodi attingere Deum eodem modo. 
Sunt enim quidamactus primarii, quibus co- 
litur Deus in seipso, ut sacrificium, et simi- 
les ; et hi proxime tendunt in Deum ipsum, 
in quem explicite diriguntur per intentio- 
nem colentis Deum. Alii vero sunt actus se».. 



1-2 

cundarii, quibus colitur Deus non in sc, sed 
in alio, ut in imagine, vel in re sacra, quan- 
do illa sumitur ut tota materia proxima ado- 
rationis. Quia vero talis res non propter se 
adoratur, sed propter habitudinem aliquam, 
vel conjunctionem quam habet cum Deo , 
ipse Deus attingitur per talem actum, tan- 
quam ratio adorandi. Hoc autem satis est ut 
talis actus, ex vi talis virtutis, in Deum ten- 
dat, quia licet expressa intentione tunc non 
dirigatur talis actus colendi in Deum ut in 
rem adoratam, implicite tamen et virtute ad 
eum refertur. 

9. Cum ergo dicitur Deus esse dicto mo- 
do adsequatum objectum religionis , seu 
( quod perinde est ) religionem circa solius 
Dei cultum versari , intelligendum est abs- 
tracte, ita ut quilibet illorum modorum suf- 
ficiat, ut religio secundum totam latitudinem 
suorum actuum sic operetur. Quod clarius 
constabit, explicando ipsos actus religionis et 
in genere et in specie. Etmulta, quae huc 
spectant, attigimus in 1 tomo, 3 p., disp. 5-4, 
sect. 5 et 6 ; et 3 tomo, d. 81, sect. 8. Actus 
ergo, quibus colimus Sanctos gloriosos, si 
in eis sistant, ut in re per se adorata propter 
propriam excellentiam, non sunt actus hujus 
virtutis religionis, de qua tractamus , et ita 
non potest ab illis sumi argumentum ; si vero 
solum considerentur Sancti ut templa Dei, 
in eisque colatur Deus quoquo modo, ex vi 
talis actus, jam Deus ipse erit etiam objec- 
tum cui ejusdem actus. Sancti vero per illos 
non coluntur , nisi in quantum aliquo modo 
sunt unum cum ipso Deo. Idemque est , 
quoad hanc partem, de quibusvis rebus sa- 
cris, quee ob habitudinem aliquam immedia- 
tam ad Deum adorantur. Atque ita semper 
Deus ingreditur in objecto cui hujus virtutis, 
quoad omnes actus illius. 

CAPUT V 

SITNE DEUS SOIIUS YIRTUTIS RELIGIONIS PROPRIUM 
OBJECTUM Cui? 

1 Deus ita est obj>ctum cui religionis, ut 
nequ.e ipsa ctliud objectum, neque ipse aliam 
rirtutcm sub eadem habitudine respiciant. — 
Major nonnulla difficultas cst in tertio puncto 
explicando, quomodo , scilicet, Deus ita sit 
objVctum adirquatum rcligionis, ut non so- 
lum icliLiio aliam pcrsonarn non rcspiciat ut 
objectum per se adorabile, vcruni etiam Dcus 
ipse alleri virtuti morali non objiciatur, sub 



LIB. I. DE YIRTUTE RELIGIONIS IN GENEItE. 



simili habitudine objecti cui. Quce difficultas 

ut intclligatur, advertendum est , Deum non 

esse objectum unius tantum virtutis volun- 

tatis,sed plurium, ut minimum charitatis, 

spei et religionis ; unde absolute , et secun- 

dum rem, non potest dici esse objectum adae- 

quatum unius tantum virtutis, sed plurium; 

et ideo distinguimus in illo plures rationes, 

vel modos objecti, ut circa illum plures vir- 

tutes voluntatis versari possint. Distinximus 

autem superius duos generales modos, qui- 

bus Deus objici potest virtuti voluntatis, sci- 

licet , ut quod , vel tantum cui, seu omnino 

proxime et directe, vel non omnino proxime, 

sed indirecte, et media alia actione. Prior er- 

go modus non est omnino specificus : Deus 

enim illo modo non uni tantum virtuti obji- 

citur, sed duabus, scilicet, charitati et spei, 

quas opoitet proinde distinguere ex aliis ra- 

tionibus objectivis, quce in ipsamet bonitate 

Dei considerari pos 1 unt, de quibus alibi. In- 

quirimus ergo an Deus sub alia ratione ob- 

jecti cui, uni tantum religioni objiciatur, vel 

ctiam aliis virtutibus. Quse difQcultas videtur 

esse conjuncta cum alia queestione infra trac- 

tanda, an virtus religionis una sit ; nunc au- 

tem ab illa abstrahimus, et de toto genere re- 

Hgionis ( sive plures sub se species compre- 

hendat, sive non ) quasrimus an Deus, ut ob- 

jectum cui, illi soli objiciatur, vel etiam aliis. 

2. Proponuntur argumenta contra proposi- 

tam assertionem. — Et quidem videtur non 

illi soli objici , sed aliis etiam virtutibus vo- 

luntatis. Primo , quia voluntas credendi Deo 

et Deunr, atfingit aliquo modo Deum ut ob- 

jectum ; ct non attingit immediate et directe, 

quia inter Deum et voluntatem mediat ipsum 

credere ; ergo attingit indirecte, et tanquam 

objectum cui fides adhibetur, vel de quo ali- 

quid creditur ; ergo in hoc convenit talis vo- 

luntas cum actibus elicitis areligione. Illi au- 

tem voluntati credendi respondet in volun- 

tate proprius habitus, ut suppono ex doctrina 

Sancti Tboma? 2. 2, qurestione quarta , arti- 

culo secundo, et ex his quse notavi in primo 

tomo, qusestione septima, articulo tertio. Qui 

habitus virtus est, nam est de ohjecto valde 

honesto, et rccta) rationi consentaneo, estque 

virtus a religione distincta, quia per se non 

respicit cultum, sed crcdulitatem. Unde ac- 

tus ipse credendi , prout relatus ad cullurn 

Dci, imperative tantum et cxtrinsece censc- 

tur ad religionem pertinere, ut infra dicam. 

Et ob camdcra causam , quamvis religio in- 

fusa non maneat in pcccatore, fides tamen 



CAP. V AN SOLA RELIGIO RESPICIAT DEUM UT OBJECTUM CUI. 



13 



manet, etiam quoad habitum piae affectionis, 
quem in voluntate ponit. Datur ergo alia vir- 
tus in voluntate prseter religionem, quse at- 
tingat Deum ut objectum cui. 

3. Idem videtur dicendum de virtute obe- 
dientise, quia voluntas obediendi Deo est ac- 
tus internus immediate elicitus a tali virtute, 
et ille versatur circa Deum aliquo modo im- 
mediate, etvi sua, non tamen omnino directe 
et immediate , sed mediante illo actu , per 
quem illi obedire aliquis vult : ergo in modo 
attingendi Deum convenit etiam cum religio- 
ne, a qua tamen distincta virtus est, ut nunc 
suppono, ex sententia D. Thomse 2. 2, quses- 
tione centesima quarta, articulo secundo et 
tertio, communiter recepta. Tertioloco affer- 
ri posset poenitentia ad idem confirmandum ; 
tamen quia de illa quaestio est, an sub reli- 
gione comprehendatur, eam nunc omitto. Ra- 
tione denique uti possumus, quia si Deus, ut 
objectum quod, cadit in multas virtutes vo- 
luntatis , cur non etiam ut objectum cui? 
Nulla profecto specialis ratio afferri posse vi- 
detur. Item, quia sicut voluntas suis actibus 
elicitis potest diversis modisdirecte attingere 
Deum ipsum, ita etiam alise actiones, quas 
voluntas proxime vult, ut tendentes in Deum, 
possunt diversas habitudines dicere adDeum 
ipsum, quales sunt ratio cultus, obedientise 
aut credulitatis. 

k. Confirmatur doctrina proposita, et ar- 
gumenta dissolvuntur. — In hoc puncto, di- 
cendum est dari quidem in voluntate alios 
habitus, seu virtutes attingentes Deum per 
modum objectiaa ; nihilominus tamen Deum 
peculiari modo objici virtuti religionis , ut 
objectum cui, quo nulli alteri objicitur. Prio- 
rem partem probant rationes, et exempla al- 
lata. Posterior autem necessaria est, ut inde 
possit religio habere propriam et specificam 
rationem suam. Ut aulem explicetur quid 
proprium in hoc habet religio, adverto duo- 
bus modis pertinere posse Deum ad objec- 
tum alicujus virtutis moralis. Primo , tan- 
quam personam, cujus bonum vel commo- 
dum (ut nostro modo loquamur)per talem 
virtutem intenditur. Alio modo, solum ut in- 
tbrmans extrinsece materiam circa quam ta- 
Hs virtus versatur, id est , ut conferens illi 
fundamentum illius honestatis , quam talis 
virtus per se respicit. Qui duo mcdi ex ge- 
nere suo sunt valde diversi, et sufficientes ad 
dislinguendas virtutes, non minus quam Dei 
bonitas, ut amabilis ipsi Deo propter se, vel 
ut est surnmum bonum ipsius amanlis, suf- 



ficit ad distinguendas virtutes charitatis et 
spei. 

5. Obedientia i^itur et pia affectio volun- 
tatis attingunt Deum posteriori modo spec- 
tatum, sed inter se differunt, quod altera res- 
picit honestatem in ordine ad intellectum , 
alia vero in ordine ad voluntatem ; Deus 
enim , revelando seu testificando aliquid , 
constituit illud objectum fide dignum, et ideo 
fides talis objecti proponitur voluntati , ut 
eligenda secundum rectam et divinam ratio- 
nem. Voluntas ergo credendi Deo tendit in 
tale objectum suum, quod est ipsa fides, non 
ut per eam colat Deum, aut aliquid ei retri- 
buat, sed quia tale objectum credibile est ex 
testimonio Dei. Similiter , cum Deus aliquid 
prsecipit , sua lege facit, ut res illa sic prsece- 
pta inde habeat specialem quamdam ratio- 
nem bonitatis in ordine ad voluntatem, quse 
subjecta esse debet suo superiori. Et ideo 
virtus obedientiea, quse , quatenus specialis 
virtus est , hanc formalem bonitatem intue- 
tur, non ita tendit in Deum, ut illi aliquid 
proprie retribuat, sed tendit in rem prsecep- 
tam ratione specialis bonitatis et necessitatis, 
quse in ea moraliter resultat ex preecepto Dei. 
Hac ergo ratione dicimus has virtutes soium 
attingere Deum ut extrinsece informantem 
materias earum. 

6. Religio autem tendit in Deum, quasi in 
ipsum referendo totam materiam suam, in- 
tendens per illam debitum cultum, et quasi 
jus suum Deo reddere. Propter quod forte 
divus Thomas, dicto articulo quinto, vocavit 
Deum finem religionis, quod non tam proprie 
dici potest de voluntate credendi, aut obe- 
diendi Deo. Atque hanc doctrinam insinuasse 
videtur idem divus Thomas, dicta qusestione 
centesima quarta, articulo secundo, ad quar- 
tum, dicens, reverentiam directe respicere per- 
sonam excellentem, obedientiam vero respicere 
personce excellentis prwceptum. Hsec enim di- 
versilas non in alio consistit, nisi quod reve- 
rentia respicit quasi commodum, seu bonum 
extrinsecum personse cui exhibetur, et ideo 
dicitur directe respicere iilam ; obedientia 
vero non ita respicit personam, sed prsece- 
ptum ejus, quatenus a tali persona habet ta- 
lem bonitatem, seu amabilitatem. Quod idem 
divus Thomas iterum explicuit ibi, articulo 
tertio, ad primum, dicens, obedientiam pm- 
cedere ex reverentia, quce exldbet cultum et 
honorem superiori, et quantum ad koc sub di- 
xersis virtutibus contineri, licet, sec/tndum se 
considerata, quatenus respicU rationem pra?- 



1-i 



LIB. I DE VIRTUTE RELIGIONIS IN GENERE. 



ccpti, sit unn spccialis tirlus. Qiue doctrina 
suo modo applieari potest pia? aifectioni ad 
fnlem, nani etiam illa non respioit directe 
personam, sed diclum ejus, quatenus sub 
auctoritate ejus verum ostenditur. 

7. Sie ipritur Deus, qualenus est persona ad 
quam proxime et directo rcfettur aliqua ma- 
teria, seu actio hominis , est objectum cui 
solius religionis, ita illi adaequatum, ut et 
religio totam materiam suam in hoc obje- 
etum proxime referat, et nulla alia virtus hoc 
munus exeroeat, quae religio non sit, vel sub 
religione non comprehendatur; neque con- 
tra hanc doctrinam procedunt exempla de 
pia affectione et obedientia, ut explicatum 
jam est ; de pcenitentia vero adhuc superest 
diincultas infra tractanda. 

GAPUT VI. 

DECS SUB QUA RATI0NE VIRTUTl RELIGIONIS 
OBJICIATUR? 

1 Omnis tirtus in persona, in quam referlur, 
respicit rationem aliquam, qua honestet actio- 
nem. — Ut titulus intelligatur, supponendum 
est, cum volunlas studiose tendit in aliquam 
personam, referendo in eam operationem 
aliquam, vel actionem, necessarium esse ut 
respiciat in tali persona aliquam rationem, 
quee talem actionem honestet; ut, justitiares- 
picit jus quod persona habet ad talem rem 
vcl aclionem, misericordia indigentiam, et 
sic de aliis. Sic ergo oportet ut religio etiam 
rcspiciat in Deo rationem aliquam, ob quam 
justum et honestum sit, cultum vel quippiam 
simile ilh tribuere. Inquirimus ergo qusenam 
luec ratio in Deo sit. 

2. Qucestionis status aperitur, et objicitur 
plura esse attributa, sub quibus religio Deum 
rcspicit. — Est autem ratio dubitandi, quia, 
licet Deus sit unus et simplicissimus, plura 
attribula habet, quorum distinctio, quamvis 
rationis tantum sit, interdum sufficit ad dis- 
tinguendas in nobis virtutes, quse talia attri- 
buta ut objecta formalia respiciunt, ut in iide 
et charitale videre Hcet. Et ratio esl, quia no- 
strae virtutes accommodantur actibus noslris, 
unde sicut nos proptcr dislinctos conceptus 
et actus, ratione distinguimus illa attributa, 
ila et virtutes nnsti a; possunt optime distin- 
gui prr formales habitudines ad ilivcrsa at- 
tributa. In pnesenti crgo plura possunt esse 
attributa, propterqu.e religio cultum, oratio- 
nem, et similia Deo offerat. Primum est ex- 



cellcntia, cl perfectio divina secundum se; et 
hoc attributum assignat divus Thomas tan- 
quam proprium et formale religionis, dicta 
quo3slione octogesima prima, articulo quar- 
to, in corpore, et ad tertium. Aliud attribu- 
tum est, essc principium primum creationis 
et gubernationis rerum, et hoc assignat divus 
Thomas, articulo primo et terlio. Hoc autem 
attributum esse diversum a primo, constat, 
quia diversis conceptibus nostris subordina- 
tur. Et per mentis prsecisionem intelligimus 
aliquam personam esse dignam honore, pro- 
pter excellentiam aliquam, etiamsi nihil ope- 
retur. 

3. Praster hsec considerari potest in Deo 
aliud attributum sufficiens ad fundandum 
hunc respectum, nimirum, peculiare domi- 
nium, vel jus quod Deus habet in res omnes, 
preesertim vero in res et actiones humanas ; 
nam hoc titulo debitum est illi, ut quod suum 
est ei reddatur, et jus illius in nullo violetur. 
Hoc ergo titulo debet homo Deo non tantum 
cultum, sed servitutem, ut attigit D. Thomas, 
articulo tertio, ad secundum. Constat autem 
dominium esse attributum distinctum, et a 
causalitate, et ab intrinseca excellentia. De- 
nique datur aliud attributum benefactoris, 
cui sub tali ratione gratitudo debetur, unde 
etiam gratiarum actio ad religionem perti- 
nere creditur. Aut ergo haec omnia attributa 
formaliter concurrunt in objecto religionis, 
vel unum eorum tantum. Hoc posterius dici 
non potest, tum propter dicta, tum etiam quia 
non est major ratio de uno quam de alio. Ne- 
que etiam videtur prius dici posse, alias vel 
tot essentreligiones, quot sunt formalia attri- 
buta, quse considerantur in reddendo cultu 
Deo; vel una et eadem virtus sub diversis 
formalibus rationibus tenderet inDeum,quod 
non videtur fieri posse. 

4.. Concluditur religionem tendere in Dev.m 
sub una aliqua ratione. — Ratio, sub qua reli- 
gio Deum respicit, est dizina exccllentia, qua- 
tenus coalescit ex omnibus attribulis. — Nihi- 
lominus dicendum est religionem tenderc ia 
Deum sub una aliqua ratione ipsi attributa, 
quae sit veluti adaequata ratio honestatis , 
quam habet ex parte talis objecti actus reli- 
gionis. Ita supponit D. Thomas, in his arlicu- 
lis, quem sequuntur Cajetanus et omnes. 
Sufticicnterque probatur ex proportione et 
adaequatione requisita inter intrinsecum fi- 
ncm seu objectum, et virtutem. Eo igiturmo- 
do quo religio una ost, autper modum unius 
concipitur, necossc est ex parte Dei iunda:'! 



CAP VI. SUB QUA RATIONE DEUS SIT OBJECTUM RELIGIONIS. 



15 



in aliqua formali ratione aliquo modo una. Et 
ideo hoc supponit tanquam manifestum D. 
Thomas, art. 3. Addendum vero est non opor- 
tere hanc rationem formalem consistere in 
aliquo simplici attributo potentise, bonitatis, 
aut alio simili, quatenus a nobis concipitur ut 
preecisum ab aliis. Nam divina excellentia, 
quatenus coalescens, nostro modo intelligen- 
di, ex omnibus attributis, potest intelligi ut 
adeequata ratio, ob quam religio colit Deum. 
Hoc etiam insinuavit D. Thomas, dicto artic. 
3, adl, dicens: Diversce rationes attributo- 
rum concurrunt ad rationem primi principii, 
quia Deus producit omnia et gulernat sapien- 
tia, volmtate et potentia bonitatis suce ; ex quo 
immediate infert : Et ideo religio est una vir- 
tus. Subticuit tamen, et nobis intelligendum 
reliquit subsumendam propositionem, vide- 
licet rationem primi principii, quatenus ad 
eam omnia attributa concurrunt, esse sufli- 
cienter unam ad constituendam formalitatem 
hujus objecti. Non est autem inteliigendum 
attributa concurrere ad hanc rationem primi 
principii, quasi ab illis resultet tanquam no- 
vum attributum ita peculiare in suo conceptu, 
ut ab aliis ratione sit distinctum, sicut exbo- 
nitate et cognitione resultat amor. Sed intelli- 
gendum est omnia illa attributa concurrere 
intrinsece et formaliter ad constituendum pri- 
mum principium, ut sic, quia neque extra illa 
potest intelligi aliud simplex attributum ab 
eis resultans, nec sine iliorum formali per- 
fectione concipi potest primum principium 
constitutum. 

5. Buboritur objectio. — Imo ulterius ad- 
vertendum est, hoc primum principium duo- 
bus modis concipi posse. Primo, in potentia 
tantum ad se communicandum ; secundo, ut 
actu se communicans et benefaciens homini- 
bus, ac gerens curam eorum. Videri ergo po- 
test, quando dicimus rationem primi principii 
esse ex parte Dei formale fundamentum reli- 
gionis, intelligendum id esse ratione primi 
principii, solum quantum ad infinitam virtu- 
tem agendi quam habet, etinfmitam bonitatem 
ac sapientiam, quibus de se est aptum (nt sic 
dicam) et propensum ad agendum, quia hoc 
tantum pertinet ad intrinsecam excellentiam 
ejus, qufe est unica ratio colendi iilum. Actua- 
lis enim operatio vel in ipso non est, vel nihil 
perfectionis in ipso addit ; ergo r.nn potest 
illo modo simul concurrere ad constituendam 
illam rationem primi principii, quoe est ratio 
colendi Deum. 

6. Solritur objeclio. et ratio primi princi- 



pii, quomodo sit religionis fundair. entuni . — 
Nihilominus divus Thonias, dicto articulo ter- 
tio, ad 2, sentit, ulrumque esse necessarium 
ad constituendam illam rationem : Quiaeodem, 
inquit, actu Jiomo servit Deo, et colit ipsum. 
Unde per omnes actus religionis protestatur 
homo et divinam excellentiam et servilutem 
suam; dum autem servitutem suam profite- 
tur, dominium Dei profiteri necesse est, quod 
habetDeusper aliquam operationem ad ex- 
ra, et non sine illa; ergo talis actus religio- 
nis non fundatur adaequate insola excelJentia 
Dei intrinseca, sed etiamin extrinseca domi- 
natione; ncc in sola virtute agendi, sed etiam 
in operatione. Atque hoc ipsum indicavit La- 
ctantius, libr de Ira Dei, cap. 8, ubi conatur 
ostendere, ablata ira Dei, id est, justilia vindi- 
cativa ejus, et consequenter ablata etiam re- 
munerativa, omnem religionem everti, et, si 
Deus nihil boni tribuit, nec gratiam refert co- 
lentibus, tanum esse illum colere. Statim ve- 
ro sibi objicit dicens : Atenim naturam ex- 
cellentem Jionorare oportet. Respondet: Quis 
Jionos haberi potest niJiil curanti et ingrato ? 
An aliqua ratione obstricti esse possumus eiqui 
nihil Jiabeat commune nobiscum ? Deics (inquit 
Cicero ) si talis est, ut nulla gratia, nulla Jio- 
minum charitate teneatur, valeat. Quce verba 
sano modo intelligenda sunt; nam Deus a no- 
bis colendus esset, etiamsi nullam mercedem 
vel nullum beneficium propterea esset reddi- 
turus, nam per se tenemur illum colere, seclu- 
sa retributione, utinfra dicemus. Sensus er- 
go debet esse, ablata Dei providentia, et om- 
ni operatione, auferri Dei cultum. Quia si ap- 
prehendatur Deus ut nullam habens huma- 
narum rerum providentiam, hoc ipso non ap- 
prehenditur utsumme excellens, ac supremus 
dominus, quod est quasi fundamentum reli- 
gionis, et cultus ejus. 

7. Nec refert quod actualis operatio non 
sit perfectio Dei ; tum quia cultus et reveren- 
tia non solum propter intrinsecam perfectio- 
nem, sed etiam propter extrinsecam operatio- 
nem ab interna perfectione manantem deberi 
potest;tum etiam quiaipsehonornon estintrin- 
secum bonum, sed extrinsecum ejus qui ho- 
noratur ; quid ergo mirum, quod propter ex- 
trinsecam etiam rationem deberi possit ? ma- 
xime cum operatio, quee ipsi Deo extrinseca 
est, redundet in bonum et commodum in- 
trinsecum ipsius hominis, qui ad divinum 
cultum obligatur, et ipsemet cultus ita sit 
quoddam extrinsecum bonum Dei, ut sit in- 
trinseca perfectio ipsiusmet hominis hono- 



jb' LIB. I. DE VIP.TUTE HELIGIONIS IN GENEUE. 

rantisDeum; tum etiam quia operatio Dei est per modum materice et objecti ad rdigionem. 



quasi vinculum ita eonjungens hornincm cum 
Deo, ut inde oriatur obligatio colendi Deum. 
8. Et fortasse ob hanc causam, qnando 
Scriplura loquitur de rcverentia, et honoi^e 
quem Dcodebemus, utitur nominibus respcc- 
tivis indicantibus hujusmodi vinculum ititer 
nos et Deum. Hujusmodi est illud Malachise 
primo : FJius lionorat patrem, et servus do- 
minum sutm ; si ergo ego pater sui», ubi est 
lioiior meus? et si dominus ego sum, ubi est ti- 
mor meus? Igitur divina excellentia, quatenus 
nobiscumhabet hanc conjunctionem, vel res- 
pectum supremi principis et domini, est ex. 
parte Dei objectiva ratio cultus debiti per re- 
ligionem. An vero hrec sit ratio omniuo spe- 
cifica, vel tantum generica, et sub ilia possint 
aliee distingui, nondum explicatum est, nec 
potest commode fieri, donec varios actus re- 
licionis declaremus, et juxta illos ipsius vir- 
tutis unitatem invesligemus, quod insequen- 
tibus libris prsestabimus ; et ibi etiam expli- 
cabimus quando operatio Dei in nobis sit 
tantum conditio sine qua non, quando vero 
sit etiam ratio formalis, et movens ad colen- 
dum illum. 

CAPUT VII. 

QU.ENAM SIT MATERIA PROXIMA CrRCA QUAM RE- 
LIGTO VERSATUR. 

i. Actiones humanas , quibus cultum Deo 
deferimus, esse proximam materiam, site ob- 
jectum quod religioais. — Diximus Dcum ita 
pertinore ad objectum religionis, ut non sit 
objcctum proximum et dircctum. Hinc ergo 
sequitur necessarium esse ut hsec virtus ha- 
beat aliam materiam propinquam, ut ea me- 
diante Deum attingat, quai materia etiam ap- 
pellatur rocte communi usu, objectum wate- 
riale quod religionis, nam illud est quod im- 
mediate vult religio, quamvis in ordine ad 
Deum, cui iilud vult. De hoc ergo materiali 
ohjecto certum imprimis est, consistere vel 
omnino, vel principaliter, in aliquibus actio- 
nibus humanis, quibus honorem et revcren- 
tiam Deo deferimus, qme sub nomine cultus 
Deo debiti coinprehendi snlent, ut notavit Ca- 
jetanus, dicta qiuest. 81, arlic. 2, notabili 2, 
dicens, reddere Deo debitum cultum seu hono- 
nm, esse a<t>rqua!uin a'tum religionis , quod 
ibidem D. Thomas non ubscure docet; et 
artic. 3, ad 2, et artic. 4, ad 2 ; expressius 
vero artic. T>, dicit, hunc cultum se habere 



2. Est enim maxime advertendum, quod 
supra indicavi, in his virtutibus moralibus 
eosdem actus externos ( qui a virtute fiunt, 
et sunt effcctus internorum actuum volunta- 
tis ehcitorum a virtute ), secundum se sum- 
ptos, et ut priores in ordine intentionis ( ut 
sic dicam), esse objectum seu materiam ta- 
lium virtutum. Ita ergo est in virtute religio- 
nis, quia sicut Philosophia docet finem et ef- 
fectum in idem coincidere, sub diversis res- 
pectibus , ita hic dicimus eumdcm cultum, 
quem efficienter rcligio exhibet Deo , esse 
materiam quee proxime objicitur cidem vir- 
tuti religionis. Constat autem hunc cultum 
consistere in actionibus humanis, quales sunt 
sacrificare, laudare Deum, et similes. Ergo 
hae actiones sunt objectum quod materiale hu- 
jus virtutis. 

3. Quo pacto sacra instrumenta sub materia 
proxima religionis contineantur . — Dixi au- 
tem omnino, vel principaliter , quia prseter 
actus hominis possunt dici materia hujus vir- 
tutis omnes illae res sacrae quibus aliquo mo- 
do utimur , ut instrumentis ad Dei honorem 
et cultum, cujusmodi sunt imagines, cerei ac- 
censi, vestimenta, aut vasa sacra, etc. Omnia 
enim hsec volumus et procuramus ad cultum 
Dei, et sub hac ratione dici possunt materia 
hujus virtutis. Tamen omnia illa reducuntur 
ad operationem, quia ipsa sola per sese non 
continent cultum, sed in quantum alicui ope- 
rationi deserviunt, et hac ratione sub opera- 
tione continentur. Unde sub sacrificio conti- 
nentur templa, altaria, et alise, similes res sa- 
crae ; sub adoratione continentur imagines, 
et sic de aliis ; et ideo de hac materia, prout 
in his rebus consistit, nihil amplius dicemus, 
sed circa unumquemque actum consideranda 
crit, prout ad illum spectavcrit. 

4. Proposita superius assertio confirmatur. 
— Jam vero superest explicandum quinam 
sint actus hominis, in quibus ha^c materia re- 
ligionis posita est. Hanc vero queestionem la- 
le disputavi tom. I, in 3 part., disp. 51, 
sect. 2 et 3, tractando dc actu adorationis, 
et occasione illius, de omni actu quo potcst 
ab hominc coli Dous. Et idco, omissis opinio- 
nibus, rosolutum breviter est omnem actum 
humanum honcstum, quatenus in Dei hono- 
rcm ct gloriam rcferri potest, osse posse ma- 
tcriam reli^ionis. Nam in hujusmodi aotu 
duo possunt considorari : unum ost, actus 
ipse matcrialis, quo Deus coli dicilur; aliud 
cst, quod aclus ille sit aliquo modo extrinse- 



CAP. VII. QU^NAM SIT MATERIA PROXIMA RELIGIONIS. 



17 



cum bonum Dei, et per hoc videtur formali- 
ter compleri in ratione cultus; nam si hoc 
non habeat, nihil erit in tali actu, propter 
quod ad Deum pertinere dicatur. Hoc autem 
bonum, cum sit mere extrinsecum Deo , et 
non pertineat ad ejus utilitatem vel commo- 
ditatem, solum potest ad honorem, vel fa- 
mam seu sestimationem Dei spectare. Quia 
respectu personse inteilectualis, prseter bona 
inhsorentia, et quae ad illa consequenda sunt 
utilia, solum hsec duo bona extrinseca talia 
reputantur ; nam si quse alia sunt quae etiam 
videantur esse bona et amabilia, ut sunt ama- 
ri, vel timeri, hsec ipsa, vel ad illa revocan- 
tur , vel solum apprehenduntur ut utilia ad 
alios fines, ut videre licet apud Aristotelem, 
6 Ethic, cap. 8. 

5.. Est autem advertendum illa duo, scili- 
cet, famam et honorem, ita inditterenter acci- 
pi ab auctoribus in hac materia, ut pro eodem 
reputari videantur, ut constat ex modo lo- 
quendi D. Thomse in omnibus articulis, dicta 
qusestiene 81, et ex his quae in dicta disput. 
51, de adoratione, tractavimus. Re tamenve- 
ra in hominibus ha?c duo bona censentur dis- 
tincta, ut colligitur ex eo, quodgloriaconsistit 
in bona sestimatione et fama, juxta definitio- 
nem Augustini, libr. 83 Qusestionum, qurest. 
31, et tractat. 100 et 105, in Joannem ; nam 
gloria est clara cum laude notitia; quam defi- 
nitionem ex Ambrosio refert D. Thomas 1. 2, 
q. 2, art. 3; Augustinus vero dixit, esse fre- 
quentem famam cum laude. Honor autem non 
in hoc consistit, sed in significatione seu tes- 
tificatione virtutis alterius, ut docet D. Tho- 
mas, dicta qnsest. 2, ex Aristotele, 1 Ethic, 
cap. 5, et 4 Ethicor., cap. 3, et 8 Elhic, cap. 
14. Sunt eigo illa duo nobis distincta: ergo 
etiam respectu Dei distincta erunt. Sicut Pau- 
lus illa distinguit, 1 ad Timoth. 1, dicens : 
Soli Deo lionor et gloria. Judas vero, in sua 
epistola : Soli Deo (dixit) gloria et magnificen- 
tia, imperium et potestas, id est, recognitio, et 
laudatio ex talibus attributis proveniens. De- 
clarandum ergo superest, an religio utrum- 
que horum vel alterum tantum intendat, et, 
si utrumque, an per modum unius, vel unum 
proptcr alterum. 

6. Religio Dei Jionorem et gloriam intendit. 
— In quo honor et laus diferant. — In quo 
primo dicendum est religionem Dei honorem 
et gloriam simul intendere. Probalur, quia 
utrumque spectat ad debitum Dei cultum ; 
utriusque ergo officium et cura ad virtutem 
spectat; sed non ad aliam, nisi ad religionem ; 
xm. 



ergo ad illam spectat. Connrmatur, quia non 
est virtus multiplicanda propter illa duo, quse 
ita sunt in actione conjuncta, ut vix possint 
separari. Imo, si recte advertatur, defmitio 
gloiise data ab Augustino utrumque compre- 
hendit, scilicet, bonam sestimationem et ho- 
norem ; iaus enim quidam est lionor, quatenus 
est bonitatis et excellentite significatio, solum- 
que differt, quod laus proprie tunc dicitur, 
quando verbis fit, honor autem quibuscum- 
que signis exhibetur. Igitur gloria ex bona 
sestimatione seu fama, et illius significatione 
et manifestatione completur. Hsec autem duo 
ita videntur inter se comparari, ut sestimatio 
sit veluti finis et terminus honoris et laudis, 
quia actus honoris ad hoc videtur ordinari, 
ut debita eestimatio divinse excellentise in no- 
bis, vel in aliis generetur, conservetur, vel 
augeatur. 

7 Ut plurimum non distinguuntur in cultu 
actus quo significatur interna wstimatio Dei 
et (EStimatio ipsa. — Propter quod aliqui cen- 
sent, licet cultus respectus Dei sit materia 
proxima religionis, nihilominus in ipso cultu 
illa duo distinguenda esse, scilicet, actum quo 
utimur ad significandam internam Dei sesii- 
mationem, et sestimationem ipsam ; nam hsec 
inter se comparantur , ut materiale et for- 
male; quia actus quo Deum colimus, ad ejus 
aestimationem generandam proxime refertur. 
Quod quidem in multis actibus contingere 
potest, et recte consideratum est; non tamen 
est necessarium in omni actu religionis illa 
duo distingui, vel illum ordinem servari. Nam 
interdum sola ipsa debita sestimatio Dei po- 
test interius exerceri ex affectu religionis, 
quia ihamet continet honorem Dei. Est enim 
hsec differentia inter hominem etDeum, quod 
homini non manifestamus existimationem 
quam de illo habemus, nisi per aliquod si 
gnum, quo testimonium prsebemus excellen- 
tise ejus, et opinionis quam de illo habemus. 
Dco autem ipsammet sestimationem quam de 
illo habcmus, illi offerimus in lestimonium 
(ut sic dicam) ejusdemmet bonse fama>, quam 
apud nos habet, quia ipse per se sine alio si- 
gno eam intueri potest. Atque hoc modo ho- 
nor divinus aliquando unico actu internae 
sestimationis Deum decentisperficitur, solum- 
que possunt sestimatio et cultus, ratione aut 
denominatione distingui. Ssepevero actus ali- 
quis exercetur distinctus ab sestimatione, et 
in ordine ad illam, non tamen semper adge- 
neiandam aut perficiendam iilam, vel in no- 
bis, vel in aliis, sed ad excrcendam illam in 



18 LIB. I. DE VIRTCTE RELICIONIS IN GENERE. 

laudem vel lionorem ejus, quem sic cestima- 

mus : ut hoc modo aestimatio perficiatur, et 

quasi consummetnr in ratione gloria 1 , quae 

debet esse bona fama cum laude, id est, cum 

significntione el te.-tifieatione illius bonitatrs, 

vel excellentia", quam de alio conceptam ha- 

bemus. 

8. Oljectio. — SolrUur objectio. — Dices, 
hoc quidem habere locum inter homines, ut 
saltem ei quem honoramus, significemus bo- 
nam ffistimationem quam de illo habemus : 
in Deo autem minime, cum ipse mentem no- 
stram intueatur ; ergo si actio, qua significa- 
mus excellentiam Dei, non ordinatur ad no- 
tificandam, vel manifestandam illam homi- 
nibus, superflua est, nec potest habere ve- 
ram rationem virtutis, de cujus ratione est 
ul ad finem intrrnsecum convenientem ten- 
dat. Respondetur ex dictis, significationem 
non semper ordinari ad novam cognitionem 
gignendam in se vel in alio , sed saepe fieri 
acTexercendam et profitendam interiorem co- 
gnitionem. Quod practice, et moraliler lo- 
quendo, sc+pe est conveniens in ordine ad 
alios, vel ut ipsi, quam noshabemus de Deo, 
opinionem agnoscant, vel ut similem conci- 
piant, vel ad eam exercendam excitentur; 
nam totumhoc pertinet ad gloriam Dei, e.tita 
totum cadit sub munus religionis. Aliquando 
vero illud officium confert ad conservandam 
in operante, vel augendam vel actuandam 
illammet existimationem, quam deDeo habet, 
et maxime ad accendendum ipsummet affec- 
tum devotionis adDeum. 

9. Addo denique, eliam seclusis his effec- 
tibus, qui proprii videntur hujus vitae, usum 
talium actuum vel signorum respectu Dei, 
esse convenientem persese, et non tantum 
propter alicujus utilitatem, sed propter ip- 
sammet Dei gloriam, qu* per sese appetibi- 
lis est; tum quia illam Deus intendit in ope- 
ribus omnibus suis, et illam maxime a nobis 
postulat in omnibus Scripturis, prsescrtim in 
Psalmis, et Epistolis Pauii, adeo ut omnia 
velit in gloriam Dei fieri, 1 ad Corinth. 10, 
et ideo haec gloria in seternum duratura di- 
citur, nam hoc est pra^cipuum beatorum offi- 
cium, ut in Apocalypsi passim describitur; 
tum etiam quia nou potest homo vel intellcc- 
tualis creatura aliud veluti tributum Deo rcd- 
dere ratione sme servitutis, et hoc cst valde 
accominodatum, et rationi cunsentaneum, ut 
homo servitutcm Deo debitam et meute, et 
opere, et affectu reenguoscat, et, prout po- 
test, exerceat. 



CAPUT VIII. 

C0R0LLARIA EX PRJECEDENTI D0CTR1NA, QUJBUS MA- 
TERIA DIVINI CULTUS MAGIS EXrLICATUR. 



\ . Proxima religionis materia crstimationem 
et actus alios illam manifestantes comprehen- 
dit ; hi in ratione signi, illa in ratione cognitio- 
nis requiritur. — Ex dictis, constare imprimis 
potest materiam rcligionis comprehendere et 
convenientem de Deo a?stimationem, et actus 
alios quibus illa manifestatur, aut quovis mo- 
do significafur. In priori consistit bonum Dei 
nomen, seu fama quam in nobis habet ; in 
posteriori consistit honor quem illi exhibemus 
(sub honore comprchendendo adorationem, 
raudem, et omnia similia), et utrumque ho- 
rum amplectitur religio in sua proxima ma- 
teria, quatenus ex utroque divina gloria con 
surgit; et ideo in Scriptura hsec omnia quasi 
pro eodem accipiuntur ; atque hinc etiam fit 
ut, praBter internam de Deo sestimationem, 
quse requiritur in ratione cognitionis, reliqui 
omnes actus solum cadant sub materiam re- 
ligionis, et veniant in usum ejus, in ratione 
signi, non naturaliter reprsesentantis, sed ex 
aliqua impositione, vel voluntate hominis 
cum aliquo fundamento in ipso actu, ut sta- 
tim explicabimus. Hoc autem signum inter- 
dum oportet esse publicum, id est, publicam 
et aliis notam significationem habens, quan- 
do, scilicet, ita oportet exhibere Deo hono- 
rem, ut vel communi omnium nomine fiat, 
vel certe expediat aliis esse manifestum. Ali- 
quando vero suflieere potest signum priva- 
tum, id est, proprio hominis arbitrio, et quasi 
impositione sumptum ad talem sui animi si- 
gniticationem, ut quando cultus privatus est, 
et inter solum hominem et Deum fit; nam 
cum Deum latere non possit aliquis modus 
loculionis vel significationis, respectu illius 
quiiibet sufficiens est. 

2. Tam interni actus, quam externi possunt 
esse materia proxima religionis. — Atque hinc 
ulterius sequitur, tam internos actus homi- 
nis quam externos, posse esse materiam pro- 
ximam religionis. Possunt autem exteriorcs 
actus appeilari, vel ilii tantum qui per cor- 
pus aut res corporales exercentur; vel etiam 
illi qui, licet sint intra animam, sunt extra 
voluntatem; vel generalius etiam illi qui, li- 
cet sint in voluntate, sunt tamen extra ip- 
sam virUiteiu religionis, id est, non sunt ab 
ea eliciti: de qua dislinctione dicemus plura 



CAP VIII. DE CULTU QUEM EXERCET RELIGIO. 



19 



libro sequenti. Nunc primo modo magis com- 
muni et vulgari accipimus exteriorem actum, 
et interiorem, prout ab illo distinguitur Nou 
est autem existimandum quemlibet actum 
exteriorem, vel interiorem, esse posse mate- 
riam religionis, sed illum qui habet propor- 
tionem ut ratio cultus, et significatio divini 
honoris in ec fundari possit, quod non ba- 
bent actus, verbi gratia, mali, neque omnes 
indifferentes, ut deambulare, aut similes, ut 
per se notum est. Duobus autem modis po- 
test aliquis actus esse proportionatus ad of- 
ficium religionis, ut sumitur ex D. Thoma, 
art. 1, ad 1. Unus est, si talis actus habeat 
ex se aliquam honestatem in alio genere vir- 
tutis, ratione cujus ordinabilis sit ad cultum 
religiosum. Et boc modo ait D. Tbomas ope- 
ra misericordise esse posse materiam religio- 
nis, quatenus per illamet opera potcst hono- 
rari Deus, si per religionem ad hoc referan- 
tur. Alius modus est, quando actus, licet ex 
se non habeat peculiarem honestatem, sed 
indifferens sit, habet nihiloininus proportio- 
nem ad dictam significationem. 

3. Quilibet actus honeslus est apta religio- 
nis materia. — Circa priorem tamen modum, 
dubitari potest an quilibet actus honestus, 
hoc ipso quod honestus est, possit esse apta 
materia religionis. Multi enim videntur esse 
actus ad hunc fmem improportionati, licet 
alias honesti sint, ut, verbi gratia, studere, 
temperate comedere, debitum ex justitia sol- 
vere, etsimilia. Nihilominus, dicta disput. 51, 
sect. 2, in fme, opposituin tanquam probabi- 
lius defendi, ex illo Pauli 1 ad Corinth. 10: 
Omnia in Dei gloriam facite. Quam senten- 
tiam D. Thomae et Augustini esse ostendi. 
Nunc autem addere possumus locum D. 
Thomae 2. 2, queest. 104, artic. 3, ad 1, ubi 
universaliter inquit, obserzationem prwcepti, 
seu obedientiam, quatenus procedit ex reveren- 
tia Dei, sub religionem cadere. Inteiligit autem 
cadere, tanquam materiam religionis seu de- 
votionis. Per obedientiarn vero intelligit, vel 
quamcumque studiosam prsecepti observatio- 
nem, vel illam maxime quse formaliter respi- 
cit complementum voluntutis Dei; nam tunc 
prsecipue videtur obedientia procedere ex re- 
verentia Dei. Ex hoc ergo infero, omnem ac- 
tum honestum, hoc ipso quod honestus est, 
habere in se fundamentum, ut in divinum 
cultum assumi possit. Nam si absoiute proe- 
ceptus sit, eo ipso habet iliam proportionem 
quam consideravit D. Thomas, et quamvis 
non sit preeeeptus absolute, semper est aliquo 



modo prseceptus, saltem quoad specificatio- 
nem, id est, ut si talis faciendus sit, tali mo- 
do, et cum talibus circumstantiis, talique rec- 
titudine fiat. Quoties ergo homo operatur 
aliquid, servans et respiciens honestatem 
ejus, proutadactum virtutis estnecessarium, 
implet aliquod preeceptum divinum; ergo eo 
ipso potest referre opus illud in divinum ho- 
norem. 

4. Nihilominus tamen considerari circa 
hoc potest distinctio aliqua inter varios virtu- 
tis actus. Nam multi illorum in hoc nihil ha- 
bent speciale in ordine ad Deum, prseter ge- 
neralem rationem honestatis aut prsecepti, 
et quod tendunt in Deum tanquam ultimum 
finem, quod etiam ad divinum honorem spec- 
tat; et hujusmodi sunt supra numerati. Alii 
vero sunt actus honesti, qui non solum ex 
dictis rationibus communibus, scd etiam ex 
propriis et peculiaribus modis habent majo- 
rem proportionem ad cultum vel adoratio- 
nem Dei ; et bujusmodi esse videntur, inter 
actus internos, actus fidei, timoris, spei, at- 
que etiamcharitalis ; inter externos vero, for- 
titer et patienter ferre aliquid propter Deum, 
et actus miscricordiae, ut in citato loco latius 
explicuimus. 

5. Actus interni orationis, et promissionis, 
ut sunt materia religionis proxima, proximam 
honestatem habent ex divino cultu. — Circa 
alium modum, quo potest actus non habens 
aliam honestatem, esse proportionatus ad 
Dei cultum, dubitari potest an hoc contingat 
in solis externis actibus vel etiam in mternis; 
nam in interioribus difficile videtur invenire 
hujusmodi actum, in quo prior aiiqua hones- 
tas non requiratur. Nam devotio, cui hoc 
maxime trihui posset, non est proprie mate- 
ria religionis, sed potius actus proxime elici- 
tus ab illa, quod longe diversum est, ut infra 
videbimus. Tantum ergo videntur esse actus 
interiores hoc modo propni religionis, vel 
mentalis oratio, vel promissio aliqua interior, 
sola etiam mente facta. In utroque autem is- 
torum actuum videtur requiri aliqua prior 
honestas. Nam, ut religio velit aliquam ora- 
tionem offerre Deo, supponit et requirit illam 
esse de re honesta, et ex affectu recto, et cum 
circumstantiis debitis; ergo supponit in tali 
opere aliquam propriam honestatem, sine 
qua non esset aptum ut in cuJtum Dei fieret. 
Atque idem cum proportione est de promis- 
sione. Nihilominus tamen recte dici potest, 
hos actus ita esse materiam proximam reli- 
gionis, ut prima honestas objectiva illorum 



20 LIB. I. DE VIRTUTE RELIGIONIS 1N GENERE 

sit divinus cultus, quamvis in aliis maleriis, 

in quibus ipsi versantur, aliam honestatem 

supponant. Est enim attente considerandum, 

orationem, qua 1 esl materia religionis, babere 

aliam materiam, in qua ipsa versatur; nam 

est petitio alicujus rei, et idem est de promis- 

sione. Quamvis ergo in ea re, qute petitur 

vel promittitur, supponi possit alia honestas, 

in ipsa tamen oratione vel promissione non 

necessano supponitur, sed per se primo et 

immediate ad religionem pertinere potest, 

ut velle, vel vovere paupertatem, solum ex 

intentione cultus, et sic de aliis, ut latius in 

propriis locis declarabitur 

6. Fxterai actus, qui sunt propria materia 
religioiiis, ct quorum significatio provenit ex 
hominum roltmtate cum fundamento. — In acti- 
busautem exterioribus facilius invenimus hu- 
jusmodi materiam, nam sacrificium, genu- 
tlexio, et similes, sunt matcria valde propria 
hujus virtutis, quaj per sese ad aliam virtu- 
tem non spectat, neque alterius honestatem 
paiticipat ; in ordine vero ad voluntatem re- 
ligiosam, habet sufficientem honestatem o'b- 
jectivam , ut in ea merito versari possit. 
Ha?c autem honestas fundatur in hoc, quod 
illi actus sunt proportionati, et secundum 
rectam rationem accommodati ad cultum Dei 
significandum. In quo superest advertendum, 
significationem talis actus ex voluntate, seu 
institutione divina vel humana provenire, 
quia non est mere naturalis, ut per se notum 
est, et late declaravi in 3 tom., disput. 73, de 
sacrificio in genere, ubi ostendi hanc impo- 
sitionem in sacrificio proprie dicto debere 
fieri auctoritate publica, quia cultus et signi- 
ficatio publica sunt. In privato autem cultu, 
seu adoratione, fieri potest impositio privata 
voluntate operantis, contraria ratione. Quia 
vero talis impositio non ita est ad placitum, 
quin debeat esse prudens, et cum aliquo fun- 
damenlo in re, ideo in tali materia semper 
supponitur decentia, et aptitudo ad talem 
usum et significationem. Ha?c autem decentia 
sumi potest partim ex natura ipsius actionis; 
oporlet enim ut per se sit deccns, et modum 
aliquem subjectionis pree se ferat, ut in genu- 
flexiotie per se statim apparet: partim ex 
coramuni usu, et apprehensione hominum 
utentium similibus actiunibus ad significatio- 
nem honoris, vel pnecmiupntife; nam, tunc 
mutata intentione, faeile possunt accommo- 
daii et cievari ad diviuum cultum, si per ac- 
cideu; aliquid non obstet. 



CAPUT IX. 

QU0M0D0 RATIO DEBITI PERTINEAT AD F0RMALE 
0BJECTUM RELIGIONIS. 

\. Quastionis status aperitur — DeUtum 
potest esse ex variis titulis. — Ratio dubitandi 
esse potest, quia religio non solum reddit 
Deo cultum debitum, sed etiam non debi- 
tum, nam reddit, verbi gratia, cultum per 
votum, quod mere voluntarium est, et non 
debitum. Quanquam cnim solvere votum, de- 
bitum sit, tamen facere nou est debitum, 
cum sit religiosus cultus. Item, oratio non 
solum est ex religione, quando est debita, 
sed etiam quando est omnino spontanea ; er- 
go signum est rationem debiti non cadere 
formahter in objectum religionis, sed mate- 
rialiter, seu per accidens, sicut cadere po- 
test in materiam temperantiee, quae non mi- 
nus exercet abstinentiam voluntariam, quam 
preeceptam. Alias distinguere oportebit du- 
plicexn religionem: unam, quee rcddatforma- 
liter; aliam, quse pra'beatcultum merelibera- 
liter; sicut inter homines, circa tribuendas 
pecunias, alia est virtus, quse solvendo de- 
bitum illas reddit ; alia qua? omnino liberali- 
ter donat. Rursus intra rationem debiti plu- 
ra objecta formalia distingui poterunt, si- 
cut inter homines aliud est debitnm gratitu- 
dinis, aliud fidelitatis, aliud justiti;e ; quse in 
formalibusrationibus objectorumadeodistinc- 
ta sunt, ut virtutes etiam distinguant ; ergo eis- 
dem modis distingui poterit debitum respectu 
Dei, ita ut aliquod esse intelligatur omnino ri- 
gorosum ex spcciali jure Dei ad talem remvel 
actioncm; aliud vero ex gratitudine tantum, 
vel alio simili modo. H?ec autem non censen- 
tur formalia in objecto religionis, cum iJlam 
non distinguant; ergo nec ipsa ratio debiti 
pertinet ad formalitatem objecti ejus. 

2. Statuitur, proprium et adaquatum reli- 
gionis munus esse reddere Deo debitum cultum. 
— Nihilominus communis vox omnium est, 
reddere Deo debitum cultum, esse proprium 
et ada^quatum munus rehgionis, ut constat 
ex D. Thoma, in dicta qua^st. 81, fere in om- 
nibus articulis. Nam in prima, hac ratione 
dicit, appellatam esse religionem, quia alli- 
gari debemus Dco, tanquam indefieienli prin- 
cipio. Kt in solutione ad 3, hoc munus reli- 
giouis vocat spedalem servitutem ad Deum ; 
constat aulem servitutem debitum intrinsece 



CAP IX. DE DEBITO QUOD REDDIT RELIGIO. 



21 



ixicludere. Et in solutione ad4, ait specialem 
rationem honoris et cultus Deo deberi, cui 
attendit religio. Et artic. 2 ait, ad religionem 
pertinere, reddere honorem debitum Deo : 
ubi Cajetanus advertit hunc esse adaequatum 
actum, seu materiam proximam religionis. 
Idem repetunt saepe D. Thomas et Cajetanus 
in caeteris articulis; Soto, ibidem ; Aragonius, 
et alii, tum ibi, tum etiam supra, quaest. 57, 
artic. A. Ergo signum est rationem debiti at- 
tendi formaliter in objecto religionis, seu 
(quod idem est) formaliter intendi ab ipsa- 
met religione, quando munus suum exercet. 
Ratione ostendi potest, nam munus justitia*. 
est reddere debitum ; religio autem est pars 
potestativa justitia?;ergo. Proeterea ideo dixi- 
mus Deum sub ratione primi principii objici 
religioni, ut in eo spectetur aliqua ratio, ob 
quam honor ei debeatur ; ergo honor et cul- 
tus Dei non cadit in religionem, nisi ut ei 
debitus. 

3. Declaratur magis proposita doctrina. — 
Declarari prseterea potest in hunc modum, 
quia homo nihil potest tribuere Deo per mo- 
dum liberalitatis, quia cum sit servus, et om- 
nia qufe habet, vel operatur servus, sint ma- 
gis domini quam sua, non potest liberalita- 
tem circa dominum exercere ; quidquid ergo 
facit in obsequium ejus, facit per modum de- 
biti, quia inter donationem, seu officium 
mere liberale, ac debitum, non est medium. 
Unde in hoc cernitur magna differentia ho- 
minis ad Deum, et hominum inter se ; propter 
quam inter homines, prteter virtutes ad alte- 
rum, quse solvunt debita, datur virtus libera- 
litatis; respectu vero Dei nulla datur virtus 
quse in modo operandi, liberalitatem imitetur; 
tum quia liberalitas proprie dicta, ut respicit 
alios, videtur respicere utilitatem illorum, et 
versari in his rebus quae in eorum dominium 
transferri, vel in eorum commodum expendi 
possint; h£ec autem respectu Dei locum ha- 
bere non possunt ; tum etiam quia in modo 
operandi ita se habet liberalitas, ut in usu 
pecunise, vel donatione alicujus rei, non con- 
sideret in altero conditionem aliquam, quae 
vel minimam rationem debiti personalis in- 
ducat ad talem donationem. Nunquam autem 
homo ita operatur circa Deum, f t ideo dici- 
mus, nullam esse virtutem horninis adDeum, 
quae in modo conferendi aliquid liberalitatem 
intendat. Cum ergo religio sit virtus per quam 
homo aliquid Deo retribuit, necesse est ut id 
faciat sub aliqua ratione debiti. 

4. Debitum a D. Tkoma, in legale, ac mo- 



rale dividitur — Quomodo aliqni respondeai/t 
objectionilus. — Ad solvendas autem diffi- 
cultates priori loco positas , distingui solet 
duplex debitum , unum legale, et alterum 
morale, ex D. Thoma 2. 2, quaest. 80, ubi 
ait debitum legale esse, ad quod redden- 
dum aliquis lege astringitur ; morale vero, 
quod aliquis debet ex honestate viitutis, in 
quo dicit esse latitudinem, nam aliquando 
est tantum hoc debitum, ut sine iliius obser- 
vatione non possit honestas virtutis conser- 
vari, aliquando vero tale debitum solum con- 
fert ad majorem honestatem. Dicunt ergo 
aliqui debitum religionis non esse legale, sed 
morale, quod interdum potest esse necessa- 
rium ad honestatem morum , interdum vero 
solum ad melius esse, et ita satisfieri putant 
difficultatibus positis, quae ad summum pro- 
bant hoc debitum non esse legale. Et confir- 
mari ac declarari amplius potest haec respon- 
sio, quia reddere Deo illud legale debitum, 
formaliter ac proprie est virtutis obedientiae ; 
ei^go non pertinet ad religionem. Unde etiam 
quando aliquis audit sacrum in die festo, si 
opus illud formaliter consideretur solum ut 
praeceptum est, et sub illa ratione fiat, non 
proprie ex religione, sed ex obedientia fit; e 
contrario vero, si fiat formaliter ad redden- 
dum Deo cultum illi debitum ratione sune ex- 
cellentiae, est actus religionis. Superest ergo 
ut, cum dicimus rationem debiti pertinere 
formaliter ad objectum religionis, intelligen- 
dum sit de debito morali, quod per se sepa- 
rabile est a priori, et solet essefundamentum 
ejus, ut in aliis etiam praeceptis, ac virtutibus 
videre licet. Sic enim dicunt Theologi mora- 
lia prascepta fundari in bonitate debita ipsis 
rebus vel actionibus, ac subinde quaedam 
opera esse prohibita, quia mala sunt, id est, 
quia carent bonitate debita; sunt ergo talia 
opera praecepta propter intrinsecam bonita- 
tem sibi moraliter debitam ; sicut colere pa- 
rentes, ideo praecepturn est, quia ex se bo- 
num est, et moraliter debitum parentibus; 
est ergo morale debitum a legali distinctum, 
et prius illo ; sic ergo potest attendi erga 
Deum per virtutem religionis. 

5. Objecto insurgit. — JRespondetur juxta 
aliorum sententiam. — Dicet vero aliquis : 
hoc genus debiti moralis commune est omni 
virtuti, maxime quoad aliquos actus, qui na- 
tura sua habent bonitatem tam necessariam 
homini, ut ex illa sequatur obligatio preece- 
pti, ut notavit Cajetanus infra, quaest. 10, 
art. 2, ad i, cum D. Thoma ; ibi ergo nihil 



Ov) 



LIB. 



in hoc habet speciale religio 
tum tribuatur tanquam pertinens ad formali- 
tatem sui objecti. Responderi potest, hoc de- 
bitum moiale spectandum esse juxta exigen- 
tiam materire in qua virtus versatur. Nam re- 
vera omnis virtus aliquo modo versatur circa 
debitum, quia omnis virtus servat modum, 
speciem et ordinem, ut ex Augustino sumi- 
tur, quem hic D. Thomas, art. 2, citat, et ex 
ratione boni quam virtus per se respicit ; heec 
autem includunt aliquam rationem debiti, se- 
cundum convenientem proportionem unius 
rei ad aliam. Sed in hoc est diversitas inter 
virtutes morales, quae solum ad opcrantem, 
vel ad altcrum pertinent. Nam priores solum 
respiciunt debitum secundum convenientiam 
talis materiaB ad propriam naturam rationa- 
lem ; posteriores vero respiciunt debitum se- 
cundum jus, vel conditionem alterius perso- 
na; rationalis, vel intellectualis, considerata 
etiam conditione operantis comparatione il- 
lius. Et secundum hunc respectum ad al- 
terum intelligitur ratio debiti , quando de 
his virtutibus loquimur Variatur autem hoc 
debitum juxta conditiones, et proportiones 
personarum, et ideo, quatenus esthominis 
ad Deum, habet specialem rationem, quam 
virtus reliinonis formaliter respicit. 

6. Concluditur debitum religionis esse le- 
gale. — Verumtamen,licet heec explicatio de- 
biti moralis communis sit, tamen applicatio 
ejus ad virtutem religionis, et responsio etiam, 
juxta distinctionem datam, aperte est contra 
mcntem D. Thomae citato loco. Nam potius 
ibi distinxerat virtutes, quee non deficiunt a 
proprietate justitiae in ratione debiti, ab illis 
quae in hoc patiuntur defectum. Et sub priori 
membro comprehenderat religionem, et to- 
tum illud pertinere dicit ad debitum legale; 
sub posteriori autem membro complectitur 
virtutes, quae solum reddunt debitum morale 
in ordine ad alterum ; debitum ergo reli- 
gionis, ex sententia D. Thomse, legale est, 
non minus quam debitum justitiae ad ho- 
miues. Imo ex suo genere majus debitum 
est, sicut dcbitum pietatis inler homines 
legale etiam est, ut ibibem docet D. Tho- 
mas, et majus quam sit debitum justitiae ad 
homines, ut recte notavit Cajetanus, 2. 2, 
quaest. 57, artic. 4, et ibi Soto, et alii Doc- 
tores. Debitum autem ad Deum majus est 
quam ad parentes. Non dicitur autem hoc 
drbitum le^ale, qui.i per legem constitua- 
tur , aut quia formalit.er < onsiderelur ut 
c-t obligatio legis et obedientiir, ut in prio- 



I. DK YIRTUTE RELIGIONIS IN GENERE. 

ut ei hoc debi- ri responsione insinuabatur ; sed dicitur le- 
gale, quia hoc debitum est, quod maxime 
attendunt leges reipublieee. Id enim quod hoc 
modo est debitum, unicuique debetur ex pro- 
prio jurc invento in ipso ; maxime autem in- 
terestbonoreipublicae et paci ejus, ut hocjus 
illaesum conservetur. Religio ergo hoc modo 
reddit cultum Deo, jure proprio illi debitum, 
et ideo debitum ejus non utcunque morale, 
sed proprium et legale est. 

7 Vera solutio propositre oljectionis, et ex- 
plicatur quale sit religionis debitum. — Ut 
autem difficultati positse satisfaciamus, adver- 
tendum est, quanquam hoc debitum non sit 
semper tale, ut ex eo nascatur in singulis ac- 
tibus obligatio praecepti, tale tamen esse, ut 
per singulos religionis actus possit aliqua ex 
parte solvi et expleri : idque satis est ut talis 
virtus possit respicere rationem debiti. Sicut, 
verbi gratia, qui ex justitia aliquid debet, 
etiamsi solvat ante tempus pro quo obligatur, 
vere solvit debitum, et intuitu illius operatur ; 
vel si in communi debeat aliquid, quod possit 
in hoc vel illo opere, vel in hac aut illa re 
prsestare, quamvis spontanee hoc vel illud 
faciat, nihilominus debitum solvit, et intuitu 
illius operatur. Ita ergo intelligendum est 
fieri in actibus religioms, quamvis spontanei 
videantur. Neque indefit ut materia, vel de- 
bitum religionis exhauriri possit, quia huic 
virtuti peculiare est, ut debitum ejus nun- 
quam possit impleri solutione ; tum quia de- 
bitum quodammodo infinitum est; tum etiam 
quia ipsa solutione crescit, nam per eam no- 
vum beneficium homini confertur. Quod non 
ita est in justitia ad hominem, nam per solu- 
tionem ejus potest ila finiri debitum, ut locuin 
jam non habeat justitiee exhibitio. Per actus 
autem religionis nunquam potest homo ex- 
haurire debitum quod ad Deum habet, sive 
in gratiis agendis, sive in quolibet alio cultu 
deferendo. 

8. Debitum religionis magis explicatur. — 
Aliter etiam potest hoc debitum religionis 
explicari, ut non tam intelligatur esse in 
exercitio actus, quam in specificatione illius. 
Dicitur cnim actus debitus quoad exercitium, 
quando urget obligatio exercendi illum ; quce 
obligatio non semper conjuncta est cum ho- 
nestate actus, quia raro sequitur ex illa prae- 
cise considerata, sed ex speciali prsecepto, 
vel ex speciali necessitate. Quoad specifica- 
tionem autem dici polest actus debitus alicui 
personse, quando talis persona, ratione suae 
excellentia>, vcl alio simili titulo, jure suo 



CAP I. DE INTERIORIBUS ACTIBUS 
postulat talem actum, qui licet non semper 
necessarius sit, tamen et aliquando esse po- 
test, et saltem semper est necessarium non 
operari contra tale debitum. 

9. Per hsec igitur sufficienter explicata vi- 
detur assertio posita, et solutee difficultates 
omnes in principio positae praeter ultimam, 
quas in prsesenti non potest sufficienter expli- 



PROXIME A RELIGIONE ELICITIS. 23 

cari. Postulat enim illa difficultas, an sub hac 
ratione generali cultus Deo debiti, continean- 
tur varise rationes debiti, adeo diversse, ut 
sufficiant actus morales specie distinguere, et 
consequenter an ex his actibus diversi etiam 
habitus generentur. Utrumque autem horum 
commodius examinabimus in libris sequen- 
tibus. 



FINIS LIBRI PRIMI. 



INDEX CAPITUM LIBRI SECUNDI 



DE ACTIBUS RELIGIONIS IN GENERALT. 



Cap. I. De interioribus actibus proxime Cap. III. An cultus externus a religione 

a reliyione eiicitis. imperetur 

Cap. II. De actibus externis religio- Cap. IV Habeatne religio actus pro- 

nis. prios specie inter se diversos. 



LIBER SECUNDUS. 

DE ACTIBUS RELIGIONIS 

IN GENERALL 



De his actibus nihil in communi disseruit 
D. Thomas in d. q. 81 ; sed statim in q. 82, 
incipit agere de actibus hujus virlutis in par- 
ticulari. Nobis autem, ad majus doctrinse 
complementum, majoremque claritatem, ne- 
cessarium visum est pauca de his actibus 
generatim preemittere ; sic enim postea in 
singulis brevior et facilior erit doctrina, me- 
liusque ipsius virtutis essentia et unitas exph- 
cari poterit. Nam religio habitus operativus 
est, unde a suis actibus speciem sumit, sicut 
cseterse virtutes et potentise. Breviter igitur 
pree oculis ponemus hujus virtutis actus, se- 
cundum generales rationes eorum ; singulo- 



rum vero considerationem secundum pro- 
prias rationes eorum postea suis locis tra- 
demus. 

CAPUT I. 

DE INTERIORIBUS ACTIBIIS PROXlME A RELIGIONE 
ELIGITIS. 

1. Duplices esse solent virtutum moralium 
actus, interni, et scilicet, externi. Quoniam ve- 
ro hse voces varias habent significationes, nt 
supra attigi, in praesenti, per internos actus 
solum intelligimus eos, qui proxime ac per 
se fiunt, vel fieri possunt ab ipso habitu, pro- 



L!D. II. DE ACTIBUS KELICIONIS IN GENERE. 



ceduntque tx immediata inclinationc ipsius, 
quando ex habitu fiunt ; aul, si illum pra?ee- 
dant, ipsum seeurn afferunt, vel effieiendo, 
ut in acquisitis, vel proxime ad illum dispo- 
nendo, ut in infusis. Externos autem aetus 
voco omnes illos qui non fiunt ab habitu, 
nisi mcdiantibus liis prioribus actibus. In hoc 
ergo capite solum de prioribus agimus, de 
aliis dicemus postea; nam abstractior consi- 
deratio communis utrisque necessaria non 
est, neque utilis, quia non habent rationem 
communem, sed valde analogam, ut ex di- 
oendis eonstabit, et ex generali doctrina ac- 
tuum bumanornm, quee traditur in 1. 2, q. 
•18, notum esse debet. 

2. Interior religionis actus est voluntatis, 
supponcns rationis judicium. — Dieo ergo pri- 
mo, interiorem actum religionis esse actum 
voluntatis, qui supponit superioris rationis 
judicium. Hoc notum est ex dictis de objecto 
et munere religionis. Nam ad cultumdebitum 
Deo reddendum, duo necessaria sunt. Unum 
est, apioscere tale debitum, ideoque judi- 
care Deo esse reddendum. Aliud est voluntas 
sulvendi tale debitum, exhibendo cultum illi 
proportionatum, et ex his duobus sequitur 
exerutio ipsius honoris et cultus, quse ad ex- 
ter:ores actus jam pertinet. Primum pertinet 
ad intellectum, sive operantem per naturale 
lumen, sive per fidem, vel per prudentiam, 
de qno postea. In illo autem actu non consis- 
tit religio, sed est praevius ad religionem, si- 
cut ad omnem virtutem moralem antecedit 
judicium de agendis in tali materia, cum quo 
judicio stat hominem non operari \irtutem, 
si nolit, vet etiam contrnrium operari, si ve- 
lit, quamvis hoc moraliter non contingat sine 
aliquo defectu in ipso judicio. Et ita in prse- 
senti materia potest quis recte judicare de 
cultu Deo reddendo, et illum non reddere. 

3. Argumentum contra datam doctrinam 
de judicio rationis. — Respondetur ad argu- 
mentum D. Jacobi, c. 2. — Dices : quando 
homo circa hoc recte judicat, convenientern 
habet a^stimationem de excellentia Dei; nisi 
emm hanc habeat, non potest recte judicare 
de honore illi debito ; diximus autem supra 
ipsam debitam aestimationem de Deo csse 
qnemdam culturn ejus; ergo qui illam habet, 
jam religionis actum exercet. Respondeo hic 
optime accommodari quod Jacobus ait c. 2: 
Qu dproderil, siquis dict,fidem se habere, et 
opera non habeat, nam ct dcemones credunt, et 
contremiscuitt? Sic eniin nos dicimus, ad offi- 
cium religionis, existimationem parum pro- 



desse sine voluntate. Conveniens enim de 
Deo existimatio objective pertinet ad cultum 
religionis, formaliter autem non continebit 
cultum, nisi ex intentione honorandi et co- 
lendi Deum voluntarie exerceatur. 

A. Posita assertio declaratur et probatur. 
— Relinquitur ergo ut internus aclus religio- 
nis voluntatis proprius sit. Est ergo affectus 
quidam ad divinum cultum, qui si sit perfec- 
tus et efficax, erit voluntas illa, quae movet 
cseteras potentias ad exhibendum actus qui- 
bus colitur Deus. Probatur, quia hic est actus 
primus hujus virtutis, et ab illo cseteri ma- 
nant ; ergo hic est proprius internus actus 
ejus. Atque hoc confirmari potest ex ratione 
virtutis moralis, quaa est ad alterum ; nam ex 
propria materia habet ut ad voluntatem pri- 
mo pertineat. Quod maxime verum est in vir- 
tute religionis, tum propter excellentiam per- 
sonce, cujus honorem procurat ; tum etiam 
propteripsamrationemcultus ethonoris, quee 
valde spiritualis est, et ideo nonnisi per ratio- 
nem proponi, et per voluntatem intendi po- 
test. Nec circa hanc partem difficultas ulla 
occurrit. 

5. Probabile est dari actum religionis natu- 
ralem. — Dubitari vero potest an hic actus re- 
ligionis naturalis sit, vel infusus seu superna- 
turalis, vel in haec duo membra sit distinguen- 
dus. Ad quod breviter respondeo primo, pos- 
sibile esse dari aliquem actum naturalem, 
quo voluntas, sola recta ratione naturali 
regulata, velit debitum cultum dare Deo, tan- 
quam auctori et principio suse naturse. Nam 
per se loquendo hoc objectum naturali ratio- 
ne cognosci potest; ergo honestas ejus na- 
turalis est; ergo voluntas per naturalem ac- 
tum potest illam velle et exequi. Antecedens 
est D. Thomaj, d. q. 81, a. 2 ad 3 et Cajetan. 
ibi, dicentium reddere Deo debitum cullum, 
csse de dictamine rationis naturalis, licetde- 
terminatio ad hunc vel illum modum colendi 
Deum, sit ex lege divina vel humana, de qua 
re in 3 part. s;epe dixi, tractando de sacrifi- 
cio et Sacramentis. Hoc ergo satis est, ut 
honestus actus religionis possit esse natu- 
ralis. 

6. Ad actum religionis naturalem an requi- 
ratur specialis Deigratia. — Nec modo dispu- 
to an requiratur aliquis modus gratiae, vel 
specialis providenlise Dei ad periiciendum ta- 
lem acLum cum omnibus requisitis circum- 
stantlis ; nam hsec quaestio communis est om- 
nibus actibus moralibus, licet in hoc videatur 
habere nonnullam specialemdiffieultatempro- 



CAP 1. DE 1NTER10RIBUS ACTIBUS 
pter majorem nobilitatem ejus. Nihilominus 
communisdoctrina, quee dereliquisdarisolet, 
in hoc etiam locum habet, quod nimirum per 
se, et ex ratione specifica talis actus, ad il- 
lum non requiritur gratia, quia licet nobilis 
appareat, non excedit nobilitatem voluntatis 
et rectee rationis naturalis, et hoc praecipue 
modo, dicimus illum esse actum naturalem. 
Ad illum enim lex naturse obligat, nam ob 
hoc Paulus, ad Roman. l,Gentes reprehen- 
dit: Quia cum cognovissent Deum, non sicut 
Deum gloriftcaverunt, aut gratiasegerunt. Lex 
autem naturalis nonnisi ad actus naturales 
obligat. Unde in natura integra, certum est 
potuisse esse talem actum per vires naturse. 
In natura vero corrupta, alia ratio est propter 
impedimentum peccati. Et saltem est verum 
non posse esse perfectum ex vero Dei amore 
super omnia, cum perseverantia, et sine ad- 
mistione errorum et superstitionum, absque 
auxilio gratiae. An vero, supposita natuiali 
cognitione veri Dei, possit semel aut iterum 
iile actus haberi sine speciali gratia, alia 
qusestio est, quse ad praesens non spectat. 

7 Perfecta toluntas colendi Dexmi fideli cul- 
tu est supernaturalis . — Secundo vero dicen- 
dum est voluntatem perfectam colendi Deum 
fideli cultu, esse per se infusam, atque in sua 
specie supernaturalem. Potest autem distin- 
ctio hujus actus ab alio, ejusque supernatu- 
ralitas ex triplici capite considerari, scilicet, 
ex parte Dei, ex parte materise, etex formali 
honestate, seu conforraitate ad rationem.Pri- 
mumpatet, quia per actum naturalem colimus 
Deum ut principium naturce ; per actum au- 
tem infusum, colimus Deum ut est primum 
principium gratise et finis supernaturalis. Un- 
de nostro modo concipiendi, apprehendimus 
Deum quasi sub excellentiis diversarum ra- 
tionum et ordinum, quod satis est ad distin- 
guendas voluntates colendiDeum. Secunclum 
patet, quia materia, qua colitur Deus per ae- 
tum rcere natnralem, est tantum naturalis or- 
clinis; materia autem posterioris voluntatis 
infusee, aliquando est supernaturalis, qualis 
est, captivare intellectum in obsequium Christi, 
2 Corinth. 10, et in universum, actus fidei, 
spei etcharitatis, quatenus aliquando possuut 
imperari ex voluntate colendi Deum. Item sa- 
crificium, et sacramenta a Christo instituta, 
etsimilia materiam continentsupernaturalem. 
Actus ergo voluntatis, qui circa illam versa- 
tur, si illi proportionatus sit, non est mere na- 
turalis. 
8. Virtutes morales acquisitce ab infusis dis- 



PROXIME A RELIGIONE ELICITIS. 25 

tinguuntur — Tertium patet ex ratione commu- 
ni omnibus virtutibus moralibus per se infusis, 
quse, juxta verioremsententiam,ab acquisitis 
distinguuntur, etiamsi in eisdemmateriis ver- 
sentur, propter honestates diversarum ratio- 
num, qua3 ineiscernipossunt exconformitate 
ad dictamen rationis naturalis vel rationis su- 
pernaturaliter illuminatee, vel (quod perinde 
est) per conformitatem ad naturam rationa- 
lem secundum se, vel ad naturam elevatam 
per gratiam adparticipationem divinsenaturee, 
ut videre licet apudD. Thomam 1. 2, qusest. 
63, art. 3 et -4, et expositores ibi. Hsec igitur 
distinctio in actibus religionis locum habet, 
quia, licet honestas religionis dicatur sumi 
per comparationem ad alium, scilicet Deum, 
non tamen excluditur comparatio et confor- 
mitas ad ipsum operantem, quem religio or- 
dinat ad Deum, et ideo sicut in ipso homine 
quodammodo sunt duae formee diversorum 
ordinum, scilicet, naturse et gratiee, ita et ho- 
nestates, et actus colendi Deum sunt ordi- 
num diversorum. 

9. Actus non esse supernaturales ex solis 
principiis. — Alii contenti sunt distinguendo 
hos actus ex parte principiorum, ita ut unus 
sit naturalis solum quia a naturali principio 
procedit , tanquam proportionatus illi ; alius 
vero sit supernaturalis, quia procedit a prin- 
cipio supernaturali, etiamsi ex parte objecti 
nihil amplius, neque alio modo sit volitum 
per unum actum , quam per alium. Sed 
( quidquid sit, an simpliciter sit possibilis ta- 
lis distinctio actuum ) mihi nunquam visa est 
apta ad actus gratise explicandos ; tum quia 
nulla est necessitas, vel ratio exigendi super- 
naturales actus , quando ipsa objecta illos 
non requirunt, neque hoc est juxta providen- 
tiam debitam, et consentaneam rebus ipsis ; 
tum etiam quia principia connaturalia his ac- 
tibus sunt habitus, qui potius ex actibus dis- 
tingui debent, quam e converso, loquendo de 
formali, seu essentiali distinctione et prima- 
ria; quamvis in cxistentia (ut sic dicam) dis- 
tingui possit actus ex habitu , tanquam ex 
causa efncienti ; sed de hoc latius in materia 
de gratia. 

10. Actus religionis ex diverso modo ten- 
dendi in objectum distinguuntur — Aliter di- 
vidi potest actus religionis utriusque ordinis, 
id est, tam infusus , quam naturalis, ex di- 
versis modis, quibus voluntas solet tendere 
in bonum, vel averti a malo , nam eisdem 
modis potest religio operari circa suam ma- 
teriam ; est enim eadem ratio. Illi autem 



o ( ; LIB 

liiiuli oporandi vel sunt communes appetitui 
sensitivo et rationali, utamare, desiderare, 
ddcctari. vel includunt proprium modum ap- 
petitus rationalis, ut sunt intendere et eligere. 
Sic ergo potest religio habere actum amoris 
simplicis complacentife in diviuo cultu per se 
spectato, et in honestate, qua! in actu ipso 
colendi Deum inest, et consideratur. Potest 
item habere propositum et intentionem co- 
lendi Deum in omnibus , et ad hunc finem 
eli.sere media. Preeterea potest habere volun- 
tatem, qua per modum usus activi applicet 
corporis membra , aut utatur aliis rebus, aut 
potentiis ad exercendum ipsum cultum Dei. 
Potest denique de ipso , et in ipso actuali 
cultu delectari propter ipsum honorem Dei. 
Nam per omnes hos actus tendit voluntas in 
eamdem honestatem religionis, licet diverso 
modo propositam aut applicatam; omnesque 
illi actus ita sunt inter se connexi , ut unus 
ex alio oriatur, ideoque non est dubium quin 
omnes ad eamdem virtutem pertineant, quid- 
quid sit de physica distinctione eorum inter 
se. Idemque dicendum est de actibus, quibus 
voluntas vult vitare malum immediate oppo- 
situm honestati divini cultus, seu quibus fu- 
git carentiam illius boni. 

1 1 . Quomodo actus religionis ex parte ma- 
terke distinguantur. — Circa hos ergo actus, 
quantum ad modum, et distinctionem forma- 
lem ex parte voluntatis, nihil speciale occur- 
rit advertendum, sed applicanda est genera- 
lis doctrina, quee ex 1 2 supponitur. Ex parte 
vero materia; licet considerare, quosdam ac- 
tus voluntatis proxime imperare ipsum cul- 
tum Dei, ut est, verbi gratia, voluntas sacri- 
ficandi, vel orandi ; alios vero solum impe- 
rare, vel eligere aliquid ordinatum ad cul- 
tum Dei, ut est, verbi gratia, mundare vasa 
quibus sacrificandum est. Nam, licet hse ac- 
tiones, quae ad alias ordinari videntur, pos- 
sint ab ipso operante immediate rcferri, ut 
per illas honorificetur Deus, et ut ipsamiet 
sint siinia subjectionis debitas et exhibitse 
Deo, nihiiominus illa ordinatio est quasi ex- 
trinseoa ex parte ipsius operantis ; propria 
autem ralio lionestatis in tali actione cst , 
quod ordinatur ad aliam, in qua cultus con- 
sistit ; quod notandum cst ad explicandas 
mullas actioncs reli.LMoni attributas, de qui- 
bus infra dicam. Sic etiam ex parle matoriai 
distin.L'ui potest interior actus religionis , ut 
quiilam sit pmsequens honum, alius autem 
fufnens, vcl vitans oppositum malum : omnis 
enim virtus utrumque munus amplectitur; 



II. DE AGTJBUS RELIGIONIS IN GENEBE. 

imo in univcrsum omnis appctitus, servata 
proportione , utroque modo operatur ; imo 
omnis facultas agendi aliquid, resistit contra- 
rio, quantum potest. 

12. Suboritur difficultas. — Hic vero sub- 
oritur difficultas, quomodo voluntas non per- 
jurandi, seu non blasphemandi Deum, pos- 
sit esse actus religionis ; hoc enim ex dic- 
tis aperte sequitur. Ratio autem difficultatis 
est, quia, respectu proximi, voluntas non in- 
ferendi contumeliam non pertinet solum ad 
observantiam, sed etiam adjustitiam commu- 
tativam, cuiopponitur vitium contumelife, ut 
patet 2. 2, queest. 72. Et ratio est manifesta, 
quia alterum honorare non est ex debito ju- 
stitise, sed observantise ; non privare autem 
alium honore suo, est ex debito justitise, si- 
cut non auferre aliena ; aufertur autem ho- 
nor per contumeliam, ideoque nolle contu- 
meliam inferre, justitise est ; ergo mullo ma- 
gis erit opus justitite non dicere convitium 
contra Deum, vel blasphemiam, vel aliquid 
hujusmodi ; ergo voluntas vitandi hoc ma- 
lum non est virtutis religionis, (quse est qua- 
si observantia respectu Dei ) scd justitiae. 

4 3. Difficultas proposita expeditur. Dis- 
put. de JustitiaDei, et in & tom., disput. de 
Yirlute Pcenitentia?. — Respondeo primo hunc 
actum non esse justitice commutativa? ; hsec 
enim ad homines, non ad Deum ordinatur, 
ut nunc supponimus, et aliis locis tetigimus. 
Si ergo talis actus ad aliquam justitiam per- 
tinet, illa erit justitia hominis ad Deum, et 
longe allioris rationis ; deficiens quidem a 
proprietate justitise quae est inter homines, 
in facienda sequalitate, et in omnimoda dis- 
tinctione, tam absoluta quam respectiva, in- 
ter eos inter quos versatur ; nam homo et 
est aliquid Dei, et sequale illi reddere non 
potest. Excedit tamen ille actus in ratione de- 
biti, quia excellentius est jus quod Deus ha- 
bet ad suum honorem et gloriam, quam quod 
habet homo , majorque injuria illi fit, cum 
privatur proprio honore, quam creatura\ Si- 
cut detractio, seu falsum testimonium contra 
Deum , majorem rationem injurise habet , 
quam contra homines. Unde actus volunta- 
tis quo homo statuit vitare omnem actioncm, 
quaa cedit in contumeliam , infamiam , vel 
aliam similem injuriam divini nominis, non 
ad justitiam commutativani humanam , scd 
ad alliorem virtutempertinet, qnam nunc sub 
rcligione comprehendimus , quia cum illa 
convenit in respectu ad altcrum, quatenus 
ille altcr semper est idem Deus , quem respi- 



CAP. II. DE ACTIBUS 
cit media aliqua materia, nempe divino ho- 
nore , quem aliquo modo custodit et procu- 
rat. An vero in hac latitudine objecti distin- 
guendae sint plures virtutes ad Deum, in se- 
quentibus explicabimus. 

14. Actus a religione eliciti etiam ex parte 
motivi proximi distinguuntur. — Ultimo , di- 
stingui possunt hi actus immediate a religio- 
ne eliciti ex parte proximi motivi ; nam, licet 
hoc motivum respectu totius virtutis adse- 
quate unum esse videatur, tamen ad diversos 
actus videtur applicari secundum rationes 
valde diversas, quales sunt honorare Deum 
propter excellentiam quam in se habel, velle 
gratias agere propter beneficium collatum, 
profiteri illum esse auctorem omnis boni ali- 
quid ab eo petendo, velle servare votum pro- 
pter speciale debitum ex promissione contra- 
ctum. Hujusmodi cnim voluntates non tantum 
in materialibus objectis , sed etiam motivis 
proximis videntur differre. An vero tanta sit 
hajc diversitas , ut sufhciat ad distinctionem 
specificam , dicemus cap. 4; prius enim de 
exterioribus actibus dicere necesse esl. 

CAPUT II. 

UTRUM PRjETER actus internos habeat reli- 

GIO ACTUS EXTERN0S, ET QUI ILLI SINT. 

1. Haec qusestio fere explicata est in supe- 
rioribus, declarando materiam hujus virtutis, 
quia, ut dixi , proxima materia virtutis mo- 
ralis, illius prsesertim quee est ad alterum, et 
exteriores actus ejus, idem sunt, solumque 
sub diversis rationibus, vel habitudinibus sic 
denominantur : materia , quatenus subjicitur 
virtuti ; actus, quatenus ab illa efficiuntur. Ex 
his ergo manifestum est habere hanc virtu- 
tem aliquos actus exteriores, et hoc nomine, 
late illo utendo, appellari posse omnes iflos 
circa quos versatur voluntas colendi Deum. 
Probatur, quia omnes illi sunt materia pro- 
xima hujus virtutis, quatenus in illis omnibus 
ratio cultus aliquo modo invenitur. 

2. Qui actus internus possit dici cultus, qui 
vero non. — Et juxta hunc loquendi modujn, 
hi exteriores actus distingui possunt : nam 
quidam sunt corporales, quidarn vero spiri- 
tuales. Rursus spirituales distingui possunt 
in actus intellectus, et voluntatis, nam utris- 
que coli potest Deus, ut infra dicetur, et la- 
tius dixi in 1 tomo tertiae partis. Hic autem 
cultus qui per actus mentis fit, communi usu 
interior potius appellatur, ut distinguatur ab 



EXTERNIS RELIGIONIS. 27 

illo qui exhibetur per actus corporis ; nos au- 
tem explicuimus proprium respectum, quem 
tales actus habent ad ipsam virtutem. Quan- 
quam adverti potest, aliud esse ioqui de cultu 
sub nomine cultus , aliud vero sub nomine 
actus ; cuitus enim solum dicitur internus , 
vel externus, quia intus in anima, vei extra 
per corpus fit : uterque autem cultus dici po- 
test actus externus ipsius reiigionis, quia sic 
denominatur per habitudinem ad virtutem, 
tanquam ad principium suum quodammodo 
extrinsecum, seu remotum. Actus autem ipse 
immediate procedens a religione , quem vo- 
camus internum, non est proprie cultus, ne- 
que intrinsecus , neque extrinsecus, sed est 
affectus colendi, qui a cultu distinguitur, si- 
cut actus a materiaii objecto. Nihilominus 
ssepe confundi solent hee voces, ita ut omnis 
cultus interior dicatur etiam actus interior 
religionis, quomodo nos saepe cum multis lo- 
quemur , advertendo illa duo non converti, 
quia non omnis actus internus potest dici 
cultus, sed iUe tantum qui remotus seu im- 
peratus est, nam alius, qui est propinquior et 
elicitus, non est cultus, sed affectus cultus, 
ut dixi. 

3. Quomodo affectus colendi Deum, possit 
rationem actus et cultus simul participare. — 
Quanquam dubitari hic potest an ipsemet af- 
fectus colendi possit etiam induere rationem 
cultus, et consequenter an possit idem actus, 
qui proxime fit a religione, esse etiam mate- 
ria ejus, ac demum simul esse actus proxime 
elicitus, seu internus, et externus, in priori, 
et rigorosa consideratione. Ad quaa omnia 
breviter respondeo, unum et eumdem actum, 
per se simpliciter ac solitarie sumptum , non 
posse illas duas rationes simul induere, seu 
participare ; tamen si fiat reflexio unius actus 
in aiium , posse. Patet prior pars, quia illae 
denominationes includunt conditiones oppo- 
sitas, et includentes contradictionem, ut sunt 
immediate oriri a virtute , vel mediate : hsec 
autem duo non possunt eidem actui solitarie 
sumpto ac per se convenire. Similiter esse 
objectum , et esse affectum immediatum 
ejusdem potentiee, vel virtutis animi , non 
potest eidem actui, per se ac nude specta- 
to, convenire, quia virtus , per actum quem 
facit , tendit directe in aliquod objectum. 
Nec refert quod actus a voluntate elicitus 
per seipsum sit intrinsece voluntarius , ut 
obiter attigi, libro primo de Trinitate, et la- 
tius in i 2, Deo dante , dicemus. Nam est 
voluntarius, non per modum objecti et effec- 



28 



LIB. II. DE ACTIBUS KELIGIONIS IN GENEHE. 



tus. sed solum por modum aclus, et implicile 
potius ([uam explicite ; imde id non satis est 
ut in pnesenti talis actus denominctur cultus, 
quia non est voluntarius ut cultus, sed ut af- 
fectus colendi. 

-i. Quomodo per reflexionem actus internus 
possit esse cultus. — Altera vero pars declara- 
tur, quia non repugnat ex generali affectu 
colendi Deum, habere voluntatem sacrifican- 
di aut communicandi, maxime quando deest 
opportuuitas exercendi exteriores actus. Tunc 
ergo ex illo affectu possum Deo in cultum of- 
ferre ipsam voluntatem sacrificandi, vel com- 
municandi. Illa ergo eadem voluntas et est 
affectus cultus externi, et est quidam inter- 
nus cultus. Est item a religione proxime fac- 
tuSj quia versatur circa materiam ejus, et est 
etiam imperatus ab eadem, medio illo priori 
affectu colendi Deum. Ac denique simul est 
actus proprius rehgionis, et materia ejus ra- 
tione prioris actus. Ratio vero a priori est, 
quia voluntas est reflexiva , et imperativa 
unius actus proprii per alium, nam vult velle 
seu amare, et hoc modo comprehendit actus 
suos sub materia sua. Et similiter potest ha- 
bere duplicem respectum ad eumdem actum, 
scilicet, imperantis et elicientis. His autem 
modis potest operari intra materiam religio- 
nis, quia eadem est ratio de illa ac de aliis. 
Ob eamdem ergo causam, eadem religionis 
virtus illum modum operandi participat, et 
per unum actum sibi imperat alium, quem 
ipsa etiam elicit. Semper autem ratio cultus 
convenit taii actui per ordinem ad alium, cu- 
jus est objectum , et a quo in talem finem 
ordinatur. 

5. Actus externi cultus ex parte materice in 
duo membra dividtcntur. — Jam vero, ut aliud 
membrum propositum explicemus, actus co- 
lendi omnino externi sunt actus corporis, vel 
usus cujuscumque rci corporalis, circa quem 
per se et directe versatur affectus ipse co- 
lendi Dcum ; tum quia ille cultus non rcsul- 
tat ex alio actu, sed per illam dii ectam vo- 
lunlatem imperatur ; tum etiam quia illi ac- 
tus per se assumuntur in eloriamvel honorcm 
Dei, tanquam signa per quae homo protesta- 
tur divinam exeellentiam. Hic ergo cultus 
Dei exterior multiplex essc potest, juxta va- 
rietatem actionum quas explicutas reliqui- 
mus , tractando de objecto materiali :: cst 
cnim eadem ratio. 

0. Solum ut ea, qure tractanda sunt, pne 
oculis habeantur, oportet advertere hos actus 
ex parte materiu?, in duo principalia membra 



distingui a D. Thoma, d. qucest. 81, art. 3, 
ad 2, et quaest. 89, in capitc illius; quia pos- 
sumus Deum honorare vel exhibendo illi ali- 
quid, vel assumendo quasi ad nostrum usum 
aliquid divinum. Hic posterior modus exer- 
cetur in usu sacramentorum, in quo subjici- 
tur homo Deo, ut sanctificatori suo, de quo 
usu in tertia parte D. Thomae dictum cst. 
Exercetur etiam hic modus in assumptione 
divini nominis ad confirmandum aliquid, ut 
per juramentum, vel aliquid simile. 

7 Rursus prior modus honorandi Deum 
esse potest per varios actus. Quidam enim 
sunt, qui per membra corporis immediate 
exercentur, ut sunt genuflexio, capitis incli- 
natio, totius corporis prostratio, etc. Alii ve- 
ro sunt qui per alias res externas exercen- 
tur, ut per sacrificia et oblationes, quse inter- 
dum fmnt immediate ipsi Deo : interdum ve- 
ro mediate, propinque autem ejus ministris, 
ut decimarum, et primitiarum solutio. Prae- 
ter hos etiam est alius actus, qui duos com- 
plectitur. Prior est promissio alicujus rei facta 
Deo, nam per talem promissionem speciali 
modo ipsa res promissa exhibitur Deo in ho- 
norem ejus ; alius est actus quo talis promis- 
sio impletur, et solvitur Deo debitum, per il- 
lam specialiter contractum. De quibus acti- 
bus postea in speciali dicendum est. Hic au- 
tem solum adverto illos interdum esse posse 
pure internos, regulariter vero ab hominibus 
exterius fieri , et ideo inter externos actus 
collocari. Oratio vero e converso ponitur in- 
ter actus internos, quia ibi principalius con- 
summatur, licet in actum etiam exteriorem 
prodire possit et soleat. 

8. Suboritur difficultas. — Difficultas vcro 
circa dicta suboritur, quia motus appetiius 
sensitivi non videntur sub dicta numeralione 
comprehendi, et tamen illis possumus etiam 
uti ad colendum Deum ; ergo non videtur 
sufficiens divisio. Major patet, quia illi actus 
spiritualcs non sunt, ut constat, nec suntita 
corporales, ut cx atfectu colendi Deum di- 
recte imperari, aut in nobis excitari valeant. 
Minor vero patet, tum quia devotio est actus 
religionis, et tamen magna ex parte pertinet 
adappetitum sensitivum; tum etiam quia ap- 
petitus sensitivus potest aliquo modo in Deum 
moveri, juxta illud Ps. 83 : Cor meum, et ca- 
ro viea exuttaterunt in Deum zivtcm ;ihi eniru 
nomine cordis spiritualis appelilus , nomine 
carnis sensitivus appetitus inlelligitur. At liic 
appetitus non movetur, nisi media phantasia 
proponente objectum ; potest crgo phantasia 



CAP III. AN CULTUS EXTERNUS A RELIGIONE IMPERETUR. 



29 



aliquo modo illi proponere Deum ; ergo pos- 
sunt tales actus hujus inferioris portionis in 
divinum cultum et honorem referri. 

9. Dupliciter voluntas ordinat motus appe- 
titus, directe, scilkct, et indirecte. — Circa 
hanc difficultatem , adverto duobus modis 
posse voluntatem per affectum in Deum ex- 
citare , vel ordinare motus aliquos sentientis 
appetitus, scilicet, vel indirecte, et per quam- 
dam concomitantiam, et sympathiam poten- 
tiarum, vel directe volendo talem actum, ita 
ut inferior actussit ohjectum superioris actus 
voluntatis. Priori modo movetur appetitus , 
quando ex meditatione intellectuali rerum 
divinarum, et ex affectu voluntatis in Deum, 
excitatur in phantasia apprehensio aiiqua , 
et reprsesentatio earumdem rerum sub ali- 
qua materiali forma vel habitudine, et conse- 
quenter insurgit in appetitu motus propor- 
tionatus affectui voluntatis, delectationis, vel 
tristitiae, timoris, aut desiderii, vel alius simi- 
lis. Fit enim ssepe haec motio appetitus, ho- 
mine nihil de iila cogitante per intellectum, 
neque directe illam volendo per voluntatem, 
sed solum ex conjunctione potentiarum, quse 
in eadem anima corpori conjuncta radican- 
tur. Posteriori autem modo movetur appeti- 
tus, vel phantasia, quando homo directe vult 
applicare internum sensum, seu cogitativam, 
ad cogitandum, prout potest, de rebus divi- 
nis, ut de Deo sub ratione benefactoris, aut 
alia simili, sub aliqua ratione materiali, et 
similiter movet appetitum ad aliquos affectus 
circa talia objecta exercendos. Quomodo 
etiam potest voluntas ex affectu religionis 
movere directe appetitum sensitivum, ut suo 
modo subjiciatur Deo, vel doleat, vel gau- 
deat, in ordine ad cultum ejus. 

-10. Suborta difficultas dissolvitur. — Quan- 
do ergo appetitus movetur priori modo, et 
elevatur aliquo modo ad exercendos suos 
actus ex affectu , et consideratione superiori 
divinarum rerum, tunc actus appetitus sub 
interiori cultu computantur tanquam acces- 
sorium sub principali. Posteriori autem modo 
imperati, pertinent magis motus appetitus ad 
cultum corporalem et externum , tum quia 
directe intenduntur et imperantur in ipso 
corpore ; tum etiam quia tunc, moraliter lo- 
quendo, non separantur ab actibus externis 
corporis, ad quos fere semper ordinantur. Et 
ideo non oportuit hos actus ab interiori et ex- 
teriori cultu distinguere , nam sub illis suffi- 
cienter comprehenduntur. 



CAPUT IIL 

AN CULTUS EXTERNUS SIT ACTUS A RELIGI0NE 
ELICITUS, VEL IMfERATOS. 

\ Argumentum quo prolatur extemum cul- 
tum a religionis tirlute non posse elici. — Sub 
externo comprehendimus omnem actum al- 
terius potentise a voluntate ; et hinc oritur 
ratio dubitandi , quia actus elicitus ab habitu 
debet etiam esse elicitus a potentia, in qua 
inest habitus ; sed hic cultus externus non 
elicitur a voluntate, in qua inest religio, ut 
infra videbimus ; ergo neque ab ipsa religione 
elicitur. Minor per sc clara est, quia ille cul- 
tus externus per corpus immediate exercetur; 
voluntas autem per se et immediate non affi- 
cit motus corporis , sed solum applicat poten- 
tias exequentes ad movendum ; non ergo ta- 
lem cultum elicit ; nam elicere, est proprie et 
per se efficere. Neque, ut voluntas dicatur 
elicere motum aliquem, satis est ut applicet 
aliam potentiam ad efficiendum talem cultum; 
alias voluntas eliceret assensum fidei, vel opi- 
nionis, et actum visionis corporalis, et simi- 
lia, quse dici non possunt. Major autem pro- 
batur, quia habitus non est principium per se 
efficiens, sed soium coadjuvans potentiam, et 
ideo in tantum habitus operatur, in quantum 
potentia, cui adhserer, utitur illo, et ideo ha- 
bitibus utimur, cum volumus ; ergo non po- 
test habitus elicere actum , nisi cum sua po- 
tentia ; ergo necesse est ut potentia eumdem 
eliciat, et quod ad illum eliciendum applicet 
habitum, seu habitu utatur. Et confirmatur, 
quia elicere actum , juxta propriam illius 
verbi significationem communi usu receptam, 
idem est quod immediate ac per se efficere 
actum, qui elici dicitur ; at vero habitus non 
efficit hoc modo, nisi actus suae potentise ; 
ergo. 

2. D. Thomw inhac re senteniia proponitur . 
— Nihilominus D. Thomas, d. q. 81, art. 2, 
ad 1 , et art. 4, ad !2, sentit actus aliquos ex- 
terioris^cultus divini esse elicitos a virtute re- 
ligionis. Et quia hoc non poteratin universum 
de omnibus affirmari , distinctionem talem 
indicat. Nam cum colimus Deum per actus 
aliarum virtutum, ut fidei, misericordiaa, etc, 
tunc cultus ille non est elicitus a religione, 
sed tantum imperatus ; quando vero actus, 
quo Deum colimus, non habet per se hones- 
tatem alterius virtutis, ut est sacrificium, ado- 
ratio, tunc actus ille est proprie elicitus a vir- 



:w 



LIB. II. DE ACTIBUS RELIGIONIS IN GENERE. 



tute reliuionis. Ratio hujus sententiee esse 
potcst, quia necesse est omnem actum vir- 
tutis, tam externum quam internum, eliei 
ab aliqua virtute ; sed actus quibus colimus 
Deuin, qui cx se non habent aliam honesta- 
tein prseter rationem culttis, non eliciuntur 
ab alia virtute extra religionem ; ergo eliciun- 
tur ab illa. 

3. Cajetani corollarium. — Unde infert Ca- 
jetanus non esse de ratione actus eliciti ab ali- 
qua virtute, quod sit ehcitus ab eadem potentia 
in qua est virtus, sed sohim quod non ehcia- 
tur ab alia virtute, et quod sit a voluntate 
movente aliam potentiam ad talem actum ex 
immediata inclinatione talis virtuiis. Nam, 
ut actus sit elicitus a virtute, non est necesse 
ut sit ab illa quoad substantiam suam, sed sa- 
tis est quod ab illa habeat modum, id est, fa- 
cihtatem et promptitudinem. At vero quando 
fit immediate ex propensione religionis, non 
interveniente aliqua alia virtute morali, tunc, 
licet non sit actus voluntatis, sed intellectus, 
aut alterius facultatis, a sola religione habet 
quod facile et prompte fiat; ergo est elicitus 
ab ilia. Quee ratio cessat, quando actus habet 
propriam honestatem alterius virtutis, nam 
tunc ab illa habet immediate promptitudinem 
et facilitatem, ut eleemosyna a misericordia, 
et ideo talis actus non est elicitus a religione, 
sed tantum imperatus. 

4. Solvitur argumentum ex doctrina Caje- 
tani. — Unde ad rationem in contrarium, 
in summa respondet Cajetanus negando 
majorem, quia ut actus sit elicitus a virtute, 
non est necesse ut ab illa habeat substan- 
tiam , sed modum ; hanc autem potest ha- 
bere actus a virtute superioris potentise, 
etiamsi ab illa non eliciatur. Unde alii infe- 
runt, etiam actum virtutis existentem in vo- 
luntate. et ab illa sola per se effectum, quoad 
suam entitatem et substantiam, posse etiam 
esse elicitum a virtute existente in appetitu 
sensitivo, quia, mediante moderatione passio- 
nis alicujus, ab illa habet immediate facilita- 
tem et modum virtutis; ut actus lemperantise, 
qui est in voluntate, elicitur a virtute tempe- 
rantise, quee cst in appetitu sensitivo. Alii vero 
moderantur ioquendi modum, et aiunt virtu- 
tem voluntatis elicere actum potentise exe- 
quentis, non physice, propter rationem a 
nobis in principio factam, sed moraliter, pro- 
pter illam facilitatcm, et modum virtutis. 

"). Qicrstio mngis explicatur. — Sed ne for- 
tasse sit quiestio de nomine, vel propter abu- 
sum voc.is alicujus circa rem ipsam erremus, 



explicemus prius quid res ipsa habeat, et inde 
facile constabit quomodo loquendum sit. 
Primo ergo certum videtur, religionem non 
habere efficientiam aliquam, sive physicani, 
sive moralem in exteriorem actum, nisi medio 
actu elicito ab ipsa voluntate simul cum vir- 
tute religionis. De physica efficientia, hoc est 
per se notum ex ratione in principio posita, 
quia habitus non operatur per se, sed quale- 
nus illo utitur potentia, et ideo nihil potest 
immediate ac per se efficere physice, nisi 
proprium actum talis potentise. Item quia ha- 
bitus per se efficere non potest nisi in ordine 
ad objectum suum; in suo autem objecto ser- 
vat proportionem cum potentia, et ideo non 
potest immediate operari nisi circa objectum 
suee potentiee, et sub particulari aliquaratione 
iilius, atque ita immcdiate 11ih.il per se efiicit, 
nisi cooperando ipsi poteutiee. De morali au- 
tem efficientia patet, quia religio non est cau- 
sa moralis per se actus exterioris, nisi quate- 
nus moraliter applicat potentiam exequentem 
ad operandum ; sed non applicat illam nisi 
mediante actu elicito a voluntate, id est, me- 
dia voluntate sacrificandi, vel flectendi genua, 
vel quid simile ; ergo. 

6. Quot modis virtus unius potentiw fmilita- 
tem prcebeat ad actionem alterius. — Unde obi- 
ter intelligitur quomodo virtus unius potentiae 
det facilitatem ad actionem alterius potentife ; 
variis enim modis potest illam conferre, uno 
modo per accidens tantum, tollendo impedi- 
.menta, et hoc modo habitus appetitus sensi- 
tivi, quatenus moderatur affectum ejus, potest 
dare facilitatem ad actum vohmtatis. Hic ta- 
men modus non satis est ut actus vohmtatis 
dicatur eiici ab habitu appetitus sensitivi, quia 
illa facilitas solum est in tali habitu, uta causa 
per accidens. Alioquin etiam posset dici elici 
a frigefactione corporis, aut a complexione sic 
vel sic temperata, quia heec etiam confeiunt 
ad facilitatem, removendoprohibens. Aliomo- 
do confert virtus ad facilitatem ex parte obje- 
cti, et per quamdam concomitantiam ; quia 
quahs unusquisque est, talis fmis sibi vidctur; 
et quia facilius et attentius cogitamus de his 
ad quee aflicimur vel inclinamur. Et hic etiam 
modus non sufficit, ut actus unius potentisefiat 
ab alia, vel a virtute ejus, quia est etiani mo- 
dus valde extrinsecus, et per accidens, mngis 
pei quamdam occasionem quam per efficien- 
tiam. 

7 Tertius facilitandi modus magis propriiis 
explicatur ~ Tertio ergo modo potest virtus 
unius potentite dare facilitatem ad actionem 



CAP III. AN CULTUS EXTERNUM A RELIGIONE IMPERETUR. 



31 



alterius potentiee, quatenus illee potentise per 
se subordinantur, et superior applicat inferio- 
rem ad operandum, quse applicatio est moralis 
influxus per se. Et hoc modo in tantum virtus 
superioris potentiee, verbi gratia, religio, dat 
facilitatem in actum inferioris facultatis, in 
quantum volunlati dat faciiitatemin efficiendo 
illummet actum, quo movet inferiorem po- 
tentiam. Alio enim modo facilitatem per se 
dare non potest. Unde si potentia exequens in 
se hdbet aliam difficultatem, vel defectum 
virtutis, non sufBcit virtus superioris potentiae 
ad dandam facilitatem intrinsecam, ut sic di- 
cam, sed per proprias dispositiones, vel habi- 
tus danda est, ut per se constat, et sumitur 
ex D. Thoma, 1 -1, q. 56, art. 4, et 2. 2, q. 4, 
art. "2. Facilitas ergo in actu potentise exe- 
quentis solum potest esse per denominationem 
extrinsecam ab actu voluntatis, quatenus ille 
facilius fit ex habitu. Unde propter illam so- 
lam rationem non poterit dici elici ab habi- 
tu tali, quia etiam actus imperatus participat 
hanc denominationem ab actu imperante ; eo 
enim facilius fit talis actus, quo voluntas ma- 
jorem facilitatem habet in imperando ; ergo 
participat illam ut actus imperatus, non ut 
elicitus. 

8. Actuum extemorum cultus dhini, alii 
proxime a religione imperantur, alii remote. 
— Secundo nihilominus certum est, quosdam 
esse actus externos, qui, in ratione actus ho- 
nesti et studiosi, non postulant fieri, nisi ex 
motione immediata religionis per actum vo- 
luntatis pertinentem de se ad illam virtntem ; 
alios vero esse qui non fiunt ex immediata 
motione voluntatis per actum religionis, sed 
per actum alterius virtutis misericordiee, aut 
temperantise, vel alterius similis. Hoc constat 
satis ex supra dictis, et ex doctrina D. Thomse 
et Cajetani. Jam ergo, rectene dicantur prio- 
res actus eliciti a religione, et posteriores im- 
perati propter dictam differentiam, et ad ex- 
plicandam illam, queestio est de nomine. Ta- 
men quia periti in hac arte ita loquuntur, ita 
etiam nos loqui possumus. Satis vero esset 
priores vocare, proxime imperatos, posterio- 
res vero remote, quia illi sine alia virtute 
media imperantur, hi vero media alia virtute. 
Non video enim cur, sicut voluntas dicitur im- 
perare genuflexionem, immediate illam vo- 
lendo, non dicatur etiam religio illam impe- 
rare, immediate concurrendo, et efficiendo 
illamvoluntatem. 

9. Imo, ut actus sit imperatus a virtute, non 
semper necesse est ut eliciatur medio alio ha- 



bitu; nam assensusfidciimperaturapia affec- 
tione voluntatis, licet fiat medio habitu fidei ; 
et actus fortitudinis, existensin irascibili, im- 
peratur immediate a voluntate, et ab habitu 
ejus (si quis est), licet eliciatur ab appetitu, 
medio habitu. quem in se habet. Tunc ergo 
dicitur actus alterius potentiee a voluntate, im- 
mediate imperari a virtute voluntatis, quando 
illa potentia applicatur immediate per actum 
voluntatis elicitum a tali virtute. Quando au- 
tem voluntas, utens una virtute sua, non ap- 
plicat aliam potentiam, nisi media alia virtute 
ejusdem voluntatis et actu illius, tunc dicitur 
mediate imperare actum exteriorem, et hoc 
modo se habetreligio ad opera misericordiee, 
et alia similia. Et ita satis constat distinctio 
talium actuum, sive quidam vocentur eliciti, 
et quidam imperati; sive illi dicantur proprii 
et quasi connaturales religioni, alii adventitii 
et extranei ; sive denique hi dicantur immediate 
imperati a religione, alii mediate. Quod pro- 
prie locum habet in actibus externis secun- 
dum se spectatis, ut condistinctis ab internis ; 
nam si consideretur actus externus ut con- 
junctus interno, et quatenus ex utroque fit 
unus moraliter, sic optime dicetur talis actus 
elicitus a religione, quando eliciendo inter- 
num, immediate trahit externum, et illum 
proxime informat, et ita locutus est D. Tho- 
mas. 

10. D. Jacobi verba, licet a D Thoma ad 
actus a religione imperatos applicentur, pro- 
prius tamen de religionis statu intelligenda 
sunt. — Ex quibus facile intelliguntur verba 
Jacobi 1 : Religio munda et immaculata hcec 
est, visitare pupillos et viduas in tribulatione 
eorum, et immaculatum se custodire ab hoc sce- 
culo. Quee existimat D. Thomas, dicto art. \, 
ad 1, esse dicta, quia ha^c officia solent a reli- 
gionis virtute imperari. Quod potest facile sus- 
tineri, verba illa nude considerando, quia in 
re verum est. Tamen, inspecta intentione Ja- 
cobi, non videtur loqui de speciali virtute re- 
ligionis, sed de statu, seu professione religiosa, 
ut patet ex antecedentibus verbis : Si quis 
putat se religiosum esse, non refrcenans linguam 
suam, sed seducens cor suum, hujus vana est 
religio. Ibi enim religiosum appellat non a sola 
virtute religionis, ut constat, quia non freenare 
linguam non est contra specialem virtutem, 
sed contra sanctitatem, ut complectitur om- 
nem virtutem, et consequenter veram profes- 
sionem religiosam. Contrariam ergo professio- 
nem vocat vanam religionem, cui veram op- 
ponit, cum subjungit : Religio munda, etc. 



Qua^ profecto munda et immaculata erit , 
etiamsi illi actus visitandi pupillos non fiant 
ex imperio peculiaris virtutis religionis, scd 
ex propriis virtutibus. Potest autem hoc in- 
telligi, vel de professionc religiosa, ut dicit 
statum perfectionis; quomodo dixit Euseb., in 
Vita Hieron. : Sacerdos et monachus sine mi- 
sericordia, navis est in medio pelagi undique 
perforata ; sunt hi monachi solo habitu et no- 
m ; ne, quorum xana est religio. Vel magis ad 
mentem Jacobi intclligi potest de religione 
christiana; ac si dicat, non esse solidum, ac 
bonum christianum , qui linguam non mode- 
ratur, neque opera misericordise exercet. Et 
hanc esse Jacobi sententiam, dixit Abbas 
Isaias, orat. 21 de Pentec, tom. 2 Bibl. 



CAPUT IV 

HABEATNE REUGIO ACTUS PROPRIOS INTER 
SPECIE DIFFERENTES. 



SE 



1. Non est difficultas de actibus proprie 
imperatis secundum se spectatis, quia con- 
stat illos posse esse omnium virtutum, ut fi- 
dei, niisericordiee, ut supra dictum est, qui se- 
cundum se essentialiter distinguuntur. Idem- 
que est de multis actibus exterioribus,, ut 
sunt, verbi gratia., jurare, vovere, sacrificare, 
nam quoad materiales actiones aperte distin- 
guuntur. Difficultas vero est, an in ordine ad 
religionem essentialiter distinguantur. Ubi si- 
mul quserendum est de internis actibus vo- 
luntatis , an voluntas ordinandi, verbi gratia, 
et sacrificandi, sint actus inter se distincti. 

2. Differentia quce constituit actum in tali 
esse virtutis, ipsum etiam in tali esse entitati- 
%o constituit. — Ut autem intelligatur dilti- 
cultas, et vitentur distinctiones inutiles, ad- 
vertere oportet, in interiori actu voluntatis 
(si intrinsece et ex objecto est actus virtutis), 
ipsam differentiam, per quam constituitur in 
tali esse virtutis, esse etiam difierentiam 
constituentem ipsum actum in suo esse enti- 
tativo, neque rectc considerari ipsum esse 
virtutis tanquam adjacens entitati essentiali 
talis actus. Secundo, suppono de ratione ac- 
tus voluntatis, ex objecto honesti, esse uttcn- 
dat in honestum, qua honestum est; quia 
omnis actus voluntatis tendit in bonum 
sub ratione honi: nullum autem bonum est 
per sc rectum, et eonsentancum raiioni, uisi 
quod honestum cst, ct ideo nullum bonum 
reddit per se actum studiosum , ct virtutis, 



LIB. II. DE ACTIBUS RELIGIONIS IN GENERE. 

nisi honestum, quatenus honestum est. Atque 
eadem proportione et ratione, tale bonum 
honestum, quatenus tale est, constituet ac- 
tum in tali esse virtutis. Et tuec est ratio a 
priori, ob quam ipsum esse virtutis est sub- 
stantiale interno actui voluntatis, quia nimi- 
rum sumitur ex tendentia ad primarium ob- 
jectum talis actus, in qua tendentia consistit 
substantiale esse ejusdem actus. Tandem sup- 
pono, quod seepe dixi, exteriores actus csse 
objecta internarum voluntatum. Unde in illis 
considerari potest vel materiale objectum, 
quod est talis vel talis actus, vel formale, 
quod est honestas objectiva existens in tali 
actione, quatenus cultus Dei est, a qua habet 
interior actus voluntatis suam honestatein 
formalem, quam etiam appellamus ipsum esse 
virtutis. 

3. Prima sententia. — In prologo Senten- 
tiarum. — Duse igitur sunt opiniones extreme 
contrariaj. Prima est dicentium, quoties exte- 
riores actus religionis, in suo esse naturali et 
materiali, specie distinguuntur, etiam distin- 
gui specieinteriores voluntates,qua3 circaillos 
versantur obdivinum cultum. Ita sentiuntNo- 
mmales, non in particulari de religione, sed 
universe, de quocumque habitu, vel virtute 
morali. Fuudamentum eorum est, quia sicut 
loqui, verbi gratia, vel genua flectere, vel si- 
cut credere et petere, sunt actus natura sua 
specie distincti, ita velle hunc, vel illum ac- 
tum facere, requirit volitionem specie distinc- 
tam, quia motio activa debet accommodari 
passivse. Nec refert (aiunt) quod illae omnes 
actiones sint volitse ad cultum Dei, nam inde 
solum sequitur internas voluntates convenire 
in eodem esse morali virtutis, non autem in 
eadem specifica entitate actus. 

A. Proposita sententia rejicitur. — Hsec 
vero sententia communiter rejicitur, quiadis- 
tinctio et constitutio actuum, et habituum, 
non sumitur sufficienter ex objectis matcria- 
libus, quia et circa idem materiale objectum 
contingit versari distinctos actus intellectus 
et voluntatis, et eumdem actum circa diversa 
materialia objecta, ut tatius traditum est in 
Mctaphysica. In pra;senti etiam non adninli- 
mus distinctionem illam de esse morali et na- 
turali seu entitativo in ipso interno actu vir- 
tutis, ut diximus. Quocirca si interiores actus 
virtutis religionis, qui sunt in voluntate,di- 
cuntur convenire in specifico esse virtutis, sim- 
pliciter fatcndum est esse ejusdem speciei. 
etiam in entitate Ncque oportet volitioncs 
esse in sua entitate spccic distinctas, ctiamsi 



CAP. IV. HABEATNE RELIGIO ACTUS PROPRIOS SPECIE INTER SE DIVERSOS. 



33 



causent exteriores actiones, vel motiones in 
specie distinctas, quia, ut exterior actio cau- 
setur ab interiori voluntate, sufficit quod sit 
volita, sive ex hoc, sive ex alio motivo vo- 
lita sit; ut autem speciem conferat, non 
sufficit sola materia, sed formale objectum 
attendendum est. 

5. Est ergo secunda sententia, quae affir- 
mat omnes actus religionis formaliter esse 
ejusdem speciei. Cujus sensus esse debet, ex- 
teriores actus, quamvisin entitate distinguan- 
tur, tamen in honestate, quam habent in or- 
dine ad divinum cultum, convenire, esseque 
ejusdem rationis in ratione objecti honeste 
appetibilis ; ac proinde interiores actus vo- 
luntatis, quibus talia objecta, seu tales ac- 
tus exteriores (sub quibus omnem Dei cul- 
tum comprehendimus) appetuntur, seu im- 
perantur, esse ejusdem speciei, etiam quoad 
entitates physicas seu naturales ipsorum. 
Unde etiam fit, ut ipsi actus exterioros, 
quatenus ab his interioribus imperanlur et 
denominantur, moraliter conveniant in esse 
talis virtutis , quantumcumque in esse na- 
turali distinguantur. Atque hsec sententia 
censetur esse D. Thomse in bis articulis, prae,- 
seriim in 3, ad 1 et 2, et in 4, ad 1 et 2. Et 
eam sequuntur frequentius moderni Thomis- 
tse. Fundamentum est, quia religio est una 
virtus in specie, ut hic docet D. Thomas ; er- 
go est unus habitus specie ; ergo omnes actus 
ejus sunt ejusdem speciei. Probatur ultima 
consequentia ; tum quia actus generant habi- 
tum ; ergo, si sunt specie diversi, non possunt 
generare eumdem habitum in specie; tum 
etiam quia si habitus est unus, habet unum 
formale objectum : ergo et omnes actus in 
eodem formali objecto conveniunt, quia ha- 
bitus non attingit objectum nisi per actum; 
ergo etiam actus snnt ejusdem speciei; nam 
ex objecto formali speciem sumunt immedia- 
tius (ut ita dicam) quam habilus ; nam,ut est 
vulgare, habitus per actus, et actus per ob- 
jecta specificantur. 

6. Assertio 1 . — Inter has sententias media 
via tenenda est. Et imprimis certum exis- 
timo dari aliquam distinctionem specificam in 
actibus religionis, eam, scilicet, quse com- 
munis est omnibus habitibus, praesertim vo- 
luntatis. Nam (ut attigi in quarto tomo, trac- 
tando de vhtute poenitentiEe, et generalius 
disp. 44 Metaphysicse, sect. M), quando actus 
sunt inter se ordinati, ut unus ex alio per se 
oriatur, ut odium mali ex amore Dei, deside- 
rium et delectatio ex amore boni prcesentis 

XIII. 



vel absentis, electio ex intentione, etc, tunc 
omnes tales actus radicati in eodem objecto 
formali pertinent ad eumdem simplicem ha- 
bitum , quamvis tales actus specie physica 
seu entitativa dislinguantur ex diverso modo 
attingendi tale objectum, et participandi ho- 
nestatem ejus. Constat autem virtutem reli- 
gtonis omnes hos actus voluntatis posse exer- 
cere circa eumdem cultum Dei ; nam habet 
affectum illum per modum simpiicis amoris, 
et simili modo potest odio habere divinam 
irreverentiam, vel defectum in cultu. Constat 
item amorem et odium specie distingui inter 
se, et ex eodem principio nasci ; ergo saltem 
ex hac parte elicit religio actus specie distin- 
ctos. Et eodem modo discurri potest per ese- 
teros actus insinuatos. Neque in his habet 
difficultatem fundamentum secundse senten- 
tise, quia tales actus ratione connexionis per- 
tinere possunt ad eumdem babitum , tan- 
quam ad idem principium ; et eadem ratione 
possunt illum generare, prsesertim ratione 
piimarii actus, qui est quasi fundamentum 
reliquorum, ut in fine dictse sect. 11, in Meta- 
physica, declaravi. 

7. Secunda assertio. — Hsec vero distinctio 
actuum internorum, circa eumdem externum 
actum seu objectum versari potest, ut ex 
dictis facile constat. Difficultas ergo propria 
relinquitur de actibus voluntatis, qui in gene- 
rali modo tendendi sunt ejusdem rationis, ut 
sunt actus amoris, vel intentionis, quando 
versantur circa diversos actus externos, seu 
diversos cultus Dei ; est, inquam, difficultas 
an inde habere possint distinctionem specifi- 
cam. In quo secundo censeo certum, non 
semper illam habere, neque ad eam sufficere 
quamcumque distinctionem cultuum. Hoc pa- 
tet ex dictis contra primam sententiam. Dein- 
de declaratur exemplis et ratione ; nam ge- 
nuflexio, verbi gratia, et vocalis confessio 
divinse excellentice, actus sunt materialiter et 
physice distincti, et tamen si fiant animo ho- 
norandi Deum, ut supremum dominum, non 
habent in ratione cultus honestates diversa- 
rum rationum ; ergo interiores actus volun- 
tatis et religionis, qui circa tales materias 
versantur, erunt ejusdem speciei substan- 
tialis, cum illam sumant ab honestate objec- 
torum. Consequentia patet ex dictis, et ante- 
cedens videtur per se evidens ; quia honor 
resultans ex tali actione est idem, et inde 
habet hic actus suam honestatem ; ergo acci- 
dentarium est, quod per hanc vcl illam actio- 
nem materialem fiat. Ratio autem est a priori, 

3 



34 



LIB. II. DE ACTIBUS RELIGIONIS 1N GENERE 



quia honor est in genere signi ; unde sub ea 
ratione fundat honestatem, qua; in tali casu 
reperitur ; signum autem non variatur forma- 
liter ex materia, quse ad significandum im- 
ponitur, sed ex re proximc significata; ergo 
si cultns Dei ad camdem honoris significatio- 
nem refertur, non variatur formaliter, nec 
sufficit ad distinguendos interiores actus reli- 
gionis, etiamsi materia cultus varia sil. Dcni- 
que confirmatur a contrario, nam si quis neget 
fidem tlectendo genua idolo, aut verbis con- 
fitendo illud esse Deum, idem peccatum in 
specie est ; ergo et e contrario idem est reli- 
gionis cultus vero Deo tributus, sive hoc, sive 
illo signo fiat. 

8. Tertia assertio. — Adhuc superest diffi- 
cultas, an inter varios actus exteriores cultus 
divini sint aliqui formaliter etiam diversi in 
ratione cultus, ita ut interiores voluntates, 
qua? circa illos versantur, distinguantur spe- 
cie. Et quoad hanc partem assero tertio, in 
latitudine actuum religionis inveniri speci- 
ficam diversitatem. Probo primo inductione, 
nam promittere aliquid Deo, et implere pro- 
missum , sunt actus qui, moraliter et per 
ordinem ad rectam rationem spectati, habent 
bonitates specie distinctas, propter diversam 
rationem debiti, quam includunt. Similiter 
observare votum et facere juramentum, etiam 
valde diversse res videntur, non materialiter 
tantum, sed etiam formaliter, et in ratione 
cultus et honestatis, quia per unum actum 
servatur fidelitas debita Deo, per alium vero 
recognoscitur Deus, ut prima, et infallibilis 
veritas, cui falsum dicere aut confirmare re- 
pugnat, qua? duo plane videntur etiam in ra- 
tione honesti maxime diversa ; ergo volunta- 
res interiores, quee circa tales actusversantur, 
sunt etiam specie distinctoe. Cujus etiam ar- 
gumentum a posterioii, seu a contrario est, 
quia peccata his actibus opposita sunt specie 
distincta, ac proinde in confessione distincte 
aperienda ; et idem est de peccato, verbi gra- 
tia , omittendi missam , vel non implendi 
votum. 

9. Quod autem quidam Theologi moderni 
dicunt, ha>c peccata esse ejusdem speciei, et 
nihilominus esse distinctc confitenda propter 
circumstantias varias nutabiliter aggravantes, 
boc, inquam, ut verum fatear, probabile non 
est : quis enim unquam dixit perjurium ct 
orationis omissioncm cx voto debitai, csse 
ejusdem spccici, aut quomodo id credi pi.itc.st, 
cum in illis actibus inferatur Deo injuria val- 
de di"crsas ratiunis? Dcnnpic, opinio assiTcns 



circumstantias non mutantes speciem, sed 
intra eamdcm notabiliter aggravantes, esse 
confitcndas, non est adeo certa, quin oppo- 
sita sit practice probabilis; posset ergo ali- 
quis, conformando se illi opinioni, non expli- 
care has circumstantias, sed duas omissiones 
contra religionem confiteri, vel certe unam, 
si in die festo sacrum omisit, quamvis etiam 
ex voto ad id teneatur ; quia tota illa tantum 
esset una gravior malitia, si esset ejusdem 
speciei, quod dicere esset absurdissimum, et 
periculosus error moralis. Et similia argu- 
menta possunt fieri multa ex peccato per- 
jurii, blasphemine, simoniae et similibus. 

10. Objectioni occurritur — Apparentius 
responderi posset , ex diversitate specifica 
malitiarum non inferri similem distinctionem 
in actibus virtutum, quibus talia peccata seu 
malitife opponuntur; quia eidem virtuti op- 
ponuntur vitia non solum specie diversa, sed 
etiam contraria. Sed contra, nam juxta veram 
doctrinam, malitia moralis in interiori actu 
voluntatis non est nisi privatio alicujus ho- 
nestatis moraliter debitse tali actui; ergo sa- 
tis probabile argumentum sumitur a priva- 
tione ad habitum, nam privationes proxime 
distinguuntur ex positivis, quibus privant per 
se primo et immediate. Unde licet eidem ha- 
bitui virtutis opponantur vitia extrema, nihi- 
lominus actus virtutis, quibus opponuntur 
vitiosi actus contrarii, etiam sunt inter se dis- 
tincti, ut, verbi gratia, in liberalitate, cui 
opponitur avaritia et prodigalitas, distincti 
actus sunt prudenter retinere, vel donare, 
habentque honestates actuales valde diversas, 
quibus opponuntur vel nimia elargitio, vel 
nimia retentio. Idemque considerare licebit 
in omnibus similibus vitiis. Est autem res 
clarior iu his peccatis, quse non distinguuntur 
tantum ex diversis modis recedendi ab eodem 
medio virtutis per accessum vel recessum, 
sed etiam per diversam participationem ob- 
jecti talis virtutis, in quo invenitur extensio 
qutedam non solum in materiis particulari- 
bus talis objecti sed etiam in participatione 
motivi, seu formalitatis ejus. 

1 1 . Ratio a priori distinctionis inter reli- 
gionis actus proponitur .— Atque hinc sumen- 
da est ratio a priori hujus partis, quia multi 
sunt actus voluntatis ad religionem pcrtinen- 
tes, qui non solum in materialibus, sed ctiam 
in formalibus objcctis talium actuum distin- 
guuntur; ergo hujusmodi actus sunt specie 
diversi juxla gencrale principium, quod sup- 
pnnimus, aclus dislingui specie cx objeetis 



CAP. I. AN RELIGIO 51T HABITUS PROPRIUS N\TUR^, ETC. 



35 



formalibus. Antecedens probatur ac declara- 
tur, quia ad formale objectum actus religiosi 
pertinet ratio honoris, seu cultus divini, quee 
consistit in exhibendo aliquo signo eestima- 
tionis debitae, quee habetur de divina excel- 
lentia ; hoc autem signum et hic honor ali- 
quando exhibetur solum in testimonium di- 
vinse auc.toritatis in testiflcando, ut in jura- 
mento ; aliquando vero exhibetur prsecise in 
testimonium supremi dominii Dei, ut in sa- 
criflcio. Quee rationes sunt valde diversee for- 
maliter, preesertim in ordine ad nostros ina- 
dsequatos conceptus, et actus illis correspon- 



dentes ; ergo sufficit illa distinctio objectorum 
ad distinguendos illos actus. Simile argu- 
mentum fieri potest, quia ratio debiti etiam 
intrat objectum formale religionis, ut supra 
ostensum est ; sed hsec ratio valde diverso 
modo participatur in diversis materiis partia- 
libus religionis, ut patet in debito ex voto, 
vel ex simplici cultu, vel adoratione ; quae 
omnia magis patebunt ex discursu materiee. 
Difficultas quee hic superest, quamque tetigit 
contraria sententia de unitate, vel distinctione 
habitus, vel virtutis religionis, tractabitur 
melius in sequentibus. 



FINIS LIBRI SECUNDI. 



INDEX CAPITUM LIBRI TERTII 



DE HABITU VIRTUTIS RELIGIONIS. 



Cap. I. An religio sit habilus proprius 

naturce creatce intellectualis. 
Cap. II. Quomodo dislinguatur religio a 

fi.de, spe etcharitale. 
Cap. III. An religio sit virtus theolo- 

gica, vel moralis. 
Cap. IV Quomodo religio ajustitiadis- 

linguatur. 



Cap. V De distinctione religionis a dulia. 
Cap. VI. An religio ab obedientia dis- 

tinguatur 
Cap. VII. Sitne religio distincla virtus 

a pcenitentia. 
Cap. VIII. De unitale specifica religionis. 
Cap. IX. De perfectione hujus virtutis 

inter alias. 



LIBER TERTIUS. 



DE HABITU VIRTUTIS RELIGIONIS 



Explicatis objecto et actibus religionis, su- 
perest ut de ipso habitu, seu, quod idem est, 
de propria virlute tractemus, de qua prius 
qusedam generalia expediemus, quia ex dic- 
tis facihora sunt ; deinde distinctionem illius 
a ceeteris virtutibus investigabimus, ut tan- 
dem, quod difficilius est, unitatem ejus, ac 
specificam rationem investigare possimus. 



CAPUT I. 

AN KELIGIO SIT HABITUS rROPRIUS NATUR* 
CREAT.E INTELLECTUALIS. 

1. Prima assertio, dari in noiis habitum 
religionis. — Primo, certum est dari in nobis 
habitum religionis, objecto et actibus supra 



S: L"B. 111. DE HABITU ___l__r:M>. 

de:'.2ra:i? errr.-r:rien:rn. Hoc oro certo v-_; TLc _-_._. 5 d:ce__5 : O-mu artns lonus od 

?rppoD__n: D Thon_... et 012=-= qri de hac rirtnUr* z-rf: \C; et tamen hoc :_ir: in acd- 

nateria di.-rrrr P::es:r:e experinem hr_ cri anteeecrri faabinr.. Sed insr^etis 

r-.-z~:---r: a::"o modo. njr i_r;r.mdi ae.i- D Thons- - erbh. ron habet loeam drtHa- 

i:s fit h:rr: pronp_ior et faeiiior ad _in..e5 tio. q-ia rcn dici: D. Thcr .5 omen icrrra 

aorr. e_h-ierdo5. R::.o enia r-rer_i 5 ob borm re-i afc h_.bi:_ vi:._r5 std pertixtre 

qran in rcr.. _:ere::r:r: ha: :__. rrarirre cd r.-;;...!.. ii e_:. p :_::_- are habitom. ui re- 

iocmbabe: hic, qrii prscrcr scrrs d.__::ie= re et c :-rverier:er fiat: m:;r- drbim h> 

-rni. et ex n_r_ c_pitibr; leprrrirr^ :i- r ere r_.5r.. ?._ de cnni acr_ -o.m.ati-. t.- 

c_o r_:-dc inclinaticr: natarali. 'j_._ rs_.:-ae= _.e-:o illr r:or:-iro veri _ii a_-r_e excepric- 

probar. rraxrre de habiiu ae-rr?:.:. qri _-:- re Sed r.rr: ncn es: nece^earim id exarni- 

rbri E2:rr_!i_ _s proportkna:r_ e.:. Tarrer. r._:e. rrii de ri 

.rrpcrerd: ex ._r:_ ii::i.. diri etiamaet_5 n.:rr e_: irdi_ 

re_£rr__= -rr-crrtir-r-.e;. ad rr:r___ s.rrr- £5-erricre c5~.er.5m e-:. Arrre ideo . licet 

1:5 r:_ri_ 05: nece-5ir.a, evicierrrs e5: dari rrircirirrr rird i_re_e.i _rr_ain exceotio- 

et:arr h_bi:__r! :e_ir-or5 per 5e :r_:r_m, e: ren ir rro rrr: nc>_ inncrcr i, iila non 

■;r. 5:i.:cet u: 5:: prrc:p:m _rtri__5e:umar prcba.bb.r5 eti.n sit. ::r:irirm ; " z-i 5_ne 

e_..fi::; ra.e5 actrs c-OM___irra_i modo: r_&c escertiere verm e;se. de qco :ii_.5 

erin e5: :?.:-_ ob rr_n :r ______ r;::::.- r_- 3. T+-f_._ .:._ ".-.... — Terr_. dicerim e_t 

"•_5nc-ii hatins irv c r_rr:rr Da:rr e:r __- v;o:r:e__ re_ir::r.5 e?5e rr:r:i:n natone 

p.ex h_ri:rs -ern:n5 : rrrs aorr^ri. -ot crea:c_ ir:eiiec:r_i:- . r: raiicrrij. I_ rr_ 

ai:e: :_ir5r5.ie5po-nd.Te:5-_:m acnm. Ne _5.e:::ore r:r soim lorror de :eii.icr-, 

cere. :_er:~:: rncre .:_pren_r _enper de rb.r; e-?e r"-5:. ni_r inrarrra creata.quia 

carda em: orm_ a_ re_r.oren a;rr:__- e:ro de re::ri:re for__.a_iter crroad perfeetio- 

:_m : cprc-d 5: i__. ahqu: rre::: ci:Te:5::-.5. id nen e: hoiier:_.:en c r_ si:r: "■ ~ m^tAq de 

adr::orn:r5. jr_riri et rrisericordia. di:inr5 e55e :r Dco 

2. S{."~*da im-r.: .■ ....: r{':ci:-r.U h-z':ita ::rnrdi:er et seorrdm 50. licet nor oroad 

'.::■: .::_..:.- «f rirtus. — Secrrdo. dicendum or_ii:a;e5 ve. alia? m:eri_ie5 :oridrcre5. 

e_: rrre bibinn re.ir i:ri_ essentiaiiter esse Ir. rco e:.:: c:r5rninr5 differeQrm ir:er 

Tirr.em. .-__e::i: :e::i e_r ._rrm recte p::- reiirrren et iJJii rirtu.e^ r r . aiii5 5iniie5. 

bat E'. Tb:n35. 'dicta cpr?e?r Sl artic. 2. cria rr:d reii-ro ron rit-et corcei't-____i coirr-"_!- 

ac:r5 re.:r.:r:5 sr&t i-om e: r:re_r: e:_:: et ren nit-To? crea:a_ e: ir;rei:_e. 5 : "rt 5.-.r:er- 

ba: :r5 qri ab ei= ^ereratrr , xel e_: prir tii, ;r-:iri. 5ei definitm ex 5e zd naturam 

c:pirn per se :.!:;m. 05: brrr per _e c:e :::n : et ro: nodo dicimri ee5e pro- 

hcr.e5-.r5_. quod e_: e__e ririrm vir:r:i5. prian perfecronem r i:-. Urde r: rt ex r:_- 

Praterea D. Trcni5. ar.. _i. eamdem ~rz.~--- rrio co-_rer:r. ser roricr- : :rri r rr -ii-at 

te_r den:n5trit ex hoc rrircipio. cra-d id r-r:'e:r:rcn _:n:~r iter = n''"-"-n - : -r* ii- 

cnnem actrm per _e rcne^rrm e" bonum ne- c.s Tirtr:e5 Rati ■ est. quia ir-rir.c :e :e5:i:i: 

ce5s:r:a 05. ..rqua v:rri5 : 5ed rc.rs c:ie__di 5rperiorrn : baiere a rem 5rrericrem . im- 

L'r_n -.-. rr: ;r r_rr:".r5 et _>orr; ; e:.r ad r e::ectic'-iem irvoivi; pr" "rrmTrie n:rr_-' 

iiim 05*. ne:e.5-.:.i rr.jrar ar.em :e- creatae ee: : -i:r: e:..- natnra iima ?ur-e- 

Lrioneni appriimr^. nm riir^ cdbirn e5: ricren ror habe:. ita nec carax -^: r-iiri .:- 

rediere Deo ronorem debirm. A:rre ita _h. Et declaranr o-iia reiiri =: ad ai.e- 

iniror e5: _:i5 no:a ex di::i5. Mr:ren :r- - :~: -- --«.-- ,- - .r-_ — ,,____-_:_* 



ten p-b-.: D. Tho_ri5. ex detinircre virtn E>ri5 con habet ii:errm Derm qrem col^: 

-is. 5ci.i;e.. C55e fllam qre b;rm faci: h_- rerre aii-raem infra ;•- c - -r* ~ -^^ ^d 

bentem. et :pr5 v;r borm reddit. Circa mare. boneticere. aut ni5:r-i. "r:ia onmia 

qram pror:r:ren dr::::: Caje' : :; r - , orii re.r::i: ::: 5ibi : r^-'..-^ 1 : r : --—;. 
vlcr;rr s_pr.-r.ere rrod osn i. act . per ?. 4. »;.;:> _-hr>i. — ?<-:-, et «t*'-2i- 

bonr^ e_: ab aiiquo nabi::. m -._•:.. ._-. di i--_x_* r;~.'w. di~i*;m e! : ' a M ~ ?:■■: 



___? l *_> ?__!_*;-._■ _•:" _L-5_: 5 fkjpw:? .Vi.r_.t__. t~: 



5-5.- ----.T""' rc:?mr; drr- Lr. _ I .-__- -_.•?> •?' idcc- ea*. 



nara cclcr*? __-*-__.- rnrrr? Imc: .i:.-.> :_-mr<_?r: crr: mrr-j._-_ rc::? •;:,;:" rr .■;:_:. 

rn: re_.."i :i~i__: irrr-.rir:. _:i::c_f': ____• r:.i :.::':■.*:: "T-Lrrir? __-m-j_ .*<_-:. _.:_-! n 

:•:??.. -:zr .irii :__:_::"" r-?:>crj; .::":"" rrm de_a_fea •_cc # -__r-_r cc '■: ?r: r:r;r? a<a iVrr.. 

_.«__ TO_crn:? : ::__-_ ei___. rrja ?:r: 11 r__. m r»:d il?-." -.--rr-m ??:. rs tr -_.m:i__.i Ciri?r 

rlla cicc-.icrdi- ?ccmdrn crin ?rr: .rrrr -«Lrnat?. r:*r:mr? dcircira _ rir.:. rrc 

crirr ?; ~>?a<?r_:rr---? rclirc?.: N.m r<?r_L:::: Ljecrr -.irr?:.:. ?: r:C:??-ir; fcerii:, rrn 

rcnr^i rirrm -I _.:■: ?rrt.-r » rrirr— r ??rr?r mr?r r_-?rio_- ?* ^rL 1 ?-.*:!. ?- ,t?o 

i<d?o Trj-i:~? n_i:i nrrm ae;:rr:r? .-___.- ~cr?cr?-" crcirs.,. ."■?•:. nrrri-. ;._.:. :■;:;?: ??- 

rL.r?: idoramr. Dice5 ~rr?r? : dcr? ~r: ?? ia rcr^r: -__r ::crr ?.?crrdir :.-?;:;rr n- 

_.-.::■.-.__: ?rrr for___.-__-.e_.. r::;rr r. ::ii ? ■?:. rrrm. V:I? 1 :;rrsvi ?_■_-? r< r:?;» :__-.«_ 

;n:i iilrd : 'xi:nz:n meaan z..' :■'"-■, ... i-zdc r r?_?-;r; ;r-?ir.. Idfoqr? ___. :r:i::f -;drrr?.- 

?:r: Tar r. alii i:;?c___: :.::'.-.:::: ?: r:«ac- rtr._? Bcirrm __,.?•: -irrc? ;r--?r::rr rr;. 

cr: .? : ??d bb -_.o«. eoo ?:?::: rrrrn ?: irra- mr N?c ~~~z-.~-~ ;;_:•£ rircir: - - -^_-'. .r: 

?5?<? -?L? ?;: d?_crri cc_rrr. i-rsd "---•? :?- ?.:_r Dcm. :rij. i<i rirc .:?-.": r?;r :rdr?n 

ferr<? C-___B__a afceii : Iioe rc ?:?"r:r? rcrrr?- li :. r-.-J.rr: r?:_k'»tr ?:? ?r:?:?r? 
ofcscr^rrir es :■?. r:_..r,_:;_: -?r: ilrd I. 5_rw ~>i\j%~ ;'■,•_ Li:n.iz7-} — d ? ttr?r_c- 

r:ir?. ni :? _ eiar_ ??: motn? tl ir?- rirr? ir:?r -;Irrrjr__;'.:? _--. « :r ?:?-"':■_ 5 :_i 

r nrr . ~*ec i<i 5-? : rrd? r ;._::? ?r-?-r. .-: -•?! ld iirf5?- , - l ?_i ?:_:i:. :•;_:?:"*' -9.__.:. : : : ? ;;r_:::>- 

amO-.er: ?r: T ?:; jrrr ■ :rrr ;•:_. ir: ;■;. i_ :-rr ???: iw..; :... : : ? --".-? Tirrr?. ac-o. ??- 

eo.r-rc-.I_v --e. i>i ?rri_r_____ r>?rt_r?: ir ?_.__:- "-.tk^t^-h >:. >.-.; y..-::~~ ?-.:::.? 'jc-rc rrd?~ 

rii''?_r .___:?■. "to_--_ rcri _**r.?-r. ;';:•:: n rrc- r:_-?rxi? -—-.',;-> — .-,- --^7 ;_rri'rrrr. rr:- 

■rr •" ? ir:_:: ~ei i:?:i?rrr ::::?: _r ii;?r'_L? p-?_* : 1 _?r : itcr?_r irrnrrrni u r:___c ; 

5. -rsr-M u-}-~'--.!7 Mi : r.', iz-oVs.ttir . — Ai- r.?r r_rr:r ;<r:r: D«?_. rro xr:?: :_■- 

di<2i -?_*o in ;?.?-:r.:D_-.?. til<?___. n:rram i:_c- -r?_rr_r; ?i j:r __t rt rirrr ^rri.r?:: ?; 

:•_ ?._^ ia;eL?'.:-__ii?-_r-ei rar rien. rcr ?-.- :•:__. cr:-..r:. r_:irr_:_a :;?;:::. ^cc ?. :•;- 

--_-_?- ii ~~~r~~. =.-~. ~~.~<:~-~s.r. r? r?:?rii>L"? i_rr<?r?:? ??.:_?;.»: 0"n.i~ jvxt firf&swr. :-jt- 

cr<;r:?r i_rcr:i:?_r. rrir: :•-?:--_:.-___ -._■:_? n.- «?.,?;.;.,%. ; -•■:. - _ ■■>. jt tt/tmjr*» , r: _rr.ri 

ru__?. et pr-r;?r ;:rrrr ::-:n r?C:?.:, in ?rrcrrrr ri-r» itlri :;?:r rcr _a.;:rr: n 

nod ;ecit Ttrrr? : ?■_■:. crx_r rrcr:?r ?r<?- -rrr-.?, ?.?■;. ?i r?-'???:;^!-? rrr;. . -'?irr: ;:- 

ciiien ratiorcn iir.r? -r;rr?» r.-.j? r.ir<?; iici , ^crrrrrr rcccrr ;?:?:? C_rr?r:n r: 

p:c r~:ir: e: proiinc ?n;?cr; -C-T-t:..- D<?-m ?; r'"r:rrrx. T~s~n.~~- _!__. :c -•-?: ?-..._? 

ten: -~~hl >~-~i'i rrcrri^? ac.r? -;r? ??- in -~- . r :. r :a»__ir:e;__---. risi -■?» ?__ rriTtt i_rr;__- 

_ac:i:e., ~~& ?;;:■? --"?ri: : rrr crm rrii t_«.r-?. -<"-i rcce"??:: r? co&.r 1 icc rcr 5- r :- 

rm '.p<._rat_c__.<_s. ?: ii atertii-i :?r-ii:. ic A: -?_•■: .•:::?? ?x ?•? :ir.; r? ?rr: ftaf^? 

':.:=■ aatcn Tirta___t":? crre ?rr: id irrrrrr. ~irr.;? . ?__ i?;?crr ir:?n :cc_* ; -tc::.? . : r i- 

extra cc_;r<;r<?_-?. :n ?-_:. £ri:d ?n: ir Tcrir- nae ir: recrrriir ? vci .n :r? . r.:??r__t -Ha 

ren id TBlrr:i:.?n crcarirr. C'-_j? rcr : ?: virrr;.? ;r.-.:?rr? nrr:?.i ?.?:. ir ccr.-_i __a_rc ;: 

r_i.?: rnnatttri intcH^ctual:. ?: id?<: nrnr ??- irt br___i__t<_ r.?-::.r;rc raijcr:? i<i?r: ?: ?rc:r. 

~<~ propcii ;ir? E; rrr : ■rnibct-jrrcH ???■? rc :?■?:. rrii :: ? __>.- 

rnrce' qt_a___«i-_-__ aaG-*qrij.dor?n crm r- imy: ---':?:"**-. ?: nirdn-? r •::_?: *-r? L<?_r:. 

-i- Nrr. rcct :•?— r:o. nt ??: riri.:;.? c'rd.ir:. rt ?rrcrr irrafen iiaei-i ~~ - r -tc:c::cn. :rn 

r:r in?.: onri TOlontati _rea:*^ i_uIrIon_r 1 ? i?ii:i ddrc_.i ?: . .? .-?■;_ ?.r? id -npetrir.- 

«€iniri Irrvrr:.. cmeoraqae ;r;?d?c:r?.d nen. Inr ke~ -~: rrm ?rrc::??. r ? ri. ?. 

n~.~~-~~" :m;r srr:. nrjre -cmr-? crca:i ;r.j? :?..:? _mxiio rarc: j<i! :?crrcr.!r-.i..;.ir ~~ - 



38 



LIB. III. DE HADITU RELIGIONIS. 



tiara : sed oralio supernaturalis est actus rc- 
lisrionis infusa? ; eruo etiam virtus ipsa habet 
locum iu peccatore. In contrarium vero est, 
quia nulla alia virtus moralis censctur esse 
in peccatore, nec reeupcrari, nisi rccuperata 
gratia. Piopter quod hrec dubitatio videri po- 
test gencralis omnibus virlutibus moralibus, 
ut revera est ; habet tamen hic specialem ra- 
tionem dubitandi, quam proposui. 

9. Sine gratia habituali potest quis ha- 
bere actus religionis supematuralis. — Vide- 
tur autem mihi ratio illa convincere , posse 
peccatorem habere veros actus supernatura- 
les pertinentes ad virtutem infusam religio- 
nis. u t de oratione explicui, et idem censeo 
de sacrificio non solum ut exterius fit, quod 
per se cst clarum , sed etiam ut procedit ex 
vera existimatione, et interiori affectu colen- 
di Deum, ut fide propositum. Nam veram et 
supernatuialcm existimationem de Deo et de 
cultu illi debito, prsebet fides, quse in pecca- 
tore manet, qua supposita, voluntas cum au- 
xilio Dei, quod de se paratum est, pro liber- 
tate sua potest velle exhibere Deo illum cul- 
tum, quamvis non exhibeat perfectum amo- 
rem. Quia isti duo actus non sunt ita inter se 
connexi, ut honor necessario supponat amo- 
rem, praesertim perfectum appretiative et su- 
per omnia ; et ideo ex parte Dei etiam non 
negatur auxilium sufBciens ad efficiendum 
priorem actum, etiamsi alius non fiat. Nam 
peccator ponit in Deo suam totam fiduciam et 
spem, etiamsi nondum in eo collocet totum 
amorem suum. Ergo simili proportione po- 
test ad illum orare, vel sacrificium offerre ex 
affectu supremi cultus. Itaque quod ad ac- 
tum attinet, mihinon est dubium quinhabere 
possit locum in voluntate peccatoris. 

10. Habitus supernaturalis religionis sine 
gratia in homine de lege esse non potest. — De 
habitu vero non estita necessarium: nam,li- 
cet indirecte inferatur nullam esse repugnan- 
tiam, quod talis habitus sit in tali voluntate, 
nihilominus de facto verisimile est sequi hanc 
virtutem le^cm communem aliis virtutibus 
moralibus infusis,, nimirum, ut charitatem co- 
mitetur, et ab illa non separetur. Fidelis ergo 
cum primum mortaliter peccat , religionem 
infusam cum gratia amittit ; postca vero , 
quamvis actus relitnonis supernaturalis , et 
ex auxilio gratise efliciat, non statim virtu- 
tem ipsam infusam recuperat, donec suffi- 
cientem de peccato poenitentiam agat, quia 
neque illam mcrctur dc condigno, cum non 
sit in statugratire, neque adillam sufiicienter 



se disponit. Quia hsec virtus non est talis ut 
per se conferatur, sed ut proprietas conse- 
quens ad formam gratife ; et ideo sola illa est 
dispositio sufficiens ad talem virtutem recu- 
perandam, quse sufficit ad iterum obtinen- 
dam gratiam. Actus ergo illi pro eo statu 
non fiunt connaturali modo , scd sunt ab 
auxilio speciali Dei operantis, nondum vero 
inhabitantis per sanctificantem gratiam. 

11. Qualis religionis habitus in appetitu 
sensitivo esse possit. — Tandem quseri hic 
potest, an haec virtus possit esse solum in 
rationali natura secundum mentem, seuvo- 
luntatem spiritualem, vel etiam secundum 
appetitum sensitivum. Nam rationes supe- 
rius factse videntur probare, nullo modo pos- 
se esse in taii appetitu ; tum quia justitia 
et virtus ad alterum non est in illo; tum 
etiam quia excellentia objecti hujus virtu- 
tis videtur transcendere illum inferiorem 
appetitum. In contrarium autem est, quia 
hic appetitus potest aliquo modo tendere 
in Deum, ut supra dixi. Unde etiam dixi, 
posse hunc appetitum habere aliquos actus, 
quibus ad divinum cultum suo modo coope- 
ratur, in quibus actibus difficultatem aliquam 
patitur, ut experimento constat. Est ergo ca- 
pax habituum quibus ad hujusmodi actus 
promptior fiat, prout ipso usu et experientia 
cognoscitur. Talis ergo habitus ad hanc vir- 
tutem pertinet, illique inservit, utvoluntasfa- 
cilius et suavius in operibus hujus virtutis se 
exerceat, dum appetitus ipse prompte in hoc 
officio illi cooperatur. Denique in simili cau- 
sa, et ob rationes similes, diximus, tractando 
de poenitentia, dariin appetitu sensitivo habi- 
tum aliquem pcenitentise , seu deservientem 
virtuti pcenitentiee ; ergo cum proportione est 
hic dicendum. Quod sane concedimus, quan- 
quam, ut ibi etiam dixi, talis habitus non me- 
reatur nomen virtutis per se spectatus, sed 
ad summum ut conjunctus virtuti voluntatis, 
et ab illa quasi informatus moraliter. Et ideo 
nullam rationem illius habitus in prsesenti 
habemus, sed solius virtutis, quaa in rationali 
et creato appetitu existit. 

12. Corollarium primum de causis virtutis 
religionis. — Ex dictis obiter intelligi potest 
quas causas habeat hsec virtus ; et ideo non 
oportet de hac re specialem disputationem 
instituere. Prima cnim causa, quoe est fina- 
lis, jam declarata est; coincidit enim cum 
objecto hujus virtutis , si sit sermo de fine 
pcr se et intrinscco ; nam finis extrinsecus, 
quem adliibere potest operans, per accidens 



CAP. II. QUOMODO DISTINGUATUR RELIGIO A FIDE, SPE ET CHARITATE. 



est, et variari potest, nec cadit sub scientiam. 
Causa efficiens propria et physica in acquisi- 
to habitu sunt actus, in infuso Deus, suppo- 
sita dispositione subjecti, quse fit etiam per 
actus proportionatos. Moralis autem causa 
per meritum vel impetrationem, et instru- 
mentalis per sacramenta, ita possunt inter- 
venire in hac virtute, sicut in aliis, neque in 
hoc habet aliquid speciale hsec virtus. Causa 
formalis physica et propria hic nulla est , 
quia ipsa religio est quaedam forma ; meta- 
physica vero, est differentia specifica ejus, 
quam mox inquiremus. Objectum vero, quod 
solet reputari quasi forma virtutis, quatenus 
specificat illam, jam explicatum est. Denique 
materialis causa virtutis non est nisi subje- 
ctum ejus, quod in hoc ipso capite a nobis 
declaratum est, tam quoad subjectum proxi- 
mum, quod est voluntas, quam quoad remo- 
tum, quod est natura, vel persona. Alia item 
materia, quse in virtutibus intervenit, et vo- 
catur circa quam, cum materiali objecto coin- 
cidit, quod etiam declaratum est ; nihil ergo 
de his causis dicendum superest. 

13. Corollarium secundum de effectibus vir- 
tutis religionis. — Omnes item effectus , qui 
in hac virtute considerari possunt, ex dictis 
colligi et facillime intelligi possunt, si tales 
sint, ut generaliter ad ipsam virtutem perti- 
neant ; ad duo enim capita revocantur. Nam 
hic effectus potest esse vel formalis, vel in 
genere causse efficientis, quia causalitas ma- 
terialis hic locum non habet, ut per se con- 
stat. Finalis vero inveniri potest ; multa enim 
ab homine fieri possunt propter hanc virtu- 
tem obtinendam , et tunc illa omnia possunt 
dici effectus hujus virtutis in genere finis ; 
tamen, quia illa sunt extrinseca, et pro arbi- 
trio operantis multiplicari possunt , non per- 
tinent ad particularem considerationem hu- 
jus virtutis. Tantum ergo supersunt illi duo 
effectus, qui communes sunt omni virtuti, et 
tanguntur in definitione virtutis, cum de illa 
dicitur, quod facit bonum habentem, et opus 
ejus bonum reddit. Nam primum horum fa- 
cit formaliter ; id autem prsestat unaquse- 
que virtus ex parte, et ita hsec virtus facit ha- 
bentem religiosum, id est, promptum et faci- 
lem ad religiosum cultum Deo persolven- 
dum ; vel si loquamur de infusa, inclinat ad 
colendum Deum superiori quadam ratione, 
et ad hoc dat et potestatem , et quamdam 
connaturalitatem, et in hoc terminatur for- 
malis effectus hujus virtutis. In quo propor- 
tionem servat cum reliquis, neque habet ali- 



39 

quid speciale notatione dignum. Secundum 
autem, id est, opus bonum, facit hsec virtus 
effective, sive physice eliciendo, sive morali- 
ter imperando juxta superius tractata. Qui- 
bus hic nihil addere necesse est, quia hujus- 
modi effectus cum actibus hujus virtutis co- 
incidunt. Potest autem hsec virtus mediis suis 
actibus habere alios effectus, non tam physi- 
co quam morali modo, et sic peculiariter ha- 
bet effectum impetrandi, media oratione, de 
quo infra dicemus , et habere potest etiam 
effectus merendi, vel satisfaciendi ; sed hi 
communes sunt aliis virtutibus, et si quid 
habent peculiare aliqui actus hujus virtulis, 
propter quod censeantur habere peculiarem 
aptitudinem ad hos effectus, cum ipsis acti- 
bus explicandum est; ideoque nihil amplius 
de his effectibus hoc loco dicere necesse est. 

caput n. 

QUOMODO DISTINGUATUR RELIGIO A FIDE, SPE ET 
CHARITATE. 

1 . Ratio dubitandi. — Ratio dubitandi su- 
mi potest ex Augustino, in Enchirid., cap. 2 
et 3, dicente, Deum coli a nobis fide, spe et 
charitate ; ergo cum religio tantum sit ad co- 
lendum Deum, non est necessaria tanquam 
distincta ab illis virtutibus, cum dictum offi- 
cium per illas sufficienter impleatur. Unde 
idem Augustinus, lib. 10 de Civitate, cap. 9, 
de dilectione Dei ait : Hic est Dei cultus , 
hwc vera religio. Deinde de spe et charitate 
est specialis difficultas, quia vel in religione 
consideramus reverentiam quam Deo exhi- 
bet, vel affectum reverendi Deum. Illa prior 
reverentia videtur ad virtutem spei pertinere 
sub una ratione, licet sub alia possit ad cha- 
ritatem spectare ; affectus autem ad charita- 
tem omnino pertinet ; non est ergo necessa- 
rium distinctam addere virtutem. Minor 
quoad priorem partem probatur, quia reve- 
rentia Dei est quidam timor ejus, ex senten- 
tia divi Thomaa 2. 2, quaestione 18, articulo 
secundo, ad primum. Timor autem est actus 
virtutis spei, ut alibi dixi, quatenus ejusdem 
virtutis est tendere in finem, et timere illo 
carere. Quod si timor est filialis, charitatis 
estactus. Quoadaliam vero partem, probatur 
eadem minor; quia ille affectus reverendi 
Deum est quidam amor ejus propter ipsum, 
sicut affectus quserendi in omnibus gloriam 
et honorem Dei, actus est charitatis ejusdem 
Dei, quia est benevolentia ad ipsum propter 



iO LILt. 111. DE IIAI 

ipsum; eruu nullus est affectus proprius rcli- 
uionis, qui non sit eliam charitatis. Rcligio 
ergo non dicit virtutem disliuctam, sod con- 
tinet et declarat vcluti sccuudarium effeclum 
charitati?, qua? primo vult Deo intrinseca bo- 
na; deinde ctiam extiinseea, inter quaj sunt 
cultus. timor etc. Conlirmatur, quia rcligio 
dicitur esse idcm quod snnctitas; at sanctilas 
vera non cst nisi ehnritas; ergo. 

2. Uaica assertio : religionis virtus a fide, 
spe et charitate distinguitur, saltem specie. — 
Diccndum nihilominus est, religionem esse 
virtutem a tribus Theologicis distinctnm. As- 
scrtio cst communis, et ccrta ex D. Thoma, 
dicta quaest. 81, art. -i et 5, et coeteris theo- 
iOgis in 3, distinct. 9, ubi breviter de hac 
virtute disputant, et hoc ut certum suppo- 
nunt. Et probatur facile ex dictis de objecto 
formali religionis, nam distinctio virtutum ex 
objceto proximo et formali petenda est ; ob- 
jectum autem proximum et formale religio- 
nis est diversum ab objectis illarum virtutum; 
ergo. Minor patet, quia si considerentur om- 
nes hfe virtutes, ut tendunt in Deum, religio 
formaliter respicit in Deo excellentiam, sub 
ratione cujus dignus est supremo cultu et 
honore. At fides attingit Deum sub ratione 
primse veritatis; spes sub ratione maximi 
boni nostri ; charitas sub ratione summi boni 
in se et propter se amabilis : quae rationes 
omnes sunt valde diversse ab ea quam obser- 
vat religio. Item si consideretur in his virtu- 
tibus materia proxima, in religione semper 
cst aliquid creatum, ut supra visum est; in 
illis vero tribus est Deus ipse; ergo. 

3. Religio a fide qunmodo distinguatnr. — 
Melius vero hoc confirmabitur discurrendo 
pcr dictas virtutes singulas. Et primo de fide 
loqui possumus, vcl quoad habitum quem 
ponit in intellectu, vel quoad iilum quem re- 
quirit in voluntate. De primo nota est distin- 
ctio, quia fides, quoad illum habitum, est 
virtus intellectualis, religio cst affectiva, seu 
appetitiva ; unde fides est in intellectu, reli- 
gio in voluntatc ; est ergo clara distinctio. De 
secundo vcro habitu, convenitillequidemcum 
reli.yione in subjecto proximo, quia uterque 
habitus est in voluntate; conveniunt item, 
qui.i uterque attingit aliquo modo Deum, ut 
objectum cui ; unde uterquc immediate vcr- 
satur circa aliquam materiam creatam, seu 
circa aliqucm aclum hnmanum, quo mediante 
attingit Deum, et utcrquc respicit Deum ut 
objcctum quo, scu formale talis materiee, ut 
f.lc rehgione supra est ostensum, de alio 



;]TU RELIGIONIS. 
autem habitu patet, quia Deus revelans, si- 
cut facit res a se dictas credibiles, ita reddit 
fidem carum amabilem, et rectae rationi con- 
sentaneam. Differunt autem quia pia volun- 
tatis affectio dum movet ac determinat intel- 
lectum ad credendum , non respicit in actu 
credendi honorem vel cultum Dei, sed ve- 
ritatem infallibilem , sub testimonio Dei pro- 
positam per judieium. Quod intelligitur ex 
judicio quod antecedit illam voluntatem. Ju- 
dicat enim homo credendum esse Deo di- 
centi, non quia Deus est dignus cultu et ho- 
nore, sed quia est prima veritas testificans, 
quce digna est credulitate. Unde etiam inter 
homines aliud est esse fide dignum aliquem, 
quod habere potest, etiamsi sit infimus de 
plebe ; aliud vero esse dignum speciali obser- 
vantia, quod requirit aliquam excellentiam. 
Est ergo clara distinctio religionis a fide quoad 
utrumque habitum ejusdem fidei. 

A. Religio ab spe quomodo distinguatur. — 
Quod ad spem attinet, generalis et primaria 
differentia inter ipsam et religionem explica- 
bitur in cap. seq., quae consistit in hoc, quod 
spes attingit Deum ut objectum quod, non 
autem religio. Illa vero, quse tacta est, suf- 
ficit, estque magis specifica, quod spes non 
attingit Deum ut superiorem, et excellen- 
tem formaliter; sed ut bonum summum 
sperantis. Unde cum spes confidit in Deo, 
vel sperat ipsum consequi , non id facit 
ut colat Deum, vcl reverentiam exhibeat, sed 
ut in illum tendat, ut in bonum consequen- 
dum. In quo officio statim apparet longe di- 
versa honestas, et ratio virtutis, quam sit in 
religione. 

5. Reverentia quid sit, et a qua virtute. — 
Ad clifficultatem autem tactam de aetu reve- 
rentiae , respondeo nomen hoc reverentioe 
eequivocum esse, nam cum bomo dicitur re- 
verentiam exhibere Deo, tria ibi concurrere 
possunt, duo interiora, et unum externum. 
Primo enim interius concipitur eestimatio 
quasdam, per quam aliquis magnam repu- 
tat divinam cxecllentiam, et hoc fit per ae- 
tus intellectus, vel fidei, vel sapientiee, aut 
scientiae. Sccundo, inde nascitur in animo 
veluti fuga qusedam accedendi ad Deum, aut 
nimis familiaritcr tractandi cum illo, quse ad 
voluntatcm speetat, el sinc dubio timor qui- 
dam est, qualis erat in illis qui diccbant ad 
Moyscn : Loquere tu nolis, non loquatur noiis 
Bominus. Terlio, hinc nascitur, ut tractando 
cum Deo, vel ad illum accedentes, signa ali- 
qua illius ocslimalionis ettimoris exhibeamus. 



CAP. II. QUOMODO DISTINGUATUR RELIGIO A FIDE, SPE ET CHARITATE. 



Nomen ergo reverentice hisomnibus tribuitur. 
Unde Henric, Quodlib. 10, quaestione sexta, 
ct Paludan., in 3, distinctione nona, queestio- 
ne prima, articulo primo , dicunt, revereri 
aliquem, esse bonum alicujus niagnum repu- 
tare, quod pertinet ad primum actum. Divus 
Thomas autem, dicta quaestione 81, articulo 
2, ad 1, ait, revereri Deum, esse actum doni 
timoris; unde sentit reverentiam consistere 
in actu secundo. At Cicero, lib. 2 de Invent. : 
Observantia, inquit, est, per quam cetate, aut 
sapientia, aut timore, aut aliqua dignitate an- 
tecedentes reveremur et colimus ; et 1. 1 Offi- 
cior. : Adhibenda est (inquit) qucedam reveren- 
tia adversus homines. Unde ad tertium illud, 
qnod proposiiimus, significandum, videtur 
vocem illam usurpare. Atque ita expeditur 
facile difficultas ; nam reverentia sumpta pri- 
mo modo non est actus a religione elicitus, 
sed a fide, vel alio dono intellectus. Secundo 
item modo, quamvis D. Thomas significet non 
elici a religione, sed ab speciali dono timo- 
ris, nihilominus probabile est, sub aliqua ra- 
tione elici a spe et a charitate, quod non ob- 
statdistinctioniharum virtutum areligione, ut 
per se constat. An vero reverentia illis modis 
accepta possit esse actus imperatus a religio- 
ne, in superioribus tactum est, et paulo infe- 
rius in hoc capite dicemus. Esto tamen sit 
actus imperatus, non sequitur quod religio 
non sit virtus distincta, quia una virtus impe- 
rare potest alteri ase distinctse. Addo insuper 
aliquem timorem reverentialem posse esse 
elicitum a religione, sub diversa tamen ratio- 
ne. Nam cbaritas timet accedere ad Deumin- 
debito modo, ne illum offendat; spes, ne pri- 
vetur Deo, et poenam incurrat ; religio,ne de- 
ficiat in debito cultu Dei. Sic abstinere a fre- 
quentia communionis potest esse actus reli- 
gionis, et ab ea elicitus, sicut odisse irreve- 
rentiam Dei. Reverentia item tertio modo 
sumpta, est actus religionis. Et sic dicit D. 
Thomas, dicta solut., ad 1, ad religionem per- 
tinere, facere aliqua propter divinam reveren- 
tiam, id est, exhibere signa interioris aesti- 
mationis, et timoris divini, quaeetiamnomine 
reverentiae significantur. Reverentia vero, hoc 
tertio modo accepta, non significat solum ac- 
tum internum prsecise spectatum, sed ut pro- 
cedit ab affectu accedendi ad Deum cum ta- 
libus signis, vel tali modo, qui consentaneus 
sit eestimationi quam de illo habemus. Et hic 
affectus non est spei, nec charitatis, sed reli- 
gionis, immediateab ea elicitus ; exteriorvero 
exhibitio signorum est actus exterior, vel eli- 



citus, vel proxime imperatus ab eadem reli- 
gione. 

6. Religio quomodo acharitate distinguatur. 
— Venio ad charitatem, de qua non est du- 
bium quin nullum commercium habeat cum 
religione, quoad officium amandi Deum pro- 
pter se ipsum, volendo illi omne intrinsecam 
bonum quod habet, seu est. Difficultas vero 
est de charitate, quoad amorem quem Deo 
exhibet, volendo illi etiam externa bona, quse 
praecipue sunt honor, adoratio et gloria Dei ; 
cum enim affectus exhibendi Deo heeceadem 
bona pertineat adreligionem, videntur quoad 
hos actus non distingui, et consequenter no- 
minereligionisnon significari virtutem a cha- 
ritate Dei distinctam, sed significari eamdem 
charitatem subinadaequato quodam conceptu, 
scilicet, quatenus est veluti quaedam benefi- 
centia in Deum. Sicut beneficentia ad proxi- 
mum non est alia virtus ab amicitia illius, sed 
dicit illam, ut afficit hominem ad benefacien- 
dum amico. 

7. Verumtamen ex hac ipsa comparatione 
ad res humanas, illam amplius expendendo, 
intelligetur facile distinctio, et solvetur diffi- 
cultas tacta. Nam, esto amicitia humana vel 
charitas erga proximum sit benefactiva, hoc 
non impedit quominus justitia, gratitudo et 
observantia, quibus proximo etiam aliquod 
bonum conferimus, et conferre volumus, sint 
virtutes distinctse a charitate proximi, seu a- 
micitia et beneficentia. Ita vero comparantur 
charitas, et religio ad Deum, sicut amicitia et 
justitia adproximum. Nam charitas Dei ami- 
citia quaedam est cum illo, ut constat 2. 2, 
quaestione 23. Et religio est queedam justitia, 
et observantia ad Deum, ut infra dicemus. 
Amicitia itaque per se primo respicit benevo- 
lentiam personse, cui vult bonum formaliter, 
ac praecise propter bonum ejus; justitia vero 
intendit reddere alteri jus suum; quod qui- 
dem quamvis reipsa cadat in bonum vel com- 
modum ejus cui fit solutio, justitia tamen ipsa 
formaliter non attendit hoc bonum vel com- 
modum, sed honestatem, quse in constituen- 
da aequitate per talem solutionem invenitur. 
Ita ergo distinguetur charitas a religione, 
etiam in his aetibus, in quibus videntur circa 
eamdem vel similem materiam versari. Nam 
si aliquando charitas amat divinam gloriam, 
et honorem, illud ipsum est ex amicitia, et 
benevolentia ad ipsam personam Dei, neque 
in eo attendit honestatem, quae est inredden- 
do debito, sed hoc solum quod sit aliquo mo- 
do bonum Dei, quem propter se dihgit, tan- 



4-2 LIB. III. DE IIA 

qnam vera amicitia ad Deum ipsum. Religio 
autem in divina doriaprocurandaaut redden- 
da, respicit divinam excellentiam, et debitum 
quod ex illa nascitur, ut supra satis dcclara- 
tum est. 

8. Prima expositio verborum Augustini. — 

Ad rationem ergo prcecipuam dubitandi, ex 

dictis satis responsum est. Testimonium vero 

Augustini ibi adductum varie exponitur. Pri- 

mo, D. Thomas dicta quaest. 81, art. 5, adl, 

respondet sensum Augustini esse, fidem, spem 

et charitatem generare in nobis verum cul- 

tum Dei, ita ut sensus sit causalis, his nimi- 

rum virtutibus coli Deum, non quia ipsae eli- 

ciant cultum Dei, sed quia generant et indu- 

cunt illum, vel illuminando, vel imperando. 

Eodem modo intellexerunt Augustinum Du- 

randus, 3, d. nona, quaestione prima; Mar- 

sil. , queestione octava, artic. 1, dub. 3. Et 

quidem sententia verissima est in se : quod 

vero fuerit sensus Augustini, non audeo di- 

cere, quia in cap. 2 expresse interrogat quo- 

modo cotendus sit Deus, et respondet in cap. 

3: Fide, spe et charitate ; et in c. 6 repetit: 

Illa tria, per quce colendus est ; non ergo agit 

de principio et causa cultus, sed de ipso cultu, 

et de modo et actibus quibus Deus colendus 

est, quia in eis verus cullus continetur. Exis- 

timoque, cum Augustinus fidem, spem et 

charitatem numerat, non solos actus internos 

ab his virtutibus elicilos intelligere, sed etiam 

omnes actus quacumque ratione ab his vir- 

tutibus procedentes comprehendere, ut in al- 

tero loco, lib. 10 de Civitate, cap. 6 et 9, cla- 

rius constat. 

9. Altera expositio. — Aliter ergo idem D. 
Thomas, in 3, d. 9, q. 1, artic. 1, queest. 3, 
respondet, coli Deum fide, spe et charitate, 
tanquam actibus quibus religio utitur, seu 
quos imperat ad colendum Deum, quia ipsi 
continent in se quasi materialem cultum Dei 
supremum omnium, licet formalis intentio 
ejus sub ratione cultus ad religionem perti- 
neat. Sicut contiitio excharitate est nobilissi- 
mus actus pcenitentice , licet intendere illum 
sub ratione recompensationis sit specialis vir- 
tus pcenitentiee, et non charitatis. Unde con- 
stat non esse inconveniens, actus theologica- 
rum virtutum a morali aliqua imperari, etiamsi 
illse perfectiores sint. Quia hoc imperium 
non est nisi motio seu applicatio ad actuto 
proprium propter finem alterius virtutis, qure 
applicatio potest fieri ex libmtatc voluntatis, 
etiauiM ex natura tei necessaria non sit, at- 
que ita potest virtus inferior uti actu supe- 



BITU HEUGIONIS. 
rioris virtutis ad suum finem, propter pro- 
portioncm quam ad illam habet. In quo nulla 
est inordinatio moralis, sed potius quoddam 
augmentum perfectionis, saltem extrinsecum 
et accidentarium, quod in divinam gloriam 
tandem ordinatur. 

10. Proposita D. Thomce explicatio ab ali- 
quibus impugnatur. — Nihilominus haec expo- 
sitio aliis non probatur, tum quia non est de 
mente Augustini ; tum etiam quia falsamcon- 
tinet doctrinam. Putant enim non posse fieri, 
ut actus fidei, spei et charitatis a religione 
imperentur in Dei cultum. Non quia religio 
non possit imperare actus perfectissimarum 
virtutum, id enim non repugnat, ut ostensum 
est, sed quia oportet, quando sic imperat, ut 
actus imperatus habeat proportionem, et ap- 
titudinem ad finem religionis, propter quem 
imperatur. Actus autem fidei, spei et charita- 
tis de se non sunt apti ad cultum religionis, 
quia non continent notam subjectionis ex 
parte colentis, nec significationem, vel testi- 
ficationem divinse excellenti*, et recognitio- 
nis ejus. Unde Bonav., 3, d. 9, art. 2, queest. 
2, ad 1 et 2, ad Augustinum respondet, locu- 
tum fuisse late de cultu, non prout pertinet 
ad specialem virtutem religionis. Distinguit 
enim ibi triplicem acceptionem cultus, com- 
munis, proprii et propriissimi. Primo modo 
significat omnem actum virtutis relatum in 
Deum, ut in finem. Secundo, significat actus 
quibus unimur Deo ut objecto immediato, ut 
sunt actus fidei, spei et charitatis. Tertio, si- 
gnificat actus qui fiunt specialiter in honorem 
Dei, et testimonium excellentiee divinse. Ait 
ergo Augustinum locutum fuisse in secunda 
significatione. 

11. D. Thomce responsio propugnatur ut 
verissima. — Ego vero in 3 part., tom. 1, 
ostendi, posse religionem imperare actus 
theologicarum virtutum in peculiarem et 
maximum ac propriissimum Dei cultum, quod 
etiam D. Thomas, dicta q. 81, articulo 8, satis 
significavit, dum universaliter tribuit saneti- 
tati (quam idem esse cum religione docet, ut 
statim dicemus ) posse imperare aclus om- 
nium aliarum virtutum. Ubi Cajetanus ex- 
presse id docet de actibus theologicis : imo 
tunc ait religionem mereri nomen sanctita- 
tis, quando imperat unionem cum Deo perta- 
lesactus; art. item6, adl et 2, ejusdemquass- 
tionis, sine limitatione dicit religionem esse 
virtutem universalem in imperando aliis, et 
omnia opera virtutum omnium, ut sunt ex 
imperio religionis, esse quoedam sacrificia. 



CAP. II. QUOMODO DISTINGUATUR RELIGIO A FIDE, SPE ET CHARITATE. 



Snb qua universali locutione actus theologi- 
cos, etiam ipsius charitatis, comprehendit, 
sicut et Augustinus, quem refert et exponit. 
IdemtenetGregorius de Valent., 3 tom., dis- 
put. 6, qusest. 1 , puncto 2. Et uterque utitur 
argumento ex voto sumpto, quia actus vir- 
tutum theologicarum possunt esse materia 
voti ; ergo possunt imperaria religione. Quam 
rationem aliqui putant intirmam, quia sine 
promissione non possumus affectum reve- 
rentise attribuere his virtutibus, sicut nec aliis 
extra religionem; at facta promissione, jam 
habet locum in tali actu promisso affectus 
fidelitatis ad Deum, quem religio ibi exer- 
ceat. At profecto argumentum satis flrmum 
est, quia non solum pertinet ad religionem 
implere promissionem circa illos actus, post- 
quam facta est, sed etiam promittere illos ; 
nam ipsemet actus vovendi religionis est : 
in vovendo autem non cernitur affectus fide- 
litatis, sed cultus ; ergo materia illa, quae po- 
test sub votum cadere, non potest esse ine- 
pta ad cultum. Nec video quid desit actibus 
theologicarum virtutum, quominus assumi 
possint ut notfe reverentise et submissionis, 
ac cultus. Quia, eo ipso quod per fidem cap- 
tivatur intellectus in obsequium Dei, est ap- 
tissima nota subjectionis et submissionis. 
Idemque est de aliis. Quapropter licet affec- 
tus colendi non pertineat ad viitutes has, nec 
ad alias extra religionem ( hoc enim nullus 
dicit), tamen actus theologicarum virtutum 
aptissimi sunt, ut ex affectu colendi Deum, et 
tanquam testimonia excellentiae ejus , Deo 
offerantur. 

12. Hac ergo veritate supposita, recte juxta 
illam Augustini verba intelliguntur, quia et 
intentio totius operis et verborum proprietas 
optime huic sensui accommodantur. Et ideo 
in alio loco, de Givitate, semper loquitur de 
actibus harum et aliarum virtutum, non se- 
cundum se, sed ut in Deum referuntur, et 
hoc modo vocat illa sacrificia, non ut sacri- 
ficium dicitur de quodam pecuhari signo 
externo divini dominii, ut infra videbimus, 
scd ut dicitur de omni cultu Dei ex vera 
religione profecto. Ac denique licet illam 
expositionem Bonaventurse admittamus , et 
illas varias significationes cultus ( quamvis 
non omnes videantur satis usu receptse), nihi- 
lominus ex illis, et ex dicta interpretatione 
intelligi potest, in actibus theologicarum vir- 
tutum esse sufficiens fundamentum, ut a reli- 
gione imperari possint ex affectu cultus; ideo 
enim dicuntur csse proprii cullus de se, licet 



43 

non propriissimi, quia de se non habent for- 
malitatem illam, quse est in affectu colendi, 
habent tamen quasi in actu exercito ipsam 
Dei reverentiam, et quamdam subjectionerri 
ad ipsum, ratione cujus possunt ex affeetu 
formali cultus imperari. Ex quo tandem patet 
hinc non sequi identitatem inter religionem 
et has virtutes, sed potius inde distinctionem 
illarum inter se clarius innotescere. 

13. Religio qua ratione sanctitas dicalur. — 
Superest ut de sanctitate, quod in ultima con- 
firmatione petebatur, pauca dicamus, propter 
divum Thomam, dicta queestione octogesima 
prima, articulo octavo, ubi docet sanctitatem 
speciali ratione significare religionem ipsam, 
quod pertinet magis ad usum et etymolo- 
giam vocis, quam ad rem novam explican- 
dam; nec dubitari potest quin, juxta proprie- 
tatem vocis latinse , sanctitas ad religionem 
pertineat ; nam proprie dicitur sancte fieri, 
quod religiose fit, ac proinde sanctitas pro- 
priissimediciturdeipsareligione, sub diversa 
consideratione, seu appellatione, nam religio 
vocatur ut prsebet cultum Deo, sanctitas vero 
quatenus mentem purificat, et disponit (im- 
perando etiam ad hunc finem actus aliarum 
virtutum) ut firmius conjungatur Deo ;>ubi obi- 
ter notare licet, pro his quae diximus, religio- 
nem non tantum posse imperare actus alia- 
rum virtutum, ut contincnt cultum materia- 
lem, sedetiam utbenehominemdisponantad 
colendum Deum. Quod usu satis constat ; nam 
homo affectus ad orationem temperate come- 
dit, ut sit ad orandum melius dispositus. 
Tunc ergo abstinentia a religione imperatur, 
existimoque religionem, ut officium sanctita- 
tis exercet, imperare actus theologicos, ut 
supremum cultum, alios autem morales re- 
gulariter imperare, ut dispositiones ad cul- 
tum. Sic ergo religio sanctitas est. 

14. Nomen sanctitas varias haiet significa- 
tiones juxta D. Augustinum. — Oportet tamen 
advertere hanc vocem sanctitas varias habere 
significationes, ut notavit Augustinus sermon. 
14 de Veibis Apostoli, circa finem, et attigi- 
mus in primo tomo tertise partis, disp. 18, 
sect. 1. Sumpta vero sanctitas, prout attribui- 
tur homini , et ad animam veramque ejus 
salutem refertur, generalius sumi solet pro 
ipsa gratia, vel justitia, per quam formaliter 
sanctificamur. Quid enim proprius sanctitas 
dici potest, quam illud quo proprie sancti 
efficimur? illud autem est gratia, seu justitia. 
Et hoc sensu videtur dixissePaulus, ad Hebr. 
\%: Pacem habete cum omnibus, et sanctimo- 



44 LIB. III. DE IIAI! 

niam. sine qua nemo ridebit Deum. Similiter 
Concilium Tridentinum, sess. 5, c. 1, in hoc 
sensu dirit, Adam in Paradiso sanctitatem, et 
justitiarn, inqua eonstituius fuerat, amisisse ; 
et c. 2 subdit, acceptam a Deo sanctitatem et 
justitiam, sibi et nobis perdidisse. Hanc autem 
sanctitatem declarat postea, in sess. 6, con- 
sistere in gratia et donis Spiritus Sancti, et 
ideo, c. 7, justificationem sanctificationem 
appellat; quia nimirum ipsa justitia sanctitas 
est, qua Deus nos sanctificat, signans, et ur- 
gens nos Spiritu promissionis Sancto. Et in 
eodem sensu dixit Basilius, lib. de Spiritu 
Sancto, sanctificationen non esse absque Spi- 
ritu Sancto, ita utangelici spiritus suapte na- 
tura sancti non sint, sine communicatione 
Spiritus : Alias, inquit, nihil ab ipso Spiritu 
Sancto differrent. Augustinus vero, lib. de 
Salutaribus docum., c. 9, dixit, sanctitatem 
in operibus justitice positam esse ; quod intelli- 
gendum est dejustitia christiana et ad Deum 
relata. 

15. Ntmen sanctitas religioni et charitati 
commune est. — Hinc ergo charitas merito 
etiam dici potest sanctitas animce; nam Au- 
gustinus dixit, libr. de Natur. et grat., c. 42: 
Charitas est xerissima, plenissima, perfectis- 
simaque justitia; habet enim semper adjun- 
ctam secum gratiam, et csetera dona. Nam si 
religio vocatur sanctitas, eo quod aliarnm 
virtutum opera ad Dei gloriam referat, ma- 
jori titulo potest charitas hoc nomen sibi 
vendicare, quia altiori modo refert omnes 
virtutes etipsam religionem in Deum, et quia 
illa est quae prsebet majorem firmitatem, et 
animi puritatem ad ipsum divinum cultum 
prwstandum. Itaquc fatemur hoc nomen com- 
mune esse religioni et charitati : negamus ta- 
men inde sequi, illas esse eamdem virtutem, 
quia vel £e quivoce de ilJis dicitur, vel solum 
quatenus aliquo modo conveniunt in tenden- 
do ad Deum, et ordinando ad illum ca-tera 
virlutum opcra, quae ratio generiea est, et 
non specifica. 

caput m. 

AN RELIGIO SIT VIKTUS THEOLOGICA VEL MORALIS. 

1 . Ratio dubitandi proponitur. — Quamvis 
jam constet religionem non esse aliquam ex 
illis tribus virtutibus theologieis, adlmc du- 
bitari potest an lliooloinca sit, et cum illis 
virtutibus sub tali gonere proximo constituen- 
da. Ratio dubitandi esse potest, quia videtur 
religio liabere quamdam specialem commu- 



ITU RLLIGIONIS. 

nieationem, seu convenientiam cum virtuti- 
])iis tbcologicis, ratione cujus solet illis annu- 
merari, et ab aliis moralibus condislingui ; 
sic euim D. Tliomas 2. 2, qusest. 30, art. 4, 
cum misericordiam proefert omnibus virttili- 
bus moralibus, non videtur sub iliis compre- 
benderc rcligionem, ncc qurest. 58, art. 12, 
ubi similiter loquitur de justitia legali;ergo 
videtur religio ad altius virtutis genus perti- 
nere, quod esse non potest nisi tbeologica 
virtus. Quod sic declaratur; nam virtutes 
theologicee ilke. sunt, quse hominem ipsi Deo 
conjungunt; talis autem est religio: ergo. 
Patet minor, quia religionis munus est, lo- 
tum hominem consecrare Deo ; ideo enim 
devotio ponitur preecipuus religionis actus, 
et religio ipsa hac ratione sanctitas appelta- 
tur, ut vidimus ; ergo vere et proprie unit 
nos Deo. Cur ergo non erit theologica vir- 
tus? 

2. Argumenta qute suadent religionem es- 
se theologicam zirtutem. — Argumentum pri- 
mum. — Argumentum secundum. — Tertium. 
— Solet responderi non unire nos Deo im- 
mediate, sed mediante aliqua materia creata, 
seu actione distincta ab affectu ipsius virtu- 
tis; de ratione autem virtutis theologica; esse 
ut uniat nos Deo immediate per actum inter- 
num proxime a se elicitum. Sed contra hoc 
insto, discurrendo per singulas virtutes tbeo- 
logicas. Nam fides theologica virtus est, etiam 
quoad habitum quem ponit in voluntate ; ct 
tamen ille habitus non attingit Deum imme- 
diate, sed mcdiante alia actione distincta ab 
affectu proxime elicito ab illo habitu , qui 
est pia atfectio, non immediate ad Deum, scd 
ad credendum Deo ; ergo. Major probatur, 
quia fides habet quod sit virtus proprie a vo- 
luntate, nam inde habct quod actus ejus hn- 
neste et libere fiat ; ertro si babitus volunta- 
tis non est virtus theologica, nec fides ciit 
absolute thoologica virtus. Pnvterea de snti 
est vulgare argumentum, quia non attingit 
immediate Deum, sed mediante Iieatitudine 
formali, per quam ipsi uniri speramus ; cl 
ita nonunit nosDeo ipsi per suum proximum 
affectum, sedbeatitudini qua illi unimur, quffl 
beatitudo aliquid creatum esl. Tandem cha 
ritas non solum est virtus theologica, quatc- 
nus amat Deum in se, sed cliam quatenus 
amat Deu gloriam, ct honorem proptcr ip- 
sum, quia per hoe etiam amat Deum ipsum 
in se Unde talis amorrcspectu Dei cst bene- 
volentife, licet respcctu honoris et gloria.' Dei, 
sit concupiscentia\ 



CAP. III. AN RELIGIO SIT VIRTUS THEOLOGICA, VEL MORALIS. 



3. Assertio prima: religio non est virtus 
theologica. — Nihilominus dicendum est, reli- 
gionem non esse theologicam virtutem. Ita 
docet D. Thomas dicta q. 81, art. 4 et 5 ; et 
ibi Cajetanus; et omnes Theologi communiter 
in 3, d. 9 ; et supposita doctrina praecedentis 
capitis, sumitur ex communi sensu Ecclesia?, 
quia virtutes theologales tres tantum esse 
creduntur, de quibus propterea singulariter 
dixit Paulus : Nunc autem manent fides, spes 
et charilas, tria hcec 1 - Rationem aliqui conan- 
tur desumere ex sola ratione formali objecti, 
quae debet esse Deus sub aliqua ratione in- 
creata. Sed hoc satis non est, quia religio 
etiam habet pro objecto formali Deum ipsum, 
id est divinam et increatam excellentiam ; illa 
enim est ratio sub qua religio prsebet cultum, 
vel adorationem., ut aperte docet D. Thomas, 
hic, art. 4, ubi ex speciali ratione excellentias 
divinae colligit propriam et specialem ratio- 
nem virtutis religionis, et distinctionem ejus 
ab aiiis virtutibus. Est ergo illa ratio formalis 
objecti hujus virtutis, quod etiam ex superius 
disputatis constat ; ergo si ad rationem vir- 
tutis theologicee sufficeret ut respiciat Deum 
ipsum, ut objecturn formale sub aliqua ratione 
increata, nihil deesset religioni, quominus 
virtus theologica sit. 

4. Quce sint ad theologicam virtutem neces- 
saria. — Addendum ergo est, quamvis hujus- 
modi formale objectum sit necessarium ad 
virtutem theologicam, non tamen esse suffi- 
ciens, sed oportere ut etiam proxime et im- 
mediate attingat Deum ut objectum quod. 
Quia, ut perfecte et simpliciter sit virtus di- 
vina, necesse est ut utroque modo Deum at- 
tingat, id cst, quod in illo nitatur tanquam 
in objecto formali, etquodnosimmediatecon- 
jungat Deo ut ultimo fini, et primo principio, 
quod spectat ad objectum proximum et im- 
mediatum, ut sumitur ex D. Thoma supra, et 
1. 2, q. 62, art. 4, 2 et 4. Religio vero, licet 
nitatur Deo et excellentise ejus, ut objecto 
formali, non tamen nos illi immediate unit ut 
objecto quod, et ideo non est theologica vir- 
tus. Quod a simili confnmari potest exemplo 
poenitentice et obedientise, quce hac ratione 
non sunt theologicse virtutes. 

5. Denique potest declarari in hunc mo- 
dum. Nam excellentia divina ita est formalis 
ratio objectiva religionis, ut tamen non sit 
objectum quod immediate vult ipsa religio, 
quia velle Deo ipsam excellentiam potius est 

1 1 ad Cor. 13. 



45 

effeclus charitatis, quam religionis : velle au- 
tem iilam alteri quam Deo, non esset actus 
virtutis. Solum ergo respicit divinam excel- 
lentiam medio honore, vel cultu, quatenus, 
scilicet, ratione illius Deus sic honorabilis 
est, et ab illa talis honor habet quod sit ho- 
nestus, et debitus Deo, quod secus est in om- 
nibus virtutibus theologicis. Quod in fide est 
clarum, nam illa ita credit primre veritati, ut 
credat etiam ipsam primam veritatem esse, 
vel infallibilem esse, vel quid simile. In cha- 
ritate etiam est manifestum, quia ita nititur 
bonitati divinse in amando, ut illam etiam 
amet ipsimet Deo, et ita per se primo amat 
Deum ipsum. Idem denique est in spe ; nam 
ita sperat aliquid a Deo, ut primo et princi- 
paliter speret, et amet ipsummet Deum tan- 
quam summum quoddam bonum ejus qui 
illum etin illo sperat. Quia tamen hoc bonum 
non est, (ut ita dicam) actuale bonum ipsius 
hominis, nisi ei uniatnr et conjungatur, ideo 
non speratur tale bonum, quin simul spere- 
tur possessio ejus; sicut amatur calor unitus 
et pecuniapossessa, amor vero non tenditim- 
mediate ad solam unionem vel possessionem, 
sed maxime ad calorem vel pecuniam ; quod 
tamen non ita est in religione, qua? tantum 
respicit Deum, ut terminum cultus, non ut 
bonum, quod immediate amet, ut declara- 
tum est. 

6. Secunda asseriio, religionem esse rirtu- 
tem moralem. — Solcitur objectiuncula ex D. 
Thoma et Durando. — Atque hinc a sufficienti 
divisione concluditur, religioneni esse virtu- 
tem moralem. Quia virtus voluntatis sufficien- 
ter dividitur in theologalem et moralem; os- 
tensum est autem non esse theologalem ; er- 
go est moralis. Atque est hsec communis sen- 
tentia. Solus Durandus, in 4, dist. 14, queest. 
2, dixit partim esse moralem,, etpartim quasi 
theologicam, quod exponens n. 7, ait latriam 
non esse pure moralem , quia non potest 
exire in actum suum, nisi pra?viis actibus 
virtutum theologicarum, ostendentium objec- 
tum sub circumstantiis ad quas ratio naturalis 
non possit attingere. Sed hoc non recte dici- 
tur, nec ipse Durandus, in 3, d. 9, ita loqui- 
tur, sed absolute moralem eam vocat, sicut 
revera est, quia nulla est virtus, quae in sua 
essentiaii ratione non habeat puram naturam 
virtutis morahs, vel theologicse. Xeque ratio 
Durandi est alicujus momenti., quia religio 
operari potest ex proprio motivo sine imperio 
charitatis, vel spei, et reli<?io infusa solum 
indiget proxima directione prudentia3 infu- 



-10 



LIB. III. DE HADITU RELIGIONIS. 



sa\ Quod autera supponat fidei funda- 
mentum, non cst contra rationem virtulis 
moralis, sed commune est omnibus infusis. 
Sed olijici potost, quia virtus moralis con- 
sistit in medio, religio autem minime, quia 
nunquam potest homo tantum reddere Deo, 
quin plus deheat. Respondetur ex Divo Tho- 
ma, dicta qua?st. 81, art. 5. ad 3 , et Duran- 
do, 3, dist. 9, queest. 1, ad 2, medium religio- 
nis imitari medium justilire, quod est eequali- 
tatem constituere. Quia tamen non potest il- 
lam attingere, servat eam prout potest, ser- 
vata proportione ad conditionem hominis et 
Dei, ita ut et Deum deceat, et hominis con- 
ditionem non excedat. 

7. Solutio prima, in qua asseritur piam af- 
fectionem, moralem esse virtutem. — Ratio du- 
bitandi in principio poslta ex dictis soluta est. 
Ad instantias vero factas de tribus virtutibus 
respondendum est. Ad primam de fide, nego 
habitum piae affectionis, qui est in voluntate 
ad credendum, esse virtutem theologicam, 
quia revera ille habitus per se spectatus plus 
habet virtutis moralis quam theologicse. Ne- 
que inde fit fidem in ratione virtutis non esse 
theologicam ; quia fides proprie et per se est 
virtus inteJlectualis, et sub ea ratione est vir- 
tus theologica, non secundum eas denomina- 
tiones morales, quas habet ab actu voluntatis. 
Adde quod, sicut actus credendi, ut includit 
affectum et assensum, est moraliter unus ac- 
tus, qui simpliciter est theologicus, quia per 
aliquid sui immediate attingit Deum ut obje- 
ctum, ita etiam virtus fidei est suo modo mo- 
raliter una, ut constans ex habitu pise affe- 
ctionis, et luminis intellectualis ; et illa est 
simpliciter theologica, quia per actum suum 
immediate attingit Deum, ut objectum. Ne- 
que quoad hoc sequiparatur illi religio ; quan- 
tumcumque enim actus voluntatis cum actu 
intellectus per modum unius conjungatur, 
nunquam attingit Deum ut objectum, ex vi et 
influxureligionis, sed solum ut terminum cul- 
tus. Nam si per actum petitionis, contem- 
plationis, aut similem, attingitur Deus ut im- 
mediatum objectum, id sempcr provenit 
aliunde, scilicet, quia iJJe actus vel est fidei, 
vel alterius similis virtutis, ut supra tactum 
est,et disputando de oratione latius dicemus. 

8. Solutio secundi argumenti. — Ad secun- 
dam dillicultatem de spe, communis respon- 
sio est, virtutcm spei immediate attingere 
Deum in se, quia ipse est summum bonum 
no^trum, quem nobis amamus pcr illarn cam- 
dem virtutem, atque etiam speramus ut mer- 



cedom potissimam nostrorum meritorum. 
Ncc rcfert quod non spcremus illum, nisi 
sperando simul visionem, tanquam posses- 
sionem illius boui, quia non propterea spes 
attingit Deum mediante visione, sed utrum- 
que immediate, ut bonum possessum, et id 
quo possidetur. Qute duo quasi componunt 
unum finem, ex formali et objectivo confla- 
tum, ut latius in Metaphysica, et in 1 . 2 tra- 
ditur. Neque est simile de religione, ut dic- 
tum est, quia non Deurn immediate amat, sed 
ut reddatur cultus Deo. Nec Deus, ut cultus, 
potest proprie dici immediatum objectum 
religionis, quia ibi involvitur denominatio ab 
exteriori actu religionis, qui est proximum 
objectum ejus, non vero Deus ipse secundum 
se. 

9. Solutio tertii argumenti, qua etiam osten- 
ditur virtutem theologicam non operari in omni- 
bus actibus qua talem. — In tertia instantia de 
charitate, petitur an charitas, ut amat glo- 
riam Deo, exerceat proprie officium virtutis 
theologicse ex parte objecti quod, ita ut illud 
sufficiat, etiamsi per impossibile perfectior mo- 
dus attingendi Deum praescindatur. Ut autem 
intelligatur interrogatio, est advertendum, vi- 
tutem theologicam non in omnibus aetibus 
suis operari (ut sic dicam), quatenus theologi- 
ca est, quoad objectum materiale, quia non 
semper operatur circa illud objectum a quo 
theologica denominatur; ut charitas, amando 
proximum, non operaturtheologice, et sic de 
aliis.Etratioest, quia virtusnon denominatur 
theologica ex adsequata materia, sed ex pri- 
mario objecto, quod proxime et per se attin- 
git, quod est Deus. Hinc ergo oritur dubium, 
quando ex charitate amamus gJoriam Deo, an 
ille actus possit dici proprie et formaliter 
theologicus, ex ea parte qua est amor bene- 
volentiae Dei, quamvis illi solum amet bo- 
num extrinsecum creatum, et ex illa parte, 
qua est amor concupiscentise ipsius glorise 
Dei, deficiat a ratione, et excellentia virtutis 
theologicae. 

10. Resolutio subortw dubitationis. — In hoc 
ergo dubio utraque pars videtur probabilis, 
et facile defendi posset. Nam quod ille affec- 
tus proprie theologicus non sit, probare vi- 
detur difficultas tacta, retorquendo argumen- 
tum ab actu religionis ad actum charitatis ex 
similitudine rationis , quia per illum actum 
non attingitur Deus immediate, sed gloria 
Dei. Et sequendo hanc partem , manet solu- 
tum argumentum. Quia vero actus ille est 
verus amor amicitiai, qui primo et por se fer- 



CAP. IV QUOMODO RELtGlO 
tur ad personam tanquam ad objectum, ideo 
satis verisimile est illum actum esse theolo- 
gicum, quia unit nos ipsi Deo, ut amico. Ne- 
que, hoc admisso, sequitur idem dicendum 
esse de actu religionis, quia licet per illum 
etiam velimus reddere gloriam Deo, nihilo- 
minus per illum actum non attingitur Deus, 
ut objectum quod amatur proprio amore 
amichise. Et propria ratio esse videtur, quia 
ad amorem amicitiee non sufflcit velle alicui 
quod est ei bonum, sed necesse est velle, 
quatenus bonum ejus est, et propter ipsum , 
quomodo charitas vult gloriam Deo, vel po- 
tius vult Deum esse gloria atfectum, et pro- 
pter hunc specialem modum amandi dicitur 
immediate conjungere affectum ipsi personse 
amatse, et non tantum glorise ejus. At vero 
religio vult prsebere gloriam Deo, non forma- 
liter ex affectu ad ipsam personam, neque 
propter ipsam, seu propter bonum ejus, sed 
solum propter justitiee eequitatem et honesta- 
tem, ut supra dicebam; et ideo talis actus, 
formaliter et proprie loquendo, non est amor 
amicitise ad Deum, nec tendit in illum , ut 
immediatum objectum guod, ac proinde ex 
vi talis actus non est religio theologica vir- 
tus. Si autem attente consideremus, hoc to- 
tum provenit ex eo , quod illemet Deus, cui 
amo gloriam ex charitate, est in se et propter 
se primario amatus per eamdem charitatem, 
et non per religionem , et ideo in hac diffe- 
rentia potissime sistendum est. 

CAPUT IV 

QUOMOBD RELIGIO A VERA ET PR0PRIA JUSTITIA 
DISTINGUATUR. 

\ . Qwastionis status aperitur , ac prima 
suppositio prajacitur. — Post comparationem 
religionis cum virtutibus theologicis, quibus 
propinquissima est, cum moralibus est con- 
ferenda, ut tandem ejus unitas, ratio et di- 
gnitas intelligatur. Suppono autem primo hic 
solum esse sermonem de virtutibus morali- 
bus appetitivis, seu voluntatis , ut excluda- 
mus virtutem moralem intellectualem, ut est 
prudentia, quae, cum in intellectu sit, satis 
claram distinctionem habet a religione , 
quamvis religio necessario debeat esse con- 
juncta prudentiee, ut ab illa in suis actibus 
dirigatur, quod commune illi est cum cseteris 
virtutibus. De qua prudentia religiosa ( ut sic 
dicam), an sit distincta a prudentia , prout 
versatur in materia aliarum virtutum, quees- 



A JUSTITIA DlSTINGUATUR. A1 

tionem habet generalem de unitate pruden- 
tise, quse ad hunc locum nihil spectat; nam, 
utcumque se habeat prudentin in se, et in suo 
esse et unitate, certum est distingui a virtute 
religionis, etiam prout versatur circa mate- 
riam ejus, sicut distinguitur intellectus a vo- 
luntate, quia versatur circa illam materiam 
subi ratione veri , religio vero sub ratione 
boni et honesti, secundum talem speciem ho- 
nestatis. 

2. Secunda suppositio. — Secundo, suppono 
nullam hic esse difficultatem de comparatio- 
ne religionis ad fortitudinem vel temperan- 
tiam, sub his virtutibus includendo virtutes 
omnes, quee barum partes potentiales appel- 
lantur, nam ab his omnibus differt religio, 
non tantum specie, sed etiam quodammodo 
genere. Nam virtutem moralem appetitivam 
generali partitione dividit S. Thomas 1. 2, 
queestione 59, artic. 4 , et queestione 60, ar- 
ticulo 2, in duo immediata membra : unum 
dicit esse virtutum circa operationes, aliud 
circa passiones, quse sub aliis vocibus dicun- 
tur virtutes ad alterum, vel ad se. Quse divisio 
non est dubium quin esse possit, in omni ri- 
gore, generis in species proximas et immedia- 
tas, licet quselibet illarum subalterna sit, et 
genus continens sub se plures species, vel 
etiam plura genera minus universalia , quia 
omnes virtutes sub illo quasi supremo gene- 
re, seu diviso comprehensee, sunt proprie et 
univoce virtutes morales. Et illa prima duo 
membra, ratione suse honestatis , habent in- 
ter se essentialem diversitatem, quse ita po- 
test explicari. Nam, sicut in accidentibus ab- 
solutum et relativum esseutialiter differunt, 
ita in virtutibus habere honestatem per res- 
pectum ad alterum, vel solum per conformi- 
tatem ad ipsum operantem sunt differentiae 
virtutum et honestatum valde essentiales. 
Unde honestales habent valde distinctas, et 
media diversarum rationum. Imo multi vo- 
lunt etiam in subjecto differre, quia virtutes 
ad alterum sunt in voluntate , ahee vero a 
multis creduntur esse in appetitu, de quo 
alias. Cum ergo religio sub priori membro 
virtutum ad alterum comprehendatur , ut ex 
supra dictis constat, et exD. Thoma2. 2, q. 80, 
fit plusquam specie, etquasi genere distingui 
ab omnibus aliis virtutibus, quse ad se vel 
circa passiones esse dicuntur, et sub tempe- 
rantia et fortitudine includuntur. 

3. Atque hinc ulterius sequitur, si accipia- 
mus illum commuuem conceptum virtutis 
moralis ad alterum, illum vere, et propiie, 



4« 



LIB. 111. DE HABITU RELIGIONIS. 



ac simpliciter esse unum genus complcctens 
eas virtutes, quae proprie et univoce sunt ad 
alterum. Qua> mihi videtur esse doctrina 
D. Thomae i 2, q. GO, art. 3, ubi in solu- 
tione acl 1 , ait illam communern rationem 
posse appelluri nomine j nstitise, et sic non 
esse justitiam unam specialem virtutem, ct 
q. 61, art. 3. dicit expresse sacros Doctores 
et philosophos interdum loqui de virtutibus 
sub ceneralibus rationibus, et sic justitiam 
complecti virtutes ornnes, quce reddunt alteri 
debitum, ut partes subjectivas. Ratio autem 
est, quia omncs illse sunt proprie ac simpli- 
citer et univoce virtutes morales voluntatis, 
quae habent inter se convenientiam essentia- 
lem in hoc, quod circa operationes ad alte- 
rum per se primo versantur ; ergo ab illa 
convenientia possunt accipere genericam seu 
subalternam differentiam communem, in qua 
a cseteris omnibus virtutibus, quse sunt circa 
passiones, generaliter differunt, inter se au- 
tem in illa conveniunt. Ergo ex illa differentia 
cum genere communi constituitur una spe- 
eies subalterna, quse est verum et proprium 
genus ad omnes illas virtutes, quse sunt ad 
aiterum. 

•i. Sub qua consideratione religio sit vera 
et propria justitia. — Hoc ergo genus, quod 
uno simplici conceptu, id est, incomplexo 
babere possumus, possumus etiam simplici 
voce nominare. Non invenio autem vocem 
aliquam simplicem ad hoc genus ita signifi- 
candum impositam. vel communiter usurpa- 
tam. Nisi quis velit dicere ita esse accipien- 
dum nomen justitise, quando generaliter su- 
mitur, tanquam unum membrum sufficienter 
dividens virtutem moralem appetitivam in 
justitiam, fortitudinem et temperantiam ; et 
quidquid sit de hoc usu vocis, tamen non est 
dubium, quin potuerit vel illa vox, vel alia 
similis ad illud genus significandum imponi. 
Quo posito, clarum est religionem esse ve- 
ram et propriam justitiam, illo modo accep- 
tam, quia essentialiter et univoce continetur, 
imo fortasse sub illo genere est perfectissima 
species, ut inferius dicam. At genus vere et 
proprie, ac simpliciter diciturde specie sua; 
erit ergo religio, sub hac consideratione , 
vera ac propria justitia. Differet autcm ab 
illa , tanquam species a gcnere ; non enim 
cunvertitur cum illa, sed ratio talis justitise 
sic sumptse mvdto universalior est, ut per se 
constat. Ita ergo utcndo his terminis, satis 
clare constat propositoe qusestionis resolutio. 

:>. Multiplex justilia> subdivisio. — Non 



sumimus autem in titulo qusestionis nomen 
proprise ac vera? justitiee in hoc sensu, sed in 
ea significatione, qua philosophi morales, et 
Theologi, prsesertim D. Thomas, pressius et 
rigorosius ilhi utuntur. Pro quo est ulterius 
sciendum, genus illud virtutis moralis ad al- 
terum, quod explicuimus, subdividi posse in 
proxima membra, vel genera, aut species 
subalternas, variismodis. Nam quia ille con- 
ceptus virtutis est ad alterum, qui alter potest 
esse vel Deus, vel homo , ideo immediate 
dividi potest in virtutem, quse est ad homi- 
nem, vel ad Deum; item quia illa virtus, 
quse est ad alterum, reddit ei debitum, ideo 
proxime dividi potest in eam, quae reddit de- 
bitum rigorosum, et quod legale vocant, vel 
debitum solum ex quadam decentia, quod 
vocant morale. Item quia munus hujus virtu- 
tis est constituere eequalitatem, etiam potest 
dividi in eam quse tendit ad constituendam 
absolutam et perfectam sequalitatem, et eam 
quae tantum secundum quid reddit a?quale, 
prout potest ; omissis aliis divisionibus, quse 
prsesenti instituto non serviunt. 

6. At vero D. Thomas 2. 2, q. Gl, in prin- 
cipio, et q. 80, indicat genus illud dividen- 
dum esse in justitiam formalem (ut sic dicam) 
et potentialem. Distinguit enim ibi duplices 
partes justitise : quasdam subjectivas vocat, 
inter quas ponit justitiam commutativam et 
distributivam ; alias appellat potentiales, in- 
ter quas ponit religionem, gratitudinem, pie- 
tatem, et plures alias. Et in partibus subjec- 
tivis, significat servari propriam et perfectam 
rationern formalem justitise, in potentialibus 
autem esse tantum convenientiam aliquam 
cum formali justitia, cum aliquo defectu ab 
illius proprietate. Dum autem priores vocat 
partes subjectivas, significat habere genus 
commune, in quo vera ratio formalis justitiee 
integre salvatur ; et ideo vocavi hoc genus 
justitiam formalem. Et similiter dum alias 
omnes virtutes ad aiterum, quae hanc per- 
fectionem justitise non attingunt, potentiales 
vocat, etiam sentit in alio genere proximo 
convenire, quod nos, ex penuria vocum, po- 
tentialem justitiam appellavimus. 

7. Justitia legalis ex doctrina D. Thoma>, 
est vera et propria justitia. — In qua divi- 
sione adverto, quantum ad prius membrum, 
omissam videri justitiam legalem, quam vo- 
cavit generalem D. Thomoe, licet virtutem 
specialem esse declaret, 2. 2, q. 58, art. 5 et 
6, praeterquam ponit justitiam, eadem qusest. 
58, art. 7, quam rursus subdividit in coiuniu- 



CAP IV. QUOMODO RELIGIO 
tativam et distributivam, quaest. 61, artic. 1. 
Et ideo aliqui dubitant an justitia legalis sit 
propriissinia et formalis justitia. Sed sine du- 
bio D. Thomas supponit esse veram et pro- 
priara, et (ut ita dicam) formalem justitiam, 
et perfectiorem aiiis, et ideo nunquam iilam 
pouit inter partes potentiales justitiee; sed 
agens de propria justitia, prius dividit illam 
in generalem et particularem, ut patet ex d. 
qua-st. 58, art. 6 et 7, et qusest. 59, art. I , ubi 
simiii modo dividit justitiam ; et qusest. "9, 
art. \, ubi explicat partes quas integrales 
vocat, ulriusque justitise generalis et specia- 
lis, quatenus in communi et propria ratione 
justitise conveniunt. Eamdem distinctionem 
habet 1. 2, q. 60, art. 3, ad 2. Unde cum 2. 
2, q. 61, in principio qmestionis, et in art. 1, 
solum ponit duas partes subjectivas justitife, 
loquitur de justitia, quam specialem vocat; 
nam de priori justitia generali, seu iegali, 
post qucestionem 58 nihil amplius ex professo 
tractat. De iila vero, el de tota hac re non- 
nulla tetigimus in speciali disputatione. de 
justitia Dei. 

8. Justitia quce inter homines exercetur , 
tres conditiones haiere debet. — Ut autem 
aiiud membrum, et ratio totius divisionis in- 
telligatur, quantum prsesenti instituto neccsse 
cst, adverto cx D. Thoma, in omnibus locis 
proxime citatis, et ex communi doctrina, 
cum munus et materia justitice sit actio per 
quam redditur debitum alteri, tria postulari 
ad quamdam perfectam integritatem, et quasi 
consummatam rationem justitice , scilicet , 
quod verum et perfectum reddat debitum, 
quod cum sequalitate integre reddat, quod- 
que alterum omnino distinctum respiciat. 
Unde fit ut, loquendo de justitia humana, illa 
dicatur et censeatur propria et perfecta justi- 
tia, in qua iila tria exacte inveniuntur : cen- 
scntur autem inveniri in illa justitia, quae in- 
ter homines versatur, sive respiciat debitum 
communitati, ut sic, sive debilum personae 
privatse in ordine ad commutationes, sive in 
ordine ad distributionem cum sequitate fac- 
tam. Et ideo justitia, ut dicit communem 
conccptum his virtutibus, vendicavit sibi no- 
men justitise proprise, seu formalis , quae 
comprehendit sub se ties justitias, legaiem, 
distributivam et commutativam, ut tres par- 
tes subjectivas, de quibus hic amplius dicen- 
dum non est. 

9. Quce sint partes potentiales justitice. — 
Alise igitur virtutcs omnes ad alterum , vo- 
cantur partes potentiales illius propria? jus- 

xn.i . 



A JUSTITIA DISTiNGUATUR. 49 

titise, et sub illa consideratione censentur es- 
se justitise secundum quid, quod nos signifi- 
cavimus per vocem iliam jiotentialis , quia 
per quamdam imitationem justitise vocantur, 
vel quia deficiunt in aliqua ex dictis conditio- 
nibus justitire, ut in illa quaest. 80, late divus 
Thomas declarat. Addit vcro in 1.2, q. 61, 
art. 3, quod iicet hee partes potentiales jus- 
titise dicantur deficere ab illa principaiitate 
justitia 1 , nihilominus possunt habere aliunde 
prindpaiitatem aiiam, ratione cujus emi- 
neant. Et ego addo posse in aliqua conditio- 
ne propria justitice habere tantum excessum 
et eminentiam, ut etiam in vera latitudine 
justitiee emineant, dicanturque deficere a 
proprietate justitiee, potius per excessum , 
quam per defectum, ut in secunda assertione 
statim explicabo. 

10. Prima assertio. — Dico ergo piimo : 
religio non est vera et propria justitia, sed 
ab ilia distinguitur essentialiter, et ab omni- 
bus parlibus subjectivis sub iila contentis, at- 
que hoc modo ponitur inter partes potentia- 
les justitise. Assertio est D. Thomse, et com- 
munis. Ratio autem est, quia ex dictis tribus 
conditionibus justitice, saltem duae non inve- 
niuntur cum omni proprietate in reiigione. 
Una est conditio ad alterum ; nam iicet ho- 
mo sit res satis distincta a Deo physice seu 
entitative , tamen moraliter est quasi unum 
cum illo, quatenus est res Dei, filius et ser- 
\us. Sic enim iu hominibus non censetur 
esse inter patrem et filium, dominum et ser- 
vum, tam perfecta distinctio, seu alteritas, 
quanta ad propriam justitiam necessaria est ; 
idem ergo est in homine respectu Dei, ut 
bene notavit D. Thomas 2. 2, q. 57, art. 3, 
et 3 p., q. 85, art. 5. Alia conditio justiliae, 
in qua maxime deficit religio, est in consti- 
tuenda ajqualitate : nam homo, propter infir- 
mam conditionem suam comparatione Dei, 
et quia quidquid est, vel habet , totum est 
Dei, ideo non potest debitum Deo cum sequa- 
litate reddere ; ergo deficit religio a proprie- 
tate justitise. Imo concludit hsec ratio, si at- 
tente consideretur , nullam virtutem , per 
quam homo reddat debitum Deo, posse esse 
veram ac propriarn justitiam in illo sensu, 
quia necesse est ut in omni tali virtute duse 
iilae conditiones deficiant. Unde etiam sequi- 
tur nulium actum virtutis, quo homo reddit 
debitum Deo, posse esse elicitum ab aliqua 
ex illis tribus propriis justidis, quas inter ho- 
mines esse posse diximus, quia ilke virtutes 
cum veram eequalitatem de se constituant, 

A 



50 LIB. III. DE 1IAD1TU KELIGIONIS. 

non attingunt Dcum. Et ila primo ct per se priam juslitiam 
ditfert religio a propria justitia, quod juslitia 
propria et humaua versatur inter liuinines, 
rcligio autem per se respuit debilum Deo. 

11. Objeclio Durandi coutra propoaitum af- 
(ertur. — Contra hanc as.-crtionem reterri 
potest Duraudus in -1, d. 14, q. 2, ubi vult 
pcenitentiam. quatenus Deo reddit satisfac- 
tionem , esse propriam justitiam , eamdem 
nimirum eommutativam, quse inter homines 
versatur. Quod si verum est, inde concludi 
potest, illum defectum in religione inventum 
non ohstare quominus illa sit propria justi- 
tia, et eadem cum humana. Et ratio reddi 
potest, quia debitum ad Deum satis rigoro- 
sum est, non minus quam ad homincm. Un- 
de differentia illa . quod persona cui reddi- 
tur dehitum, sit homo vel Deus , materialis 
videtur, quantum spectat ad formalitatem 
debiti. Quod autem homo non possit reddere 
a?quale, etiam videtur accidentarium ad es- 
sentiam virtutis ; quia virtus non respicit ef- 
fectum, sed affectum, ut dixit D. Thomas, 
dicta queest. 81, art. 6, ad 1. Nam etiam ipsa 
justitia commutativa ssepe non potest solvere 
tequale ex defectu facultatis, et nihilominus 
ejusdem virtutis et honestatis actum elicit 
dando affectum solvendi, quantum quis po- 
test, etiamsi non sit tantum quantum debet. 
Ad hoc autem etiam religio inclinat, nam si 
non reddit aequale, non est ex parte affectus, 
sed ex impotentia subjecti, ex qua non va- 
riatur ratio virtutis. Quod si haec duo serven- 
tur, non potest deesse sufficiens ratio ad alte- 
rum, quia verum debitum et vera solutio non 
potest esse nisi inter personas diversas , vel 
secundum rationales naturas. Et licet inter 
eas intercedat aliqua habitudo filii, vel ser- 
vi, etc, illa est quasi materialis, et solum fa- 
cit quasi metaphoricam unitatem, quee non 
excludit propriissimam distinctionem et alte- 
ritatem ; ergo non potest impedire proprieta- 
tem justitise. 

1-2. Confirmatur objectio ex doctrina D. 
Thoma- — Potestquc ha?c difficultas augeri 
auctoritate D. Tliomie 2. 2, q. 79, art. 1, ubi 
docet luec duo, declinare a malo, et facere bo- 
num . speciali quadam ratione (quam ibi ex- 
plicat) esse intcgrales partes proprice juslitiae 
gencralis, vel specialis , ut in corpore orticuli 
disi-rte declarat; et tamen subdit ibidcm : Ad 
justitiam (jenerahm perti/wt facere bmium de~ 
bitton in ordine ad coinmunilatem, xei adDcum, 
vel vitare inalum (jppoHtuiii. Sentit rrgo, vir- 
tutein quie rcddit dehitum Deo , esse pro- 



sicut justitia generalis est 
propria justitia, ut diximus. 

■lo. Objectio quoad primavi partem dissohi- 
l Ufi — Itcspondeo, sententiam Durandi de 
lxenitenlia csse falsam, et communiter repro- 
batam, ut in proprio ioco lale ostendi. Et 
certe Durandus ipse non consequentcr loqui- 
tur, nam in 3, d. 9, q. \, ex eodem prineipio, 
docuerat religionem deficere a propria et 
perfecta ratione justiliae ; tum quia homo est 
aliquid Dei , cui per religionem debitum red- 
dit; tum etiam quia non potest illi reddere 
a^quale. Et hoc confirmatur ab eo exemplo 
pietatis, quaa est ad parentes ; nam propter 
similes causas distinguitur a propria justitia. 
Unde ad rationem a nobis factam, libenter 
admittimus debitum religionis in tota latitu- 
dine sua rigorosius esse, quam debitum justi- 
tiee commutativse ; ac subinde ex eo capite 
non descendere a rigore justitia?, sed fortasse 
excedere, ut in sequenti assertione dicam. 
Nihilominus (quidquid sit de illo rigore) dico, 
ex hoc capite posse sufficienter distingui re- 
ligionem ab omni humana justitia, ut D. Tho- 
mas in locis citatis, ex 2. 2, satis indicavit. 
Et ratio est, quia debitum illud ad Deum est 
alterius ordinis ab omni humano debito , 
sive respiciamus excellentiam Dei , in qua 
fundatur, sive dominium et superioritatem 
Dei in homines, sive quemcumque aiium 
particularem titulum, in quo possit tale dehi- 
tum fundari. 

14. Secunda pars oojectionis expeditur. — 
Unde ad aliam partem de requalitate dicitur, 
quando impotentia reddendi sequale non nas- 
citur ab intrinseco, sed ex debiti magnitu- 
dine, seu quantitate raateriali, et quasi homo- 
genea, tunc habere locum objectionem fac- 
tam; secus vero esse quando impotentia ab 
intrinseco nascitur, id est, ex debiti excellen- 
tia, quod est alterius ordinis, et cx conditione 
personaj, quia.vel nihil babere potest pro- 
prium respectu illius cujus est debitor, vel 
quia quo magis conatur rcddere, eo magis 
crescit debitum, quia debitum est quasi trans- 
cendentale respectu omnium operum talis 
debitoris ad talem credilorem comparaii. 
Tunc enim impotcntia reddendi eequale os- 
tendit plane singularem naturam illius virtu- 
tis, quoa tale debitum reddit, longe diversam 
a justilia, qme per se potest redderc aequale, 
et solum per accidens interdum non potest. 
Unde licet verum sit, viitutem magis respi- 
ccre alfec.lum quam effectum, tamen etiani 
inclinal ad circctuin proportionalum objccto, 



CAP. IV. QUOMODO RELIGIO 
seu debito ex natura sua talem conditionem 
habenti, atque ita responsum est ad ultimam 
partem. Nam diversa conditio ad alterum 
tunc confert ad variandam rationem virtutis 
vel justitice, quando ratione illius oritur di- 
versa ratio debiti , vel intrinseca impotentia 
reddendi sequale, et ita contingit inter Deum 
et hominem, ut explicatum est. 

15. AdD. Thomw testimonium respondstur. 
— Ad testimonium D. Thonife, respondeo im- 
primis D. Thomam accepisse justitiam non 
proprie, sed late, ut dicitur de omni virtute, 
quae versatur circa operalionem , et non per 
se circa passiones. Hoc patet ex solutione 
ad 1, ubi ait, illas duas partes, declinare a 
malo, et facere bomtm, quse generales viden- 
tur, speciali ratione appropriari justitiae, et 
non aliis virtutibus moralibus : Quia alice xir- 
tutes morales (inquit) consistunt circa pas- 
siones ; ergo intelligit partes iilas appropriari 
justitise, ut adfequate distinguitur a virtutibus, 
quaa consistunt ci>:ca passiones , alias inadae- 
quata esset ratio , et in l^igore falsum in ea 
assumeret. Unde quod in corpore articuii nu- 
meret justitiam specialem, et generalem, et 
religionem, gratia exempli accipiendum est ; 
potuisset enim, si voluisset, aiia adjungere, 
ut pietatem, quae facit bonum reddendo debi- 
tum parenti, et declinat a contrario malo. 
Unde cum D. Thomas ibi dicit , ad justitiam 
generalem pertinere facere sequitateui in or- 
dine ad communitatem, vel ad Deum, proba- 
bile est sumere justitiam generalem non pro 
sola justitia legali , alias illam confunderet 
cum religione , sed largius , prout includit 
partes potentiales justitia?. Addo tandem ibi 
insinuasse D. Thomam, religionem habere 
quamdam majorem proprietatem justitice , 
qnam habeant reliqufe virtutes annexae rigo- 
rosaj justitiee, ut in sequenti assertione de- 
clarabo. 

16. Secunda assertio. — Probatur prima 
pars assertionis. — Dico ergo secundo : rcli- 
gio, in ratione debiti quod Deo reddit, magis 
rigorosa justitia cst , quam ipsamet propriis- 
sima et peifectissima justitia, et quam omnes 
alife partes potentiales justitire , qute extra 
Deum versantur, a quibus proinde essentia- 
liter differt ; unde non tantum metaphorice, 
sed cum quadam proprietate justitia ad Deum 
dici potest. Ad explicandam et probandam 
hanc assertionem, adverto, inter virtutes cir- 
ca operationes, seu ad alterurn, quas ponun- 
tur potentiales partes justitiee , posse discri- 
men quoddam considerari ; nam queedam ii- 



A JUSTITIA DISTINGUATUR. 51 

larum reddunt proprie debitum, non minus, 
vel interdum magis rigorosum, quamjustitia 
propriissima : alise vero solum reddunt debi- 
tum large sumptum, et interdum largissime. 
Hoc significavit D. Thomas 2. 2, q. 80, dum 
distinxit duo membra iJlarum virtutum. 
Unum est earumq.133 deficiunt in aequalitate, 
allerum illarum quse deficiunt in ratione de- 
biti : sub priori membro ponit primo loco re- 
hgionem, secundo pietatem, tertio observan- 
tiam : sub posteriori autem membroponit ve- 
ritatem , gratitudincm , gratiam , vindicatio- 
nem, prout sine injustitia fieri potest privata 
auctoritate, liberalitatem etiam, affabilitatem 
et amicitiam. Sentit ergo virtutes sub priori 
membro contentasnon deficere a perfecta ra- 
tion.e debiti ; imo statim declarat illas redde- 
re debitum morale et legale, ac necessitatis : 
nam de caeteris in secundo membro conten- 
tis , dicit reddere debitum morale tantum. 
Quod ullerius subdistinguit , nam quoddam 
dicit esse necessarium ad honestatem virtu- 
tis, quale dicit esse in tribus illis, nempe ve- 
ritate, gratitudine et vindicatione ; aliud esse 
tantum congruentise , seu ad melius , ut in 
aflabiiitate et similibus, quas parum dicit ha- 
bere de ratione debiti. 

17. Secundw assertionis pars confirmatnr \ 
— Ex hac doctrina constat, ex mente D. Tho- 
mae religionem non deficere a proprietato 
jusiitite ex parte debiti. Quod autem excedat 
ex genere suo, probatur facile, quia excellen- 
tius est dominium divinum quam humanum, 
quodcumque iilud sit , et gravior est injuria 
facta Deo quam homini , et promissio facta 
Deo majus debitum iegale et morale inducit, 
quam facta homini. Gonfirmatur. Quia pietas 
proprie dicta, prout est virtus qua3 reddit pa- 
rentibus debitum, exccdit justitiam in ratione 
debiti ex suo genere, nam conjunctio major 
ex se non debet minuere obligationem debi- 
toris, nec jus creditoris , sed potius augere. 
Unde recte dixit Gajetanus 2. 2, q. 57, art. 4, 
inter patrem et filium non esse proprie jus, 
sed esse plus quam jus. Et in eamdem sen- 
tentiam Soto inclinat, lib. 1 de Justit., q. 1, 
art. 4., ubi dixit, licet inter patrem et filium 
minuatur ratio justi, non tamen minui ratio- 
nem debiti, sed augeri. Et addit ( quod hic 
nos intendimus ) multo magis hoc convenire 
homini respectu Dei. Et merito, nam quo ma- 
jor est excellentia et beneficentia Dei quam 
parentum , eo majus est debitum honorandi 
et colendi Deum, quam parentes. Et ideo di- 
xit Clnistus, Luc. 4: Si quis venit ad me, ei 



:yl 



LIB. 111. DE HABITU RELIGIONlS. 



non odit pairem et matrem, etc, propter me, 
uon estme dignus. Ergo debitum quod religio 
respn-it , superat debitum pietalis. Propter 
quod dixit Ambrosius, in c 42 Luc. : Neces- 
situdini generis duinw religionis pietas ante- 
fertur. Si ergo pietas in ratione debiti supe- 
rat justitiam , multo magis superabit religio. 

18. Tertia pars assertio?iis staUUtur. — 
Atque inde tandem efficitur, religionem su- 
perare in ratione debiti omnes alias virtutes, 
quse sunt ad alterum extra Deum; nam om- 
nes illfe inferiores sunt pietate in ratione de- 
biti, et quia ratio sumpta ex divina excehen- 
lia de omnibus concludit. Addidi autem limi- 
tationem illam, extra Deum, ut abstinerem a 
comparatione religionis cum obedientia et 
pcenitentia , quse aliquo modo Deum respi- 
ciunt, et debitum illi reddunt, in quibus non 
habent locum rationes factse, et ideo pecu- 
liari comparatione indigent, quam sequenti 
capite faciemus. Hinc vero satis per se con- 
stat altera pars assertionis, nimirum, distin- 
gui religionem specie essentialiter a virtuti 
bus omnibus, quse versantur circa operatio- 
nes ordinatas ad alterum extra Deum, ut sunt 
partes potentiales justitise; tum quia ratio 
debiti in omnibus est diversse rationis, ut os- 
tendimus ; tum etiam quia , eo ipso quod 
Deum proxime non attingunt, differunt a re- 
ligione in objecto formali, et magna ex parte 
in materiali. 

19. Dubium , an sit prceferendum deUtum 
religionis deUto justitice. — Una vero gravis 
et moralis difficultas ex hac comparatione 
oriebatur, an propter solvendum debitum ex 
religione , prsetermittendum sit debitum ex 
justitia, vel ex pietate, aut alia simili virtute. 
Nam ex dictis videtur sequi pars affirmativa. 
In contrarium vero est, quia non potest quis 
juste omittere solutionem debiti, ut sacrificet 
Deo, nec patremin necessitate relinquere, ut 
religiosus fiat, nec relinquere sponsam, ut 
votum castitatis impleat. Sed hse qusestiones, 
quae gravissimse sunt, non sunt hic obiter 
transigendse. Omittamus ergo illas in propria 
loca, quse partim occurrent in materia de vo- 
to, paitim in materia de statu religioso, par- 
tim ad alios tractatus pertinent. 

20. Bretis resolutio. — Nunc dico breviter, 
aliud essc loqui de obligatione negativi prce- 
cepti, aliud de affirmativi. De priori , verum 
est, nunquam esse agendum contra religio- 
nem. hoc est contra Dei honorem et gloriam, 
propter servandum vel solvendum justitise, 
vel pietulis humanae debitum : et hoc probat 



illatio facta , quia divinus honor orani rei 
creatte piseferendus est. De posteriori autem 
obligatione, dicendum est non semper esse 
praeferendum religionis opus aliis obligationi- 
bus ; nam imprimis, si religionis actus tan- 
tum sit in consilio, et alias sit obligatio ne- 
cessitatis et ex preecepto, clarum cst praeferen- 
dam esse. Deinde prseceptum affirmativum 
feligionis non solum lmmanum, sed etiam di- 
vinum, quod obligat, quando alise circum- 
stantioe vel obligationes non occurrerent, ccs- 
sat ssepe, et desinit obligare pro tali tempore 
propter obligationes alias justitise vel pietatis 
occurrentes ; vel quia illse magis urgent, et 
obligatio religionis potest in aliud tempus 
differri ; vel quia, stantibus talibus obligatio- 
nibus, aut cireumstantiis, deest materia apta 
ad colendum Deum. Quia non vult Deus coli 
bonis alienis, sed propriis, nec cum alterius 
injuria vel damno gravi : sed de hac re ( ut 
dixi) latius in sequentibus dicemus. 

21. Religio quomodo sit propria justitia. — 
Tandem ex dictis colligitur ultima pars pro- 
posita in assertione , nimirum , roligionem 
esse aliquo modo propriam justitiam , nam 
hcet non sit cum illa exacta ratione, quse in 
justitia humana reperitur , et explicata jam 
est, est tamen cum ea proprietate quse ad 
metaphoram excludendam satis sit. Quod an- 
notarunt, in 2. 2, Aragon., qusest. 58, artic. 
5, post secundam conclusionem ; et Salon., 
qusest. 57, artic. 4 , et qusest. 58 , artic. 5. 
Eamque sumo ex D. Thoma in dicta qusest. 
80. Nam postquam dixit religionem ( idem- 
que est quoad hoc de pietate et observantia) 
non deficere a proprietate justitise in ratione 
debiti, subdit hoc debitum esse legale, quod 
perlinet ( ait ) ad principalem justitiam, ubi 
per principalem justitiam non intelligit solum 
justitiam propriissimam specialem et lega- 
lem; nam etiam religioni attribuerat , quod 
reddat tale debitum proprium, et (ut sic di- 
cam ) rigorosum ; ergo comprehendit sub illa 
principali justitia omnes virtutes, quse red- 
dunt proprium et principale debitum; ergo 
religio est qusedam principalis justitia, atque 
adeo propria justitia, licet non exacta modo 
jam explicato. 

22. Unde insinuat divus Thomas ibi alium 
modum dividendi justitiam communissime 
sumptam pro virtute quse versatur circa 
operationes ad alterum. Nam qusedam est 
principalis et propria, ut est omnis illa qu33 
reddit proprium, et rigorosum debitum ; alia 
magis metaphorica. Et utraquc subdividitur, 



CAP Y DE DI3T1NCTI0ME RELICiOMS 

nam propria justitia qusedam est exacta et 
rigorosa, quse jam vocatur simpliciter justi- 
tia ; alia est, quse deficit in ratione ad alte- 
rum, et sequalitate constituenda, et sub hoc 
genere primum locum tenet religio. Aliud 
item membrum subdividi potest in eam quae 
reddit debitum morale necessarium ad ho- 
nestatem morum, et in eam quse solum ha- 
bet congruitatem, seu decenliam absque ne- 
cessitate. Estque consentanea hsec divisio et 
doctrina alteri doctrinae divi Thomse 1. 2, 
quaestion. sexagesima, art. tertio , ubi docet 
ex ratione debiti distinguendas esse justitias ; 
ergo ubi in objecto virtutis ad alterum fuerit 
vera et propria ratio debiti, ibi salvatur pro- 
pria et vera justitia, etiamsi in aliis conditio- 
nibus non attingat omnimodam sequalitatem, 
et proprietatem justitiee. Ubi autem ratio de- 
biti fuerit quasi metaphorica, erit etiam me- 
taphorica justitia. 

23. Duce conditiones ad rigorosam justitiam 
quomodo in religione reperiantur. — Neque 
huic proprietati justitiae obstant defectus ilii 
in sequalitate constituenda, vel in respectu ad 
alterum , quia neuter defectus tantus est , ut 
excludat sufflcientem proprietatem inutraque 
conditione, licet non cum exactissima ratione. 
Nam sequalitatem facit quantam potest , et 
quantam Deus a debitore prudentissime exi- 
git, et hoc satis est ad propriam quamdam 
sequalitatem, licet non summam. Et quoad 
hoc juvat objectio supra facta, quod laus vir- 
tutis in voluntate, non in potestate consistat , 
ut dixit divus Thomas, dicta qusestione octo- 
gesimaprima, articulo sexto, ad \. Quod vero 
spectat ad aliam conditionem, etiam constat 
inter Deum et homines esse propriam habitu- 
dinem ad alterum, ut supra etiam in quadam 
objectione tactum est. Et licet ex aliis condi- 
tionibus minuatur haec ratio ad alterum, id 
quidem satis est ut religio non sit exactissima 
justitia, non vero ut non sit propria, ut a me- 
taphorica distinguitur. Denique illa conditio 
ad allerum in tantum necessaria est, in quan- 
tum ad verum debitum, et solutionem ejus 
per aliquam operationem est necessaria ; ad 
hoc autem sufficit ille modus alteritatis, qui 
est inter homines et Deum, ut ex dictis con- 
stat ; ergo. 



A DULIA. 



53 



CAPUT V 

AN RELIGIO SIT VIRTUS DISTLNCTA AB 0.\I.\I VIR- 
TUTE MORALI, QVJE CIRCA HOMINES VERSATUR, 
PRiESERTIM A DULIA. 



1. Prima dubitandi ratio. — Tota difficultas 
hujus qusestionis consistit in explicanda dis- 
tinctione virtutis religionis , ab illa virtute 
qua colimus Sanctos (nam de cseteris non est 
difficultas , ut ex dictis facile constat). Ratio 
autem difficultatis est , quia ex dictis sequi- 
tur virtutem religionis, qua colimus Deum, 
essentialiter distinctam esse a virtute, qua 
colimus Sanctos, quse dulia specialiter appel- 
latur; consequens autem videtur difficile. Se- 
quela patet , quia dictum est religionem esse 
quamdam justitiam respectu Dei, quse essen- 
tialiter distinguitur ab omni justitia propriissi- 
ma, vel potentiali, quse versatur circa opera- 
tiones ad alterum creatum , qualis est dulia. 
Minor autem probatur primo , quii una est 
charitatis virtus, qua Deum et proximum di- 
ligimus ; ergo una est virtus religionis, qua 
Deum et proximum colimus. Probatur conse- 
quentia , quia sicut diligitur Deus per se , et 
homo propter Deum, ita etiam colitur Deus 
propter se, et Sancti propter Deum ; vel sicut 
coli possunt Sancti propter suam sanctitatem 
creatam, ita etiam possunt amari propter vir- 
tutem creatam ac supernaturalem quam in 
se habent ; ergo sicut est una charitas ad 
Deum et Sanctos, ita et una religio. Secundo, 
fieri potest argumentum de virtute obedien- 
tise, nam una est tantum virtus, per quam 
Deo et hominibus superioribus nobis obedi- 
mus ; ergo est etiam una virtus , qua utros- 
que colimus ; sed per duliam colimus supe- 
riores homines ; ergo religio non est alia vir- 
tus ab illa. 

2. Marsilii sententia, existimantis eadem 
nos virtute colere Deum et Sanctos. — Circa 
hanc difficultateni, Marsil., in 3, qusest. 8, 
art. i, ad 1, opinatur eamdem esse virtutem, 
qua colimus Deum et Sanctos , licet diversa 
nomina habeat, secundum inadecquatos con- 
ceptus suos, nam prout colit Deum, vocatur 
religio ; prout Sanctos, vocatur dulia ; sicut 
etiam eadem dulia vocatur hyperdulia, prout 
colit quosdam excellentes Sanctos. Etjuxta 
hanc sententiam, facilis est responsio ad pri- 
mam difficultatem , concedendo totum quod 
infertur. Imo ex illa difficultate fortasse nata 
est hcec opinio, argumento sumpto a paritate 



.•;; liis i!i. !>!•: iiauj 

rnlionis Ouia vero ai^umentiim boc ab ox- 
trinseco sumptum cst, per locimi inlrinseeum 
potest reddi ratio, quia totus Sanctnrum cul- 
tus ost respeetivus ad Doum. ULi nutcm cst 
unum propter aliud, ibi est uuum tantum. 
Sod dicet aliquis hoe solum esse vcrum de illo 
cultu, quo in Snnctis adoratur Dcus principa- 
liter, ct Sancti sunt solum ut materia, vol 
Jocus in quo adorntur Dcus, de quo cultu ve- 
rum est esse a virtute religionis ; negari au- 
tem non posse quin Sancti, ut tales sunt, ali- 
ter colantur propter intrinsecam et superna- 
turalem dignitatem quam in sc habent ; imo 
communi et morali usu hoc tantum modo co- 
lcndos esse. ut alibi diximus ; hic autem cul- 
tus non videtur respectivus. Sed contra, nam 
illa etiam posterior adoratio Sanctorum res- 
pectiva est. De illa enim loquuntur Sancti, 
cum dicunt. qui colit martyrem, Deum ipsum 
colere, ut ex Leontio, in quodam dialogo, et 
cx Geimano , in cpistola ad Joannem refor- 
tur, in 7 Synod., Act. 4, et ita etiam loqui so- 
lent alii Patres , ut ex propria materia 
constat. 

3. Superior sententia exemplis probatur, — 
Ratio vero est, quia ipsa sanctitas, quae est 
per gratiam, natura sua est respectiva ad 
Deum, nam est participatio qutedam divinse 
naturce. et filium Dei constituit. Ideoque sicut 
honor exhibitus filio regis, etiamsi ad filium 
ipsum vere terminetur, propter dignitatem 
quae revera in ipso est, nihilominus cst respe- 
ctivus ad patrem , et in eum aliquo modo 
redundat ; ita honor Sancti, ut sic, natura 
sua tendit in Deum, non solum tanquam in 
ultimum fmem, quo modo tendunt in eum 
omnia opera, eo ipso quod honesta sunt, sed 
speciali quodam modo, tanquam in objectum 
aliquo modu conjunctum. Hic enim modus 
conjunctionis videtur sufficiens ad unitatem 
habitus virtutis; sicut in exemplo posito, 
conjunctio inter patrem et fdium satis est ut 
ab eodem habitu procedat utriusque honor ; 
item legatus regis, licot in se vere adoretur 
proptcr dignitatem quam in so habcl, videtur 
nihilominus coli ox vi ejusdein virtutis, qua 
colitur princeps, cujus lcgatus cst. Et Ponti- 
fox, quatenus Yicarius ost Christi, coiitur qui- 
doin por se et propriissimo, ut porsona digna 
taJi bonorc proptcr diuiiitntem quam in se 
voro habet, et nihilominiis sntis vorisimile 
cst coli ex vi eju-dcrn virtutis roligionis, qua 
Christus ipso colitur, quia scmpor ost res- 
poctivus aliquo modo cultus ille. Quia ex vi 
illius vii tulis, qua colitur Christus, inclinatur 



n: liELICIONI?. 

quisad colondum Vicarium cjus, et illa vir- 
tus est sulliciens ad vincendam totani difficul- 
taiom, (jiKo ost in illo actu ; ergo non est ne- 
cessaria nlia virtus. 

4. Prima assertio : religio distinguitur re 
ipsa ct essenlia a dulia, et ab omni alia rirtute 
qtwrespicit rem creatam.— Nibilominus com- 
munis sententia est, religioncm esse virtutem 
re ipsa et essentia distinctam a virtute dulice, 
et omni alia quce reddit cultum personte crea- 
tre. Hsec sententia est Divi Thomse in 2. 2, 
q. 85, art. 'i, et qusest. 103, artic. 3, et com- 
munis Theologorum in 3, d. 9 , Bonav., Alb., 
Durand., Richard. , Gabr. , et aliorum ; et 
Alens., 3 part., quasst. 30, n. i, art. 1, § 2, 
ubi utitur nominibus lalrke , et duliw ; ta- 
men perinde est, nam latria idem est quod 
religio, ut ex divo Thoma, constat, 2. 2, 
quaest. 8-4, art. 1, et ex communi usu. Item 
Concilia et Patres, quanclo communiter do- 
cent Deum solum coli latria, Sanctos hyper- 
duiia, indicant distinctionem inter has virtu- 
tes, saltem quoad actus ipsos, maxime quoad 
internos, et quoad intentiones sub quibus 
cultus Deo et Sanctis defertur. Nam in exter- 
nis actibus sa?pe potest esse similitudo et 
convenientia, ut constat ex materia de ado- 
ratione ; intentio autem est, quse moraliter 
et formaliter cultus distinguit. Ergo distin- 
guuntur religio et dulia in primariis actibus 
suis, et internis affectibus ; ergo etiam habi- 
tus distincti sunt. Probatur consequentia, quia 
distinctio inter illos actus non qualiscumque 
est, sed ex objectis formalibus primo diversis 
desumitur, sine intrinseca connexione etha- 
bitudine eorum inter se ; liabitus autem et 
virtutes distingui solent ex liujusmodi actibus 
et objectis. Unde Alens., ex differentia quai 
cst inter excellentiam increatam Dei, ct oxcel- 
lcntiam cujuscumque creatura:-, colligit diffe- 
rontiam harum virtutum ; divus Thomas 
vero, ox divcrsa ratione debiti, quia debitum 
respectu Dei est longe alterius ordinis quam 
respectu creaturae. Quam etiam rationem 
totigit Alens., in solutione argumentorum. 
Totum vero fundamentum est in divorsitate 
cxcellentio?. ; nam inde accipit religio totam 
excellentiam, et, ut ita dicam, singularitatem 
suam; ot inde ctiam variatur ratio dobiti. 

5. Cultiis qui fmuhiliir in exceHc-ntia increa- 
ta, quamxis applicala ad rem creatam, pertinet 
proprie ad religionern. — Ut autom lnec ratio 
mn^is explicotiir, et solvatur ratio ostensiva 
in conlrarium facta, advertendum est ex su- 
perius dictis circa actus et olojectum rcligio- 



CAP V 



DE DISTINCTIONE RELIGIONIS A DULIA. 



nis 



non esse de ratione religionis,utnoncolat 



aut veneretur nisi solum Deum, aut personas 
increatas; potest enim interdum proxime 
versari circa rem vel personam creatam, 
tanquam in materia immediata, quam vene- 
ratur, vel colit ; sed de ratione illius esse ut 
semper immediata ratio colendi aliquid, quid- 
quid illud sit, sit excellentia increata ipsius- 
met Der, quomodocumque acf illam applicc- 
tur, id est, sive intrinsece, ut divinis perso- 
nis, ac divinitati; sive extrinsece per aliquam 
habitudinem, ut rebus sacris, et ipsi Deo im- 
mediate consecratis, ut tales sunt. Omnis ergo 
cultus qui neutro ex his modis fundatur im- 
mediate in excellentia increata, sed in aliqua 
creata,nonpertinetadreligionem, sed novum 
genus virtutis moralis requirit. Cultus autem 
duliae, qui tribuitur Sanctis, non fundatur 
immediate in excellentia increata, sed in illa 
participatione creata excellentiae, quae illis 
communicata est, ut ex materia de adoratio- 
ne constat. Non pertinet ergo elicitive ad re^ 
ligionem, sed propriam virtutem requirit. 

6. Cultus dulice non est formaliter respecti- 
vus, sed virtualiter tantum acl increatamexcel- 
lentiam. — Neque verum est cultum hunc, seu 
adorationem Sanctorum, respectivum esse 
proprie et formaliter, sicut est cultus imagi- 
num, vel rerum sacrarum; sed solum virtua- 
liter, seu largo modo dici potest respectivus, 
quia qui Sanctos veneratur, virtute colit 
Deum, qui de suorum Sanctorum honoregau- 
det, et illum nobis commendat, etita loquun- 
tur interdum Patres, sicut Christus dixit: 
Quandiu fecistis uni ex his fratribus meis mi- 
nimis, mihi fecistis. Nec gratia creata est ta- 
Hs, ut solum sit adorabilis ex denomina- 
tione aliqua, vel habitudine ad excellentiam 
increatam Dei, sed ipsa in se est qusedam ab- 
soluta excellentia, quce formaliter reddit di- 
gnam honore et cultu personam cui inest. 
Sicut natura ipsa rationalis vel intellectualis, 
licet creata, reddit personam aliquo honore 
dignam. Neque honor in illa fundatus potest 
dici formahter respectivus ad Deum, eo quod 
natura illasitad ima^inem Dei, et participa- 
tio qusedam intellectualis gradns per esscn- 
tiam, qui inDeo est; quia ille honor non fun- 
datur proxime in illo respectuformali, neque 
in termino ejus, sed fundatur in absoluto esse 
etperfectione talis naturee. Idemergo est inal- 
tiori veneratione, quaefundatur iu excellentia 
gratiae creatse : nam licet illa in se sit partici- 
patio divinse naturse, et perfectior qusedam si- 
militudo ejus, quam sit sola rationalis natura ; 



nihilominus suum absolutum esse habet, ac 
intrinsecam excellentiam, quseest fundamen- 
tum illius honoris. 

7. Supzrioris sententia? exempla non con- 
vincunt. — Ad exemplum autem de patre et 
filio, suppono imprimis non esse sermonem 
de illis formaliter, ut relativa sunt; quia vel 
relationes ipsae formaliter sumptae non sunt 
rationes adorandi, vel si ita sumantur, non 
erit exemplum ad rem, quia gratia non est 
ratio cultus propter relationem, ut relatio est, 
sed propter absolutam perfectionem suam. 
Sic ergo loquendo de filio, prout habet abso- 
lutam naturam, quam a patre accepit, res- 
pondeo, si sermo sit de filio naturali, esse lon- 
ge diversam rationem, quia inter talem pa- 
trem et filium est quaedam sequalitas, et ideo 
mirum non est, quod eorum veneratio ad 
eamdem virtutem pertineat; sic autem gra- 
tia creata non facit filium, sed longe inferiori 
et quasi metaphorica ratione. Si autem sit 
sermo de fdio adoptivo inter homines, sic 
etiam non tenet similitudo, quia illa filiatio 
non confert absolutam et intrinsecam perfec- 
tionem, sicut confcrt gratia et adoptio divina; 
et ideo si aliqua veneratio talis filii in eafun- 
datur, illa magis est respectiva, de quapotest 
esse quaestio, ad quem habitum pertineat. 
Idemque est de aliis exemplis, legati regis, 
et Vicarii Christi ; illse enim dignitates nullam 
realem perfectionem, vel physicam excellen- 
tiam addunt personae ; et ideo in illis exem- 
plis adoratio videri potestmagis respectiva, et 
pertinere ad eumdcm habitum cum cultu re- 
gis, vel Christi. Nihilominus tamen contra- 
rium forte est etiamprobabiliusin illis exem- 
plis, quia in illa persona est propria excel- 
lentia, et moralis dignitas, quae sufficit ad 
fundandum honorem absolutum divel-see ra- 
tionis. Sed de hoc alias, ad praesens enimnon 
refert, quia, ut dixi, excellentia gratise creata % . 
multo magis absoluta est, magisque intrinse- 
ca. Unde cum diversam rationem absolutam 
excellenuse habeat, per se etiam habet pro- 
priam honestatem, propriamque difficulta- 
tem, quae requirit propriam virtutem. Quia 
licet religio possit imperando juvare ad illum 
actum, non tamen per se elicere. 

8. Prima dubitandi ratio initio posita de 
exemplo charitatis expedittir. — Superest vero 
ut ad primam difficultatem, ex exemplo cha- 
ritatis desumptam, respondeamus ; quae diffi- 
cultas expediri non potest, nisi prius exami- 
nando veritatem exempli de unitate charitatis 
erga Deum et pioximum, quod ex professo 



5*"V 
o 



LIB. III. Dh HADITU HELIGIONIS. 



tractare, videtur ab !me loco cxlraneum; ta- 
men, ut diifi ultas expediatur attingemus 
tantum quod videbitur necessarium. Quidam 
ergo moderni, superati ilia difficultate, faten- 
tur esse omnimodam rationem dc charitate 
et de religione. Nam sicut duobus modis po- 
test coli Sanctus, ita etiam duobus modis po- 
test amari proximus; et sicut cultus Sancto- 
rum, uno modo factus, est a virtute rehgionis, 
alio vero modo requirit virtutem distinctam, 
ita amor proximi, uno modo exercitus, est ab 
eadem virtute charitatis qua diligitur Deus, 
alio vero modo postulat distinctam virtutem, 
quaj amicitia, vel beneficentia, aut specialis 
charitas proximi dici potest; ergo nulla est 
differentia. Antcccdens totum, quoad earn 
partem, quae ad cultum spectat, in superiori- 
bus declaratum est. Nam Sancti (secluso pe- 
riculo ) adorari possunt non propter se, sed 
ut imagines, et templa sunt Spiritus Sancti, 
qui in eis adoratur tanquam in sua peculiari 
imagine ac sede. Et hiccultusad religionem, 
qua Deus ipse colitur, pertinet ex omnium 
sententia, ut patet ex D. Thoma , 3 part., 
qusest. 25, art. 3, ad 3; Gajetan., ibi, et 2. 2, 
qusest. 103, artic. 3, ad 4; Alens., 3 part., 
quaest. 30, m. 3, art. 2, § 1 ; Albert., in 3, 
dist. 9, art. 4, ad 2 et 3; Wald.,tom. 3, cap. 
454, et latius a nobis dictum est in citato loco 
tertiae partis. Alio vero modo magis proprio 
et usitato adorantur Sancti, propter intrinse- 
cam dignitatem creatam, et excellentiam gra- 
tiae quam habent, et ita coluntur propria vir- 
tute duliae distincta a religione. 

9. Quoad alteram vero partem declaratur 
assumptuni. Quia charitas per se primo est 
amicitia ad Deum, cui ex vi talis amicitise vo- 
lumus non solum bona intrinseca ejus, sed 
etiam extrinseco, ex quibus unum est, quod 
in hominibus honoretur et glorificetur. Sic 
ergo possumus uno modo amare proximo 
omne bonum, etiam supernaturalem gratiam 
et gloriam ex affectu immediato et formali 
ad ipsum Deum, cujus bonum, id est, honor, 
etgloria reputatur totum illud quod proximo 
amatur, seu proximus ipse, ut lalibus affectus 
bonis. Alio vero modo potest diligi proximus 
ex sola benevolentia et complacentia ipsius, 
volendo illi bonum quodcumque, etiam su- 
pernaturale, etDeumipsum obipsiusmetpro- 
ximi commodum, ut sic dicam, sistendo in 
ipso tanquam in proximo et formali objecto, 
licet nunquam excludatur relatio ad Deum 
tanquam ad ullimum finem. Quse distinctio 
amorum videtur per se manifesta, quia in il- 



lis objeclis cernitur illa duplex ratio amandi, 
et nihil repugnat ita exerceri, imo usu vide- 
tur compertumita fieri. Primus ergoamornon 
est amoramiciti.e ad proximum, sedadDeum ; 
nam per illum actum Deo ipsi volumus bonum 
propter ipsum, proximo autem non ita, sed 
volumus illi bonum, ut sit suo modo quod- 
dam bonum ipsius Dei ; et ita ibi potius ama-v 
tur proximus amore concupiscentiae, compa- 
ratione ad Denm. Et ideo ille amor ab ipsa- 
met charitate Dei elicitus est, et hic corres- 
pondet primse adorationi Sanctorum, quse. est 
ex eadem religione Dei. Secundus vero amor 
est amicitiee ad proximum, nam ex compla- 
centia ad personam ejus illi volumus omne 
bonum quod pcr illum actum volumus : uu- 
de etiamsi illi velimus charitatem ipsam et 
Deum, non est amor amicitise ad Deum, sed 
tantum concupiscentise, quia illo actu non 
volumus Deo bonum propter ipsum, sed po- 
tius volumus Deum ipsum proximo, utbonum 
ejus, sicut gratia ipsa, vel charitas amatur 
hic ex concupiscentite amore, comparatione 
proximi. Ergo talis amor non est ex charitate 
Dei eliciius, cum non sit amicitia ad ipsum ; 
ergo necesse cst ut ad aliam virtutem perti- 
neat, quse per se et adsequate, ut sic dicam, 
versetur circa proximum, ut circa personam 
per se amatam, quse propterea vocari poterit 
beneficentia, vel amicitia humana. Et hic amor 
respondet proprie duliee Sanctorum, et ita 
nulla relinquitur differentia inter iilas virtutes 
in pluralitate, vel unitate earum circa Deum 
et proximum. 

10. Propnsita sententia Durando adicribi- 
tur. — Potestque hsec sententia attribui Du- 
rando in 3, d. 9, qusest. 3, ad -I, nam res- 
pondens argumento facto de comparatione 
inter cultum Sanctorum et amorem proximi, 
respondet,in charitate non esse aliam forma- 
lem rationem diligendi Deum et proximum, 
quia per charitatem diligitur Deus per seip- 
sum, etproximiis solum propter Deum. Etideo 
est una charitas ; et subjungit : Amicitia au- 
tem, per quam diligitur proximus propler ali- 
quam aliam rationem, quam propter relatio- 
nem quam habel ad Deum, differt a charitate 
secundum speciem. Et huic posteriori amicitius 
significat esse similem cultum Sanctorum, 
quia fundatur in propria eorum excelientia, 
ut est dislincta ab excellentia Dei. Alterius 
vero modi colendi Sanctos mentionem non 
facit, quia neque est, nequo esse debet usita- 
tus. Atque hoc modo videtur rcspondisse ad 
idem argumentum D. Thomas 2. 2, qusest. 



CAP V DE DISTINCTIO 
103, art. 3, ad 2 : Dicendun est (inquit) ratio- 
nem diligendi proximum esse Deum. Non enim 
per charitatem diliginms in proximo nisi 
Deum, et ideo eadem charitas est, gua diligitur 
Deus et proximus. Sunt autem aliw amicitice 
differenks a charitate, secundum alias rationes 
quibus homines amantur. Et his posterius ami- 
citiis dicit comparari duliam, non prioriamori, 
in quibus verbis illa exclusiva maxime pon- 
deranda est : Per charitatem non diligimus in 
proximo, nisi Deum. Nam inde videtur col- 
]igi,amorem charitatis.circa proximum obser- 
vare tantum proportionem cum illo cultu 
proximi, quo solus Dcus per se colitur in 
proximo, seu in homine, et ita in his servari 
proportionem, neque esse necessarium alias 
differentias inquirere inter charitatem et re- 
ligionem. 

1 1 . Vera sententia, in qua assignatur diffe- 
rentia inter charitatem et religionem ut ver- 
santur circa Deum et proximum. — Nihilomi- 
nas Theologi communiter differentiam aii- 
quam, quoad unitatem vel distinctionem as- 
signare conati sunt inter charitatem, ut ver- 
satur circa Deum et proximum, et religionem 
ac duliam, ut versantur circa Deum et Sanc- 
tos, utpatetex divo Thoma 2. 2, qusest. 25, 
artic. 1, ad 2, et q. 81, artic. 4, ad 3; Alens., 
dicta queest. 30, memb. I, artic. 1, § 2, ad 
argum.; Bonav., in 3, d. 9, artic. 2, qusest. 
4,ad2; Albert., ibid., artic. 6, ad l;Richard., 
artic. 3, qusest. i, ad 1, et in 3, d. 27 et 28. 
Ubi etiam Argent., qusest. 1, art. 1, in fin., 
et artic. 3 et 4; Durand., queest. 1; Scot., 
Gabr., Richard., Albert. ibi. Quorum sen- 
tentiam ego veram existimo, licet non sit fa- 
cilis ad exphcandum et probandum. Ut au- 
tem hoc utcumque praestemus, pauca de cha- 
ritate, ut est una circa Deum et proximos, 
preemittenda sunt. Quod enim sitaliquo modo 
una dubitari non potest, quia Scriptura hoc 
satis signifieat, cum de charitate ut de una 
virtute loquitur, <! Corinth. 13, illique tribuit 
dilectionem Dei et proximi, 1 Joann. 4 : Si 
diligamus invicem, charitas Dei in nobis per- 
fecta est. Unde Augustinus, epistol. vigesima 
nona, expresse dicit charitate diligi Deum et 
proximum, idemque constanter docent Theo- 
logi. Estque totius Ecclesise unanimi consen- 
sione ita receptum, utnegari nullo modo pos- 
sit. Unde Gregorius de Valent., tom. 3, disp. 
3, qusest. 3, p. 1, in fine, certum esse dixit, 
cadem charitate, qua diligitur Deus, diligi 
proximum. 

i 2 . Amorem proximi ex charitate esse ami- 



NE P.ELIGIONIS A DULIA. 57 

citicc. — Addo ulterius ex charitate diligi proxi- 
mum ut amicum , atque adeo amorem cha- 
ritatis, ut est amor amicilise, non solum erga 
Deum, sed etiam circa proximum versari. Ila 
docent Theologi quos retuli. Et ratione de- 
claratur, quia proximus diligendus est ex 
charitate, non autem res irrationales , ut ci- 
tati Theologi recte distinguunt, in hoc diffe- 
rentiam constituentes , quod proximum ex 
charitate diligimus, ut amicum ; hoc enim si- 
gnificatur proprie illa voce ex charitate, quia 
charitas amicitia est ; res autem irrationales 
amare possumus per charitatem, amore con- 
cupiscentiae illarum, ex amicitia Dei, vel pro- 
ximi, non vero ipsarum, et ideo illse non di- 
cuntur proprie diligi ex charitate ; ergo cha- 
ritate diligitur proximus amore amicitise ad 
ipsum. 

13. Secundo, Deus amat nos amore amici- 
tiee, licet propter suam bonitatem nos prseci- 
pue amet, et licet nos amando magis amet 
seipsum, quia nos amat ut res suas , et ut 
media vel materiam glorise sua?; ergo licet 
nos amemus proximum ad imitationem hujus 
amoris Dei ex charitate, nihilominus vere di- 
cemur amare illum amore amicitise. Ante- 
cedens commune est Theologorum, divi Tho- 
mse, 1 parte , qusest. 20, art. 2, et 2. 2, 
qutest. 23, art. 1; Scot., in 3, distinct. 32, 
ad 2 ; et ibi Capreol., in 1, distinct. 45, qusest. 
1, art. 1, et aliorum. Et de illo plura dixi 
Relect. l,disp. 1, sect. 2,n. 16 etsequentibus. 
Consequentia probatur ex paritate rationis; si 
enim in divino amore non est contra ratio 
nem amicitise ad hominem , quod Deus sibi 
hominem amet, cur in amore meo ad Pe- 
trum, erit contra rationem amicitise ad eum- 
dem Petrum, quod eum Deo amem ? Nulla 
profecto reddi potest ratio. Idem argumen- 
tum sumi potest ex verbis Christi : Hoc est 
prceceptum meum, ut diligatis invicem, sicut 
dilexi tos. Diligit enim nos Christus ut A r ere 
amicos, sicut ibidem subdit : Vos amici mei 
estis, Joan. 15. Nec dubitari polest quin ex 
charitate nos amet ut amicos, nam de se ibi- 
dem ait : Sicut dilexit me Pater, et ego dilexi 
vos. At Pater ex charitate Filium diligit ; ex 
eadem ergo nos diligit Christus illa dilectio- 
ne, de qua ibidem subjungit : Majorem hac 
dilectione nemo habet. Ergo ex eadem chari- 
tate possumus et debemus nos invicem dili- 
gere ut amicos. Et certe unitatem illam ani- 
morum, de qua legimus Actor. 4 : Multitw- 
dinis autem credentium erat cor unum , et ani- 
ma una, nec negare possumus fuisse ex cha- 



..x 



LIB. III !)!•: IIARITU RELIGIONlS. 



ritate, ncc etinm m-.-ari potcst fuisse voram 
ct supernaturalem amieitiam, ut cx Patribus 
recte ibi confirmat noster Lorinus. Charilas 
ergo et Deum, et proximum amat ut ami- 
cum. 

14. Tertio, ita hoc ostenditur, quia amor 
amiciliae nihil aliud est quam benevolentia 
cum redamatione , juxta Aristotelem , 9 
Ethic, c 5; sed hujusmodi cst amor chari- 
tatis ad proximum ; est crgo vcra amicitia 
ad illum. Minor quoad posteriorem partcm 
nota est, nam ita diligimus proximum, ut ab 
illo redamari possimus et debeamus : unde 
quantum est ex hoc capite, amor ille amicitiae 
est. Prior vero pars probalur, quia ex chari- 
tate volumus proximo maximum bonum ejus, 
scilicet, charitatem ipsam per essentiam illi 
unitam media charitate participata. Et quam- 
vis hoc etiam simul velimus , ut bonum Dei 
suo modo, id est , ut pertinens ad gloriam 
ejus, hoc tamen non excludit quin illud ve- 
limus vere et proprie ipsi proximo, ut verum 
bonum ejus; nam haec duo repugnantia non 
sunt, ut patet in ipso amore Dei, quo nos- 
trum bonum, ut nostrum simulque ut glo- 
riam suam amat. In hoc enim differt creatu- 
ra rationalis ab irrationali, ut notavitD. Tho- 
mas "2. 2, q. 23, art. 3, quod irrationalis non 
est capax habendi bonum tanquam pro- 
prium, quia non habet rationem et liberta- 
tcm ; et ideo, licet velimus bonum creaturae 
irrationali, non tamen ut ipsius, sed solum 
ut nostrum. At vero creatura rationalis est 
capax proprii boni propter intellectum et li- 
bertatem , per quam potest uti suo bono ut 
proprio. Unde fit ultorius ut , sicut non cst 
contra rationcm boni proprii ereaturae ratio- 
nalis, quod sit bonum Doi, et ad hoc princi- 
palitor ordinatum, imo hoc pertinet ad per- 
feclionem et honestatem ejus, ita etiam non 
sit rontra veram ot perfcctam benevolen- 
tiam rationalis naturae, velle totum ejus bo- 
num, ut cedit in gloriam Dei ; quia nihilomi- 
mis illud est vello bonum vcrum, ac pro- 
prium ojusdcm croaturse , imo etiam quate- 
nus talo est specificative , licot talis amor 
non ibi sistat, sed transeat in Deum. Simili 
raliune declaravi, in dicta Rclcctione , amo- 
rem amicitife Doi erga nos, quia. non cst pro- 
pter aliormn utilitalom vel commodum , sed 
proptor suam gloriam. qui respectns est adoo 
intrinseous, ut oxcludi non debeat a voro et 
honesto amore amicitia?. ; pari ergo rationo, 
non imminuet voram benevolentiam, ct ami- 
oitiam proximorum intcr se excharitate. Quae 



rationcs utique probant eliam illam dilcctio- 
ncm charitatis, qua proximo volimus Deum, 
et supcrnaluralia dona, intuitu divinse bene- 
volentiae, ct affectus erga Deum, esse etiam 
vcram et supernaturalom amicitiam, non so- 
lum Dci, sed etiam proximorum. Quanquam 
respcctuDei sit veluti secundarius amor (nam 
prior est, quo Deus in se, ot propter se dili- 
gitur ) ; respectu vero proximi est primus et 
purissimus amor. 

15. Inter homines amicitiam per se infusam 
non esse nisi charitatem. — Hinc ulterius ad- 
do, valde probabile esse nullam esse inter 
homines amicitiam per se infusam intrinsece 
supernaturalem ex objecto , tam formali, 
quam materiali, praeter charitatem. Declara- 
tur, nam duobus modis potest aliqua virtus 
esse per se infusa : uno modo, ex objecto for- 
mali tantum, quia, scilicet, in eo considera- 
tur conformitas ad supernaturalem regulam, 
etiamsi materia virtutis tota naturalis sit, ut 
contingit, verbi gratia, in temperantia infusa; 
alio modo potest esse virtus infusa, quia et 
rationem formalem, et materiam, totumque 
fundamentum suum habet supernaturale , 
ideoque conformitas ad rationem supernatu- 
ralem in ea supernaturalis est, quia illa sola 
est proportionata tali materiae, et non tantum 
quia ad illam veluti elevetur. Suppono dein- 
de, ut probabile, homines ex natura rei osse 
capaces virtutis moralis amicitiee inter se, 
quae naturalis sit et acquisita. Undc etiam fit 
probabile posse huic virtuti respondere in or- 
dine gratice aliam virtutem, infusam, quae in 
illamet matoria versctur sub altiori ratione 
et consideratione honestatis, et conformitatis 
ad rationem rectam supernaturalem, de qua 
virtute probabile etiam erit esse moralcm 
tantum, et a theologali charitate distinctam : 
de hac ergo virtutc modo non disputo, neqae 
aliquid hujusmodi de illa affirmo vel nego. 
Scd asserohomincs, ut per gratiam uniuntur 
in supernaturali quadam natura, ot quasi di- 
vina, ratione cujus communicant in eodem 
fme supernaturali, osse capaces altioris et su- 
pernaturalis amiciticc, quam idoo voco intrin- 
soee supcrnaturalem, quia totum id, in quo 
per se fundatur, supcrnaturale est, eiquc dc- 
bita est supernaturalis ratio diligcndi . ut 
amor proportionatus sit. Hanc ergo amici- 
tiam censeo probabilissime osse ipsani chari- 
tatem, ct non aliam virtutom spocialom,ut in 
hoc clarius cernatur ditterontia intcr charita- 
tem et religioncm. 

16. Probatur proposita sentcntia. — Se- 



CAP V DE DlSTINCTIONt 
cunda probatio. — Probatur autem assertio , 
primo ex dictis, quia ostensum est proximum 
amari per charitatem vero amore amicitiae; 
ergo superfluum est aliam amicitiam in hoc 
genere multiplicare , cum hsec sufficiat ad 
omne officium amicitise proximorum inter 
se. Deinde in eadem unitate, communicatione 
bonorum, et fme, unica tantum amicitia pro- 
portionata et ejusdem ordinis fundatur; sed 
inter homines, ut elevatos per gratiam ad fi- 
nein supernaturalem, est unica communica- 
tio, et quasi unitas in participatione divinse 
naturce et bcatitudinis ; ergo et unica amici- 
tia infusa. Si ergo charitas est vera amicitia 
infusa, non solum cum Deo, sed etiam cum 
proximo, ut est consequens ad praedictam 
unitatem et communicationem, profecto nulla 
alia fingenda est. 

17 Tertio si esset alia, esset maxime ad 
amandum proximo charitatem, et alia super- 
naturaha dona, et Deum ipsum, ut sunt bo- 
num ejus, in eo sistendo, ut in proximo ob- 
jecto etfine. Hoc enim genus amoris possibile 
esse admittimus, esseque bonum et hones- 
tum, quia habet bonum objectum, et nullam 
malam circumstantiam. Estque talis amor 
pertinens ad amorem amicitiae talis personae, 
ut per se patet, et non est amor formalis ami- 
citioe Dei, quia non est formalis benevolentiae 
ejus, etiamsi virtute dici posset amor Dei, vel 
potius propter Deum, ut ultimum finem, quia 
talis actus fertur ex se in ipsum, sicut om- 
nis bonus et honestus amor. Nihilominus ta- 
mcn asserimus non esse necessarium, ut pro- 
pter hunc actum, novam charitatem et amici- 
tiam omnino supernaturalem ad proximum 
introducamus, a charitate distinctam. Pro- 
batur primo ab inconvenienti, quia talis vir- 
tus esset theologalis , et distincta a tribus 
communiter numeratis. Quod enim sit dis- 
tincla a fide et spe, ut manifestum supponi- 
tur; quod vero distinguatur a charitate, asse- 
ritur ab adversariis. Quod autem theologalis 
sit, probatur, quia immediate fertur in Deum, 
ut in objectum, quod diligitur, et in finem 
ultimum supernaturalem proximi ; erit crgo 
theologalis virtus, nam omnis virtus qute at- 
tingit Deum immediate, ut proximum obje- 
ctum et fmem, est theologalis, ut diximus. 
Quod si quis dicat hunc fmem, Deumque ip- 
sum per talem virtutem amari proximo, hoc 
nihil obstat, quia solum amatur illi ut obje- 
cto, seu fmi cui tale bonum desideratur ; hoc 
autem non est contra rationem virtutis theo- 
logicai. Nam unusquisque etiam amat Deum 



: RELIGIONIS A DULIA. 59 

sibi ut fini cui, et nihilominus talis amor 
spectat ad spem, virtutcm theologalem, quia 
bonum proxime amatum , et finis propter 
quem, est ipsemet Deus; ergo similis virtus 
proportionata respectu proximi erit theolo- 
gica, sicut spes est virtus theologica. Neque 
etiam refert si quis dicat spem esse virtutem 
theologicam, quia sperat illud bonum ab ipso 
Deo, nam simili modo amatur et desideratur 
proximo : vel ergo admittenda est talis vir- 
tus theologica voluntatis, a charitate et spe 
distincta, vel dicendum est amicitiam, qua 
volumus proximo supernaturalia bona, inter 
qua3 primum ac praecipuum est ipse Deus, 
non esse aliam a charitate, qua diligimus 
Deum. 

18. Quarta et ultima probatio. — TJltimo 
declaralur, quia licet amor amicitiae dicatur 
esse ad personam , cui bonum propter se 
amatur; ad bonum autem quod persome ama- 
tur, dicatur esse concupiscentia ; nibilominus 
absolute et simpliciter ipsa amicilia, unica et 
simplcx existens, utrumque amat, ut ait divus 
Thomas, 2. 2, q. 25, art. 3, nam ex utroque 
conficit sibi unum objectum, in quod simpli- 
citer ct adeequate fertur. Quocirca cum dis- 
tingui solet amor amicitise ab amore concu- 
piscentiae secundum realem et essentialem 
distinctionem, non sumitur distinctio secun- 
dum illos tantum respectus inadaequatos ei- 
dem actui, sed per respectum ad diversas 
personas, quae amantur propter se, et pro- 
pter bonum earum ; nam quando taiis amor 
est ad propriam personam amantem, dicilur 
concupiscentiee ; quando vero est ad alle- 
ram, est amicitiae. Quo modo dixit Gregorius, 
hom. 17inEvang., amorem debere esse ad 
alterum, ut possit esse charitas, seu amicitia. 
At vero licet amicitia? amor, in hac proprietate 
sumptus, sit ad alterum, semper tamen sup- 
ponit, ut fundamentum, vel conditionem rc- 
quisitam, unitatem aliquam inter diligentem 
etdilectum, seu communicationem in ahquo 
bouo, juxta doctrinam D Thomae, 2. 2, q. 23, 
art. 1, et q. 23, art. 4-. 

19. Hinc ergo fit ut, hcet personee, quae 
amicitia conjunguntur , alioqui inaequales 
sint, si tamen uniuntur per communicatio- 
nem alicujus boni communis omnibus, ea- 
dem amicitia omnes diligantur. Ita vero con- 
tingit in s. pernaturali amicitia inter Deum et 
homines. Nam ratio primaria et fundamen- 
tum hujus amicitise est Deus ipse secundum 
se; tum quia ejus bonum propter ipsum pri- 
mario per hanc amicitiam diligitur ; tum. 



60 



LID. III. DK IIABITU KEL1G!0N1S. 



etiam quia hoc bouum infinitum Dei, quate- 
nus objectum est seternee fruitionis, est quasi 
unicum centrum, in quo tola haec amicitia 
versatur et terminatur. Et ideo Deus eadem 
charitate per essentiam, qua diligit se, etiam 
homines sibi amicos diligit, et in hoc nostra 
charitas participata divinam charitatem imi- 
tatur. Nec refert quod participatio hujus bo- 
ni, et formalis beatitudo sit insequalis, quia 
hic principaliter et formaliter attenditur ip- 
sum bonum, quo fruendum est; reliqua vero, 
quasi via ad illud, quoe materialem potius 
quam formalem diversitatem faciunt. Maxi- 
me quia tota illa participatio est divini ordi- 
nis, et quodammodo ejusdem formalitatis ex 
parte objecti ; unde licet in entitate sit diver- 
sa, non tamen ita per se constituit diversum 
gradum naturae creatae, ut possit aliter ha- 
beri, quam per specialem et superadditam 
participationem divinitatis, et in eodem ge- 
nere amoris diligitur, quo ipsa divinitas, sicut 
accessorium cum prineipali. 

20. Differentia inter charitatem et religio- 
nem. — Ex quibus omnibus recte concludi- 
tur necessario constituendam esse aliquam 
differentiam inter charitatem et religionem. 
Nam charitas ipsa per seipsam inclinat nos 
ad proximos, non solum ut ad bona amici, 
qui est Deus, sed etiam ut ad eos ad quos 
amicitiam habemus, volendo illis supernatu- 
ralia bona, ut expresse ait D. Thomas 2. 2, 
quaest. 25, art. 2, ad \. Religio vero per se 
sola et immediate solum inclinat ad divinam 
majestatem et excellentiam , non vero ad 
Sanctos, ut propriam quamdam excellentiam 
habent, sed hoc est alterius virtutis munus, 
scilicet, duliee. Volens autem D. Thomas ra- 
tionem hujus differentia3 assignare, 2. 2, 
q. 25, art. \, ad 2, dixit, amorem respicere 
lonun in comrnuni, honorem tero propriam 
excellentiam honorati. Quse verba apparent 
difhcilia, quia etiam amor talis respicit par- 
ticulare bonum personai sic amaUe. Eam- 
demque difficultatcm habet, quod ait qusest. 
8l,art. 5, ad 3, objectum amoris esse bo- 
num, honoris vcro esse cxcellens; creaturae 
autem communicari bonitatem Dei, non vero 
excellentiam. Quod cst difficile, quia , prout 
in se sunt, nec bonitas, ncc excellentia divi- 
na communicatur personis creatis, secundum 
aliquam autem participationcm ambae com- 
municantur. 

21. D. Th-ma- loca difficilia de charilate 
et religione enodmticr -— Possimms aulcm ct 
rcm ct mentem D. Thoma: ita oxponerc. 



Nam rehgio formaliter respicit debilum ia- 
tione exccllentise, unde ex propria ratione 
habet respicere excellentiam secundum ilhmi 
peculiarem modum, quem habet in persona 
tali, et sic excellentia divina incommunicabi- 
lis est. At charitas respicit unionem amici- 
tise, in qua non ita formaliter consideratur 
ille respectus , sed absolute talis bonitas et 
communicatio. Quam differentiam latius at- 
tigi in 1 tomo tertise partis, disp. 52, sect. 3, 
ubi etiam declaravi , hanc esse mentem D. 
Thomee, locis citatis. Cum enim ait amoreni 
ferri ad bonum absolute, vel in communi, 
non est sensus ferri ad bonum in communi, 
et non in particulari ; hoc enim tam aperte 
falsum est, utnon potuerit in mentemD. Tho- 
mae cadere. Intelligit ergo amorem amicitise 
ex formali ratione sua non niti in bonitate, 
ut constituit unum superiorem alteri, sed ut 
constituit unum cum altero. Unde quamvis 
in exercitio, etmodo, seu gradu amoris, etiam 
attendat modum et gradum bonitatis, quia 
hoc spectat ad debitum ordinem, quem om- 
nis virtus observat , nihilominus ad unitatein 
amicitioe sufficit convenientia in aliquo com- 
muni bono, licet illud bonum non eeque ab 
omnibus participetur ; hunc enim respectum 
non ita attendit amor, sicut honor. Quae dif- 
ferentia etiam ex vulgari et communi sensu 
omnium hominum comprobari potest. Nam 
ubi personae inaequales sese communicant, ut 
amici, quodammodo obbviscuntur insequali- 
tatis, vel illam dissimulant, ut amicitia locum 
habere possit; cum vero honoris ratio ha- 
benda est, tunc uniuscujusque excellentia et 
dignitas formaliter attenditur. 

22. Eadem distinctio utriusque virtutis 
demonstratur magis, et rationi dubitandi iii 
principio positct? fit satis. — Denique decla- 
ratur in hunc modum, quia amor amicitia: 
semper fundalur in aliqua unitate ; impossi- 
bile enim est ut ego alicui velim bonum pro- 
pter ipsum, nisi supponam ilium tanquam 
unum mecum. Religio vero, et observantia, 
seu dulia potius respiciunt distinctionem el 
diversitatem inter honorantem, et honora- 
tum , et in ea fundantur. Hinc ergo fit ut 
plures (quialias inter se diversi sunt), in 
quantum in aliqua unitate conveniunt, pos- 
sint etiam eadem amicitia amari, licet in ra- 
tionc cultus et honoris suam distinctionem 
retineant. Ita ergo vidctur csse in praesenti ; 
nam charitas est specialis amicitia superna- 
turalis iiominis cum Deo , qua; fundatur in 
spcriali unitalc spiritus, quam efficit gratia 



CAP. VI. AN RELIGIO AB OBEDIENTIA DISTINGUATUR. 



ei 



inter Deum et homines, quae unitas ejusdem 
formalis rationis est inter homines inter se, 
licet non sit in eodem gradu, quod est veluti 
materiale quid ad rationem amicitiee ; et ideo 
charilas non est tantum amicitia inter homi- 
nes et Deum, sed etiam inter ipsos homines, 
quatenus eodem vinculo inter se, quo cum 
Deo, uniuntur per gratiam. Religio vero non 
respicit hanc unitatem, sed prorsus diversi- 
tatem, ut dictum est. Et in hoc sensu dicitur 
excellentia divina incommunicabilis creatu- 
rae, scilicet, ut ratio est talis cultus. Bonitas 
autem dicitur communicabilis, non quidem 
ita ut reddat creaturam eeque bonam , ac 
Deum ; sed ita ut conjungat creaturam cum 
Deo in vera amicitise unitate, et consequen- 
ter etiam conjungat in eadem amicitia per- 
sonas omnes creatas, quse illam participant. 
Ita ergo satisfactum est rationi dubitandi in 
principio positae. De confirmatione vero et de 
virtute obedientiae, dicemus capite sequenti. 

CAPUT VI. 

UTRUM RELIGIO SIT YIRTUS DISTINCTA AB ILLA 
QVJE DEBITAM OBEDIENTIAM UEO REDDIT. 

1 . Ratio dubitandi ponitur. — Responsio. 
— Ad considerandam propriam unitatem vir- 
tutis religionis, et distinctionem ejus ab aliis, 
superest ut cum aliis virtutibus moralibus, 
quse aliquo modo circa Deum proxime ver- 
santur, eique aliquod debitum reddere vi- 
dentur, eam conferamus. Duas autem invenio 
virtutes, quee in hoc puncto difficultatem ali- 
quam ingerere possunt. Una est obedientia, 
et altera pcenitentia : de priori dicemus in 
hoc capite, de altera in sequenti. Ratio igitur 
dubitandi ex supra dictis oritur. Nam dixi- 
mus religionem esse justitiam quamdam ad 
Deum, quia iili proprium quoddam et rigoro- 
sum debitum reddit ; at hoc etiam convenit 
virtuti obedientiae ; reddit enim obedientiam 
Deo, quee illi summa cum proprietate et ri- 
gore debetur, non minus quam cultus aut 
veneratio ; ergo obedientia est quaedam jus- 
titia ad Deum ; ergo erit idem cum religione, 
namjustitia ad Deum una tantum est. Res- 
pondebit aliquis fortasse, obedientiam non 
considerare rationem debiti respectu Dei, sed 
solum respicere honestatem, quee in materia 
prsecepta resultat, ex hoc preecise quod prse- 
cepta est, quod nos supra, tractando de ob- 
jecto, insinuavimus. 

2. Refutatur raiione tradita responsio. — 



Contra hoc vero objicitur, quia obedientia est 
revera debita Deo, unde illi fit injuria, si ei 
non obediatur ; ergo ad aiiquam virtutem 
pertinet hoc debitum reddere ; ergo ad obe- 
dientiam. Illa enim videtur maxime formalis 
obedientia, imo sola illa videtur specialem 
virtutem requirere, nam illa honestas, quee 
in materiapreecepta resultat, posito praecepto, 
non est una, sed nunc ad temperantiam, nunc 
ad justitiam, vel aliam similem virtutem per- 
tinet. Ergo propria et formalis obedientia est 
justitia qusedam propria (licet potentialis) ad 
Deum. Unde D. Thomas 2. 2, quaestione cen- 
tesima quarta, art. 2, ex ratione debiti colli- 
git honestatem obedientiae : Quia cum rnulta 
(inquit) debeant subditi suis superioribus, 
uiium eorum est obedire illis quod habrt spe- 
cialem rationem loni; et art. 4 subjungit, mo- 
veri hominsm ad obediendum Deo, ex quadani 
necessitate justitice. Ergo obedientia et red- 
dit debitum Deo, et est qucedam justitia ad 
ipsum ; est ergo idem quod religio ; nam sola 
religio est justitia ad Deum, et omne debitum 
reddit ei, alias essent plures virtutes distiu- 
guendae, quae varia debita Deo redderent, 
quod admittendum non est, ut 1. 1 tetigi, et 
infra dicam. Tandem confirmatur : nam qui 
vovit obedientiam Deo, certum est debere 
illam ex speciali virtute religionis ; sed non 
est minus debitum illud, quo ex se, et ex vi 
supremse jurisdictionis Dei, ipsa obedientia 
debita illi est ; ergo, etiam secluso voto, red- 
dere obedientiam debitam Deo, pertinet ad 
illam virtutem quae pro officio habet reddere 
debitum Deo. 

3. Vera assertio : religio ab obedientia pro- 
prie distinguitur. — In hoc puncto nullam in- 
venio moveri queestionem a Doctoribus, sed 
omnes pro comperto videntur supponere re- 
ligionem esse virtutem distinctam ab obe- 
dientia, ut patet ex D. Thoma, 2. 2, quaestione 
centesima quarta, art. 2, et ibi Cajet., Valent., 
etc. Patres etiam semper de his virlutibus, 
ut de distinctis, loquuntur. Et aperte Grego- 
rius distinxit actus earum cum dixit : Melior 
est obedieniia quam victimoe de quo testi- 
monio plura in sequentibus. Ratio autem 
reddi potest, quia formaliter, et in ratione 
honesti, aliud est colere, aliud obedire ; prius 
est officium religionis, posterius obedientiae ; 
virtutes autem ex officiis seu actibus distin- 
guuntur; ergo virtutes illae distinctee sunt. 
Dicet aliquis, obedire et colere non distin- 
gui tanquam duo membra specifica omnino 
condistincta, sed distingui ut generale et spe- 



b-J. 



LIB III. DE IIABITU RELIGIONIS. 



ciale, nam colere gencralius est, obedire au- 
tem est quoddam eolere. Nam obediendo 
l)eo, mapnum cultum ei exhibi mus; transgre- 
diendo autem pra>eeptum ejus, injuriani et 
irreveientiam illi facimus ; .sieut colere et 
orare distinguuntur, ut i;enerale et speciale, 
quia orare quidam cultus est. 

4. Osteuditur ita diversas esse rationes for- 
males cultics et obedientue ut unum non conti- 
neutur sub alio tanquam sub superiori. — Sed 
contra, quia licet obedire possit esse materia 
cultus, si ex intentione formali ad eum finem 
dirigatur, sicut etiam credere vel jejunare , 
tamen obedire formaliter non est colere, nec 
adsequate, nec tanquam particulare conten- 
tum sub generali , considerata ratione for- 
mali utriusque, quse ad distinctionem virtu- 
tum maxime spectanda est. Assumptum de- 
claratur, quia formalis ratio et intentio obe- 
diendi non respicit reverentiam debitam per- 
son£e , cui obeditur , propter excellentiam 
ejus, sed respicit solum bonestatem, quse est 
in observantia prsecepti, seu ( quod perinde 
est ) quee est in conformitate voluntatis sub- 
diti cum voluntate superioris volentis et po- 
tentis obligare. Et hoc significavit D. Tho- 
mas, dicta qusestione centesima quarta, ar- 
tic. secundo, ad 4, dicens : Reverentia directe 
respicit personam excellentem, obedientia vero 
respicit pracepium personw excellentis. Velle 
er2,o obedire formaliter non est velle colere 
superiorem ; et ideo talis actus respectu Dei 
non est actus a religione elicitus, ac proinde 
nec obedientia ipsa est religio. Et polest ex 
dictis hsec ditferentia explicari, quia obedien- 
tia, etiam prout versatur circa prsecepta Dei, 
non ita proxime tendit in Deum, sicut reli- 
gio ; tum quia obedientia tota versatur im- 
mediate circa pncceptum, et auctorem prae- 
cepti solum respicit, tanquam extrinsecam 
causam efficientem pneccpti , vel tanquam 
regulam extrinsecam, cui secundum volun- 
tatem conformari tenetur. Unde D. Thomas, 
dicta qucest. 104, art. 2, in corp., ct ad 3, di- 
cil, prvprium objectim obedientiie esse prwce- 
ptum, quod ex alterius coluntate procedit ; et 
ad 1, dicit, non f.icere aliquem, formalem ac- 
tum obedienlise, nisi quando operatur ex in- 
tentioue implendi praxeptum. Et Auguslinus, 
i ide Civit., cap. duodccimo, dixit, obedienliam 
commendataiit esse in pnrcepto. Al religio im- 
nicdiatius et directins tendit in Deum ; im- 
mcdiatius quidem , quia non nititur in pra> 
eepto ejus, sed in excellentia ejus, alque ita 
in eo qnod ipse est ; directius vero, quia non 



respicit Deum ut causam efficientem, sed ut 
personam ad quam tendit, colendo illamtan- 
quain proximum finem, seu objectum cui re- 
verentiam defert. 

5. Ad rationem dubitandi initio positam 
respondetur, — Ad difficultatem igitur propo- 
sitam bene responsuin est, obedientiam non 
attendere formaliter ad rationem debiti res- 
pectu personse superioris, quod attendit re- 
ligio. Sed generaliter dicitur reddere debitum, 
quia implet obligalionem praecepti, et hanc 
obligationem formaliter respicit. Ad replicam 
vero concedimus, Deo esse debitam obedien- 
tiam. Advertimus autem hoc duobus modis 
considerari posse : uno modo , ut est quid 
pertinens ad bona Dei , vel ( ut ita dicam ) 
ad jus quoddam quod Deus habet in creatu- 
ram suam, pertinetque ad integritatem do- 
minii ejus, quod debet illsesum servari ; alio 
modo considerari posse solum, ut ex debito 
et ex usu illius potestatis nascitur queedam 
specialis honestas , quae in re prsecepta inve- 
nitur, ex hoc preecise quod prsecepta est. Di- 
co ergo obedientiam non habere curam sol- 
vendi hoc debitum priori ratione spectatum, 
sed tantum posteriori , ut explicatum est. 
Cum autem quseritur an formaliter intendere 
debitum hoc reddere Deo, priori modo spec- 
tatum, scilicet, quatenus quid illius et in bo- 
nis ejus extrinsecis computatur, pertineat ad 
aliquam virtutem, et qusenam illa sit, res- 
pondeo pertinere quidem ad aliquam virtu- 
tem ; nam ibi profecto cernitur magna quse- 
dam et specialis ratio honestatis. Arbitrorque 
pertinere ad specialem justitiam ad Deum, 
de qua statim in puncto sequenti dicam. 
Et hoc existimo sensisse divum Thomam , 
dicta solutione ad 4, cum distinguit inter re- 
verentiam et obedientiam, et subdit obedien- 
tiam formaliter non respicere reverentiam 
personse ( utique reddendo illi jus suum), 
posse tamen imperari ex reverentia perso- 
nte. Quia nimirum ab illa virtute, quee res- 
picit hoc jusdivinum, optimc imperatur obe- 
dientia in preeceptis Dei. 

6. Loca D. Thomce supra posita in melio- 
rem sensum trahuntur, juxta ejus doctrinam. 
— Ad D. Thomam rcspondeo , Ioca illa ex 
aliis ejusdem doctrinse locis explicanda esse. 
Intelligit ergo obedientiam solvere quoddam 
debilum generali quadam ratione, quatenus 
omnis obligatio prsecepti est debitum quod- 
dam; in quo solvendo hoc babet proprium 
et speciale obedienlia, quod illam obligatio- 
nem pnecepii formaliter ac prsecise attendit. 



CAP. VII. SITNE RELIGIO DISTINCTA YIKTUS A POENITENTIA. 



Et hsec obligatio vocatur etiam quaedam ne- 
cessitas justitise late sumptae , pro quacum- 
que obligatione quse quovis modo alterum 
respicit. Sic etiam faciie solvitur confirmatio 
ibi addita, de debito orto ex obedientiae vo- 
to ; in impletione enim illius voti formaliter 
loquendo, id est, si prsecise ex vi voti im- 
pleatur, attenditur speciale jus acquisitum 
Deo ex vi talisvoti, ideoque actus ille, ut sic, 
non est formaliter ex virtute obedientiae, sed 
religionis. 

7. Eadem oledientia inclinamur ab oilem- 
perandum Deo et hcminibus, non tamen eadem 
religione colimus Deum et Sanctos. — Deni- 
que ex his potest sumi aliqua ratio respon- 
dendi ad comparationem relictam in praece- 
denti capite inter obedientiam , et religio- 
nem in unitate. Quanquam enim hic nec 
tractare velimus nec definire illam qua^stio- 
nem, an virtus obedientiae, quatenus inclinat 
ad obediendum Deo et hominibus, una sit : 
supponendo tamen id ut probabile , ratio 
differentiee inquiritur , ob quam obedientia 
liabeat illam amplitudinem, religio vero sis- 
tat in solo Deo, et non habeat unitatem cum 
virtute, quae sanctos homines veneratur. Ra- 
tio igitur ex dictis reddi potest, quia obedien- 
tia solum attendit honestatem, quae est in ob- 
servatione prcecepti ut sic, quae ejusdem ra- 
tionis esse videtur, sive tale prseceptum ma- 
net immediate a Deo, sive per hominem. Re- 
ligio autem respicit excellentiam et debitum 
ratione excellentiae, prout singularis rationis 
est in Deo, supra omnem creaturam, etideo 
singularem virtutem requirit. Quam ratio- 
nem attigit D. Thomas, dicta quaest. 104, art. 
2, ad 4, ubi etiam adjungit quod , iicet obe- 
dientia praeceptorum unius rationi? sit, potest 
imperari a causis specie distinctis, quia obe- 
dientia ad praeceptum hominis imperari po- 
test a justitia ad hominem, vel ab observan- 
tia : obedientia vero ad Deum, a religione, 
seu justitia ad ipsum. 

CAPUT VII. 

SITNE RELIGIO VIRTUS A PCENITENTIA DISTINCTA. 

1 . Qucestionis status expenditur. — De hoc 
puncto tractavi in 4 tomo tertiae partis, et ple- 
nam ejus resolutionem in hunc locum remi- 
si, solum quoad distinctionem inter virtutem 
religionis et pcenitentise. Nam de aliis opinio- 
nibus, et variis modis explicandi pcenitentiae 
virtutem, et reducendi illam ad alias virtu- 



63 

tes,, vel charitatis, vel justitiae commutativae, 
vel vindicativae, vel in universum ad omnes 
virtutes secundum varios actus et materias 
pcenitentiee , ibi satis dixi. Quapropter nunc 
supponimus proprios actus pcenitentiee , qui 
reducuntur ad voluntatem efhcacem satisfa- 
ciendi Deo, et recompensandi injurias ei fac- 
tas, et destruendi illas, in quantum in nobis 
est , suppono ( inquam ) hos actus, ut tales 
sunt, non elici a charitate, nec a justitiamo- 
rali et propriissima , neque ab aliqua alia 
virtute particulari, excepta religione. De hac 
ergo virtute sola videndum est an eliciat il- 
los, et consequenter an, praeter illam, non 
sit necessarium, ponere aliam virtutem pro- 
pter illos actus, sed illamet secundum quem- 
dam inadsequatum conceptum vocetur poeni- 
tentia. 

2. Opinio Cajetani de unitate religionis et 
pceniteniiw. — Ratio Cajetani. — Cajetanus 
ergo, 3 part., quaest. 85, art. 2, asseruit reli- 
gionem ipsam elicere ipsum affeclum poeni- 
tentiae, ideoque non esse nccessariam aliam 
virtutem. Fundamentum Cajetani praeci- 
puum, quo dicit convinci inteliectum suum, 
est, quia actus pceuitentiae non potest csse 
primarius, seu per se primo conveniens ali- 
cui virtuti, sed tantum secundarius alicujus 
virtutis ; ergo poenitentia non est virtus spe- 
ciahs, condistincta ab omnibus aliis ; ergo 
maxime cum religione coincidit. Primum an- 
tecedens probat, quia nulla virtus, ut sit, vel 
ut operetur simpliciter et absolute, necessa- 
rio supponit peccatum, aut actum sibi con- 
trarium in tali persona praecessisse. At pceni- 
tentia quoad actus proprios pcenitentiae , ut 
sic, supponit praecessisse peccatum ; ergo si- 
gnum est virtutem, a qua illi actus proce- 
dunt, non respicere illos actus per se primo, 
nec ut primarios , sed habere alios, ratione 
quorum potest et esse, et operari in subjecto 
suo, etiamsi inillo actus peccati nonpreeces- 
serit. 

3. Aliquorum responsio. — Cui rationi ali- 
qui satisfactum iri putant, excipiendo pceni- 
tentiam in hoc a caeteris omnibus virtutibus. 
Nam cseterae (inquiunt) non sunt primario ad 
destruendum malum, sed ad bonum per se 
primo tendunt, consequenter autem aver- 
santur malum, prout tali bono contrarium. 
At pcenitentia tanquam medicina quaedam 
per se primo est ad destruendum malum, 
ideoque nil mirum est quod peccatum in sub- 
jecto supponat, ut in eo sit, vel saltem ut 
operari possit. Sed hoc modo, ut exb.limo, 



G-i 



LIIS. 111. 



non evacuatur difficultas argumenii. Nam de 
omni virtule in universurn, verum censco 
nunquam ita vcrsari per se primo vel adse- 
qaate circa destructionem mali, quin prin- 
cipaliter intendat bonum, vel ut introducen- 
dum, vel saltem ut conservandum. Hoc late 
prohavi in dicto tom. A, sumiturque satis 
aperte ex D. Thoma, 2. 2, quaest. 79, art. 1, 
ubi in principio articuli ait : Si loquamur de 
bono etmaloin communi, facere bonum et ri- 
tare malum perlinet adomnem vir/utem ; et in- 
fra dicit : Fjusde.n zirtutis est cnstituere 
aliquid, et constitutum conservare. In Ms qtice 
sunt ad alterum, coiislititit quis cequalitatem 
justitice faciendo unuai, id est, reddendo alteri 
quod ei debet): consertat autem cequaliiatam 
justitice jam cmstitutce, declinando a malo, id 
est, nullum nocumentum proximo inferendo. 

-i. Haec doctrina applicari potcst ad poeni- 
tentiam cum proportione. Nam si ad illam 
pertinet facere bonum, et constituere sequa- 
litatemad Deum,prout potest, recompensan- 
do offensam, ad eam etiam spectat declinare 
a malo, nullam injuriam ei inferendo, quod 
non importat negationem, sed motum volun- 
tatis repudiantis malum, ut in eodem articulo 
ad 2, D. Thomas dicit ; ergo ex hac parte no.n 
supponit illa virtus, qua? est pcenitentia, pec- 
catum, vel injuriam, quse praecesserit in tali 
subjecto, quia per se potest conservare illud 
jus divinum illsesum, et ad hoc afficere vo- 
luntatem.Quod etiam expresse docuit Alens., 
4p., q. 12, membr. 1, art. 1, § Ad ult . , &Y\&s> 
q. 54, membr. 1, art. 4, ubi respondet pceni- 
tentiam esse in eo qui non peccavit, ad actum 
delestandi peccatum simpliciter. 

5 . Cajetani principium recipitur, improba- 
tur illatio et probatio. — Instantia pro Caje- 
tano. — Responsio aliorum. — Fundamentum 
ergo Cajetani non deficit in antecedente quod 
assumit, sed in illatione, vel saltem in ejus 
probatione videtur deficerc. Esto enim, pceni- 
tentia sit talis virtus, quae non necessario 
prserequirat quod praecesserit peccatum in 
subjecto suo, non iude immediate sequitur 
esse rcligionem ; quia potcst esse alia species 
virtutis, ad quam pertineat continere volun- 
tatem, ne Dcum offendat, et intendere in om- 
nibus vitare divinam injuriam, divinumque 
jus ilhcsum conservare, quae ratio objectiva vi- 
detur divcrsa a rationc cultus, qnam altendit 
rcliino; ac proinde religinnem non esse illam 
virtutem, ad quam aclus puuiitentiie spectant. 
Scd contra hoc urgere possumus argumcn- 
tum in favorein Gajelani. Quia rcligio hahet 



DE HABITU RELIGIONlS. 

pro fine intrinseco et adrequato reddere Deo 
debitum proprium et legale ; sed sub hoc de- 
bito includitur vel recompensatio injurise 
commissBe, vel obligatio ne fiat ; crgo totum 
hoc pcrtinet ad rcligionis munus. Gonfirina- 
tur primo, quia rehgio estjustitia ad Deimi 
vera ac propria, quantum inter Deum et ho- 
mines esse potest ; sed ad virtutem justitiae 
respectu alicujus pertinet recompensatio de- 
biti, tam contracti in actionc alteri involun- 
taria, ut est injuria, quam ex quocumrjiie 
alio titulo; ergo. Respondent aliqui, pceni- 
tentiam in hoc differe a justitia, quia non 
pure intendit redditionem debiti, sed intendit 
destructionem peccaii,neDeus nobis amplius 
iratus sit^ sed placalus : justitia vero solum 
intendit a^qualitatem facere, sive alier, ac- 
cepta satisfactione, maneat offensus, sive pla- 
catus. Unde aiunt recompensationem pro in- 
junaDeo facta peccando, ut praecise reddit 
debitum Deo, pertinere ad reiigionem ; ut 
vero tendit ad placandum Deum offensum, 
pertinere ad poenitentiam. 

6. Vrgetur instantia in favore Cajetani. — 
Sed certe D. Thomas, 3 part., qusest. 85, art. 
3; plane fatetur esse pcenitentiee munus red- 
dere Deo quoddam debitum , ideoque esse 
partem justitiae, solumque deficere a perfec- 
ta justitia in reddendo a:quale ; nunquam 
vero distinxit poenitentiam a justitia vel reli- 
gione, in hoc quod intendit placare Deum, ne 
peccatori amplius iratus sit, et ad hunc finem 
intendit destructionem peccati. Nec potest 
revera ex hoc fine pcenitentia distingui ab 
aliis virtutibus. Quia placare Deum ne nobis 
amplius iratus sit, ex duplici affectu potest in 
nobis procedere. Primo ex affectu benevo- 
lentise ad Deum in se, seu ex complacentia ad 
ipsum, et sic intendere illum finem est pro- 
prius actus charitatis, ad quam pertinct, et 
velle Deo omne bonum ejus propter seipsum, 
et complacentia in ipso propter ipsum, et au- 
ferre omnia impedimenta amicitioe ejus, qua- 
tenus talia sunt. Unde si in actione et satisfac- 
tione pcenitentise, interdum ex hac intentionc 
homo operatur, qute optima est, ex imperio 
ct motione charitalis operatur Secundo, po- 
test quis intendere placare Deum antea otleu- 
sum, ne sibi amplius iratus sit, ex benevolen- 
tia ad seipsum, et propter proprium commo- 
durn, quia magnum suum detrimcntum rcpu- 
tat, et merito, habere Dcum sibi iratum. Et 
iiic affectus, sicut non est justitite, ilanon est 
proprius poenitentia', sed est amoris proprii 
cominodi, qui est benevolentiu quaidam ad 



CAP. VII. SITNE RELIGIO DISTINCTA YlRTUS A POENITENTlA. 






seipsum,quse concupiscentia nominatur. Quod 
si supernaturaliter habeatur, pertinet proprie 
ad virtutern spei, ad quam pertinet (ut alibi 
dixi ) supernaturalis amor concupiscentise sui 
ipsius. Unde illa intentio placandi Deum sic 
accepta uon differt ab eo quod Concilium Tri- 
dentinum dixit, veram pcenitentiam debere 
esse cum spe venise. Quid est enim placere 
Deum, nisi intendere consequi veniam ab illo? 
Intendcire autem veniam, et sperare iilam, 
idem sunt; habere autem spemvenise, omnes 
fatentur esse actum spei prsevium ad pceniten- 
tiam, et quasi imperantem iliam. Non ergo 
debet illud motivum placandi Deum, poni ut 
peculiare poenitentise, neque involvi cum pro- 
prio ejus motivo, quod est recompensare Dei 
offensam propter justitise sequitatem. 

7. Durandi locutio recipitur. — lllatio refu- 
tatur — Et quoad hoc melius iocutus estDu- 
randus sequiparando pcenitentiam cum justitia 
humana. Nam sicut respectu hominis, cui in- 
juriam intuli, illud motivum resarciendi inee- 
qualitatem factam est per se honestum, et 
constituit justitiam ad hominem, ita respectu 
Dei simile motivum est sufficiens ad aliquam 
virtutem constituendam, quse non est nisi pce- 
nitentia. At inter homines, licet etiam possit 
quis intendere per satisfactionem simul pla- 
care personam, ne sibi amplius sit offensa, 
vei irata, hoc per se non spectat ad justitiam 
humanam , nec potest aliunde procedere, 
quam vel ex amore benevolentise erga perso • 
nam offensam, propter puram amicitiam, vel 
gratitudinem, vel aliquid hujusmodi, vel ex 
timore humano illius, radicato in amore con- 
cupiscentise, seu proprio. Sic enim interdum 
quis procurat placare amicum quem offendit, 
solum quia illum illiusque amicitiam amat; 
aliquando vero intendit quis placare regem 
offensum, quia illum timet. Neque hinc mul- 
tiplicantur ahse virtutes, prseter justitiam eh- 
cientem, et amicitiam, vel amorem sui impe- 
rantem. Ita ergo contingit profecto in recom- 
pensatione divinae offensse, nec quoad hoc 
ratio aliqua diversitatis reddi potest. In hoc 
ergo nihil erravit Durandus, sed in eo quod 
inde intulit identitatem inter justitiam huma- 
nam et divinam, falsum dixit, quia non atten- 
dit altiorem rationem debiti ex parte Dei, et 
insequalitatem recompensationis ex parte ho- 
minis, quee postulant justitiam alterius et al- 
tioris rationis, ut supra dixi. 

8. Discursus pro Cajetani sententia , quo 
tandem probabilis judicatur. — At vero hsec 
omnia videntur suadere opinionem Cajetani, 

XIII. 



quia hsec justitia excellentior erga Deum non 
videtur esse, nisi religio. Et confirmatur, quia 
vel redditio debiti ad Deum, in hac generali 
et adaequata ratione sumpta, est specifica in 
ratione objectiva, ita ut unam tantura et spe- 
cialissimam virtutem justitise constituat, et sic 
non distinguentur pcenitentia et religio ; vel 
est generica, et sub illa distingui possunt ra- 
tionesdebitiadDeum speciales, quse sufficiant 
distinguere essentialiter plures virtutes red- 
dentes debitum Deo, et sic non solum duse 
distinguendse erunt, scilicet religio et pceni- 
tentia, sed plures alise, puta, gratitudo ad 
Deum, fidelitas ad Deum, observantia ad 
Deum, quse speciahssime videtur dici religio. 
Patet sequela, quia sicut aliud est debitum 
quod nascitur ex injuria illata, ita aliud est 
quod nascitur ex beneficio accepto, aliud ex 
promissione facta, aliud ex dominio vel excel- 
lentia personse; ergo vel hsec omnia distin- 
guunt virtutem, vel nullum : multiplicare au- 
tem tot virtutes videtur difJQcile et inusitatum ; 
ergo sistendum est in una virtute, quse hoc 
totum munus exerceat, totumque revocet ad 
cuitum adeequatum Dei. Quia cum Deus non sit 
capax boni utilis, vel alterius commodi, quid- 
quid illi redditur ut debitum, quocumque ti- 
tulo, ad gloriam et cultum ejus pertinet, nec 
potest esse aliquid hujusmodi, quod non inni- 
tatur divinse excellentise, eamque respiciat. 

9. Sic igitur videtur fieri verisimilis et pro- 
babilis opinio Cajetani, quod reiigio sit unica 
virtus specialissima habens innumeros actus 
reddendi debita Deo, ex quibus quidam per- 
tinent ad reddendum debitum pro peccato, 
sub qua habitudine peculiari, et per conce- 
ptum inadsequatum illa virtus denominatur 
pcenitenlia, re tamen vera est ipsa religio. 
Est ergo hsec opinio probabilis. 

tO. Unica assertio religio a virtute posni- 
tentice distinguitur. — Probatur primo assertio 
ex diversaconsiderationedivinijuris, quodres- 
picit utraque virtus. — Nihilominus existimo 
non fuisse opinionem D. Thoma?, nec anti- 
quorum Theologorum, ut in 4 tom. probavi, 
ideoque probabilius censeo, justitiam ad 
Deum, seu virtutem, quse reddit debitum 
Deo, ad minus distinguendam esse in duo 
membra essentialiter distincta, ut species sub 
proximo genere, sive singula membra sint 
species specialissima?, sive subalternae, de 
quo statim. Iila autein duo membra, usitatis 
nominibus, dici possunt religio et pcenitentia. 
Quarum distinctio ex duobus attendi potest: 
primo ac principalius in ratione debiti, nam 



tit) 



LIB. 111. DE HABITU RELIGIONIS. 



licet conveniant, quod utraque respicit debi- 
tuin Dei, tamen strictius ae rigorosius vidctnr 
esse debitum pienitentise quara religinnis. 
Quod ita potcst explicari, nam duplex jus ex 
parte Dei considerare possumus: unum , 
quod liabet tanquam proprius et peculiaris 
doniinus, vel farnse suee, vel bonoris, vel alio- 
rum rerum externarum, ad quod specialiter 
pertinet domiuium vita* et mortis humanaj, et 
jurisdictio suprema quam in omnes homines 
babet ad prseeipiendum, etc. Aliud jus est, 
quod praecise ratione suaj excellentise, poten- 
tite el operationis habet, ut ab omnibus co- 
latur et bonoretur. Ex quibus duobus juribus 
primum videturrigorosius, et inducerequam- 
dam majorem rationem debiti. Unde etiam 
violatio priuris juris videtur esse ex genere suo 
magis propria injuria, seu injustitia contra 
Deum. Quomodo dixit D. Thomas 2. 2, q. 94, 
art. 5, ad 1, occidere seipsum esse actum in- 
justitiae contia Deum, quod videtur intelli- 
gendum de altiori injustitia quam sit cmitra 
hominem. Quia sicut dominium Dei in vitam 
hominis altius est, ita violatio illius dominii 
est injustitia altioris et gravioris rationis. Sic 
etiam in speciali disputatione de juslitia, sect. 
2, dixi infamationem Dei, vel detractionem 
de Deo esse propriissimam injuriam Dei al- 
tioris rationis quam sit erga bomines. Unde 
dici potest non solum injuria, sed plusquam 
injuria, ut in simili loquitur Cajetanus 2. 2, 
quaest. 57, art. 4. Igitur, juxta has duas consi- 
derationes divini juris, videntur satis proba- 
biliter distingui duo genera virtutum, unum 
religionis, quod reddit Deo debitum ratione 
excellentise siue ; aliud, quod illsesum servat 
jus divinum in tota latitudine dominii, et ju- 
risdictionis ejus, quod dici potest esse ejus- 
dem strictioris justitiee, ad quam pertinet 
pcenitentia. 

1 1 . Secundo prolatur ex dixerso genere ac- 
tuum, et inwqualitate deliti. — Potest praete- 
rea dbcrimen aliud inler hsec duo genera 
virtutum considerari : nam hsec virtus, quam 
genericu nomine justitiain ad Deum appclla- 
mus, per se non exercel erga Dcum, saltem 
ex necessitate, actum positivum in offectu, seu 
objeclo aut rnateria, sed solum in aifectu, quia 
ex vi talisvirtutishomodeclinat ahomni inju- 
ria Dei, habelque affectum conservandi illaj- 
sum jus divinum. Religio autem per se postu- 
lat ex parle nbjecti et materke positivosactus 
quibus colatur Deus, giatiaj agantur, elc. Ta- 
me:i, supposita la^sione juslili;.- diviiue priori 
inodo sumpta', ipsainet obiigaL ad positivos 



actus, quibus illa injuria recompensetur, et 
ad eequalitatem reducatur, quoad fieri pos- 
sit. Et ideo tales actus censentur esse pra>ci- 
pui iu tali virtute, et ab illis maxime denomi- 
natur pcenitentia. Hinc ergo inteliigitur altius 
et rigorosius esse debitum prioris justitise 
quam religionis, licet utrumque proprium et 
gravissimum sit. Nam respectu superioris, et 
maxime Dei, majus est debitum non violandi 
jura ejus , et non inferendi illi injuriam, 
quam sit reddendi ei cultum positivum, et 
demonstrationem «ervitutis. Eademque ratio- 
ne debitum recompensandi injuriam, quod 
est proprium pcenitentise, ut sic, videtur ex 
suo genere altius quam sit debitum colendi 
(ubi injuria uon prsecesserit), solum ex obser- 
vantia debita tali excellentise. 

12. Tertio probatur ex incequalitate solutio- 
nis utriusgue virtutis. — Tandem in consti- 
tuenda eequalitate videtur esse alia diversitas 
inter has virtutes. Nam respectuDei potentior 
est homo ad injuriam faciendam, quamad re- 
sarciendam, utin i tomo tertise partis, disput. 
-4, late tractavi. Nam homo per se potest in- 
juriam facere Deo suo modo infinitam, re- 
compensare autem eequalitatem non potest, 
non solum per seipsum, suisque viribus (sic 
enim in hoc negotio nihil potest), sed nec per 
auxilium gratise, quia semper infinite distat 
a persona offensa, ex qua magnitudo injuriee 
pensatur. Quocirca, si homo consideretur an- 
tequam injuriam Deo inferat, peccando in 
ipsum eumque offendendo, non potestproprie 
per justitiam ad Deum eequalitatem aliquam 
cum illo constituere, sed ad summum potest 
nonfacere summaminsequalitatem, abstinen- 
do ab omni injuria Dei. quantum est ex aflec- 
tu, et propensionc talis virtutis. Quod idcirco 
addo, quiahomo per se neque hoc simpliciter 
potest, nisi per Dei gratiam sibi donetur. 
Postquam autem homo injuriam in Deum 
commisit, etiamsi per illam virtutem ad re- 
compensandam injuriam afliciatur, et hoc in- 
tendat , non potest quidquam facere , quo 
eequaliter tale dcbitum solvat ; tum quia non 
solum habet haturalem conditionem infhnam 
sua: pcrson*, sed etiam superadditam indi- 
gnitatem peccati ; tum etiam quia infinitis 
aliis titulis Deo debet, quidquid in satisfac- 
tionem offerre illi potcst. At vero religio, 
seclusa omni culpa et injuria , potest ali- 
quid Deo reddere pro suo dehito, quod licet 
non sit omnino aequale, saltcm continet ali- 
qualem solutionem primi debiti ad Deum, ct 
in eo solvondo servat ajqualilulem, quam po- 



CAP. VIII. DE UNITATE SPECIFICA RELIGIONIS. 



67 



test. Hsec ergo videntur sufficere ad intelli- 
gendam differentiam aliquam essentialem 
interhas virtutes. Quiavero communiter non 
solent distingui virtutes quee justitiam quam- 
dam ad Deum servant, nisi sub nomine poe- 
nitentiae etreligionis, ideo his nominibus sem- 
per utemur. Et omnes actus, qui ad pceniten- 
tiam proprie non spectaverint, sub reiigione 
cornprehendemus, et eamdem proportionem 
in pertractandis vitiis religioni contrariis ob- 
servabimus. 

CAPUT VIII. 

AN VIRTOS RELIGJONIS STT TJNA SECUNDUM SPECIEM 
ULTIMAM, VEL SOLUM SECUNDUM GENUS CONTl- 
NEN3 SUB SE PLURES SPECIES. 

1. Haec qufestio de unitate, vel de distinc- 
tione specifiea virtutum et habituum diffiri- 
lem habet resolutionem, quia valde difficile 
estultimam rerum differentiam cognoscere, et 
proxima motiva internorum actuum, et unius- 
cujusque rationes exacte discernere, et ideo 
proponam utriusque partis verisimiles ratio- 
nes,-et unicuique liberam opinandi faoulta- 
tem relinquam ; brevissime tamen quid mihi 
vel consultius, vel verisimilius videatur, insi- 
nuabo. 

2. JEa seutenlia quw religionem genericam 
astrmt, eique xarias subjicit species suadetur 

— Prima ratio ex diversis rationibus debiti. 

— Quod ergo hgec virtus una tantum genere 
sit, et sub se plures species contineat, hrec 
potissimum suadere videntur. Primum, quod 
virtutcSj qufe reddunt debitum alteri, juxta 
varias rationes debiti distinguuntur ; sed iu- 
tra latitudinem religionis inveniuntur debita 
diversarum rationem ; ergo et virtutes. Major 
est ctivi Thomae prima secundae, quaestione 
sexagesima, articulo 3, ubi ex diversa ratione 
debiti concludit, esse plures virtutes circa 
operationes. Sunt autem verba ejus notanda : 
Scd debitum non esl unius rationis in omnibus, 
aliter enim debetur aliquid (cquali, aliter su- 
periori, et aliler minori, et aliter ex pacto, 
vel ex promisso, tel ex leneficio suscepto. Et 
secundum has diversas rationes debiti , su- 
muntur dirersw virtutes. Et similem fere doc- 
trinam habet 2. 2, qucestione octogesima. 
Et ratio est, quia si ratio debiti formaliter 
respicitur a virtute, profecto diversa ratio dc- 
biti faciet formalem distinctionem in objccto, 
et consequenter in ipsa virtute. Minor autem 
probatur ex iisdem verbis D. Thomae. Nam 



licet in religione non inveniatur prima diver- 
sitas ex parte personee cui debitum solvit, 
quia semper est ad superiorem, tamen altera 
diversitas ex titulo ipsius debiti hic invenitur. 
Nam aliquid debetur Deo ex pacto, seu pro- 
misso, aliquid ex beneficio accepto, aliquid 
etiam ex vi solius excellentise ejus. Confirma- 
tur, quia similis varietas debiti erga proxi- 
mum sufficit ad distinctionem virtutum circa 
eumdem ; nam debitum ex pacto solvit justi- 
tia, ex promissione fidelitas, ex beneficio gra- 
titudo, ex dignitate personae observantia. 

3. Secunda ratio ex universitate specifica 
Jiabiluum. — Secundo argumentor, quia in hac 
virtute sunt plures habitus specie distincti ; 
ergo et plures virtutes. Patet consequentia 
quia omnes illi habitus sunt virtutes essentia- 
liter : ergo si in propriis differentiis specincis 
distinguuntur, plane distinguuntur in specie 
virtutes, et consequenter sunt plures virtutes 
essentialiter. Antecedens patet, quia supra 
dictum est invenki in hac virtute actus specie 
distinclos ex diversa honestate pioximi obje- 
cti, quorum unus ex alio non oritur, nec ha- 
bent inter se connexionem, sed solum gene- 
ricam convenientiam in ratione cultus diviui, 
ut sunt vovere, vel jurare, orare, sacrificare. 
Quilibet autem ex his actibus est sufficiens ad 
generandum habitum, et babitus, qui per unum 
fit, non recipit ab actu alio, specie diverso, 
augmentum vel promptitudinem aliquam cir- 
ca suum actum; sed hoc est sufficiens signum 
distinctionis habituum, ut generatim dictum 
estiiiMetaphysica,disputationequadragesima 
quarta, sectione 11. Ergo unusquisque ex his 
actibus generat simpiicem habitum distincturn 
ab alio, atque adeo distinctam virtutem. 

4. Tertia ratio sumitur a distiactione reli- 
gionis a pcenitentia et obedientia. — Ultimo ar- 
gumentari possumus, quia in duobus proxime 
prsecedentibus capitulis ostendimus distinctio. 
nem religionis a pcenitentia et obedientia, ex 
diversis debitis respectu ipsiusmet Dei, vel ex 
diverso modo, aut motivo solvendi vel im- 
plendi debitum. Sed non videtur intercederc 
minor ratio distinctionis inter debitum, verbi 
gratia, quod consurgit ex promissione jam 
facta Deo, et cultum redditum promittendo, 
nam illud prius est plane magis rigorosum, tt 
legale, et necessarium ad honestatem morum, 
et fortasse estcujusdam justitiee superioris or- 
dinis : debitum autem, quod ante promissio- 
nem potest considerari in ipsa promissione, 
nec justitiae est, nec rigorosum, nec necessa- 
rium ad honcstatem morum, sed ex quadam 



68 



LIB. III. DE HABITU RELIGIONIS. 



decentia et voluntario cultu ; ergo fere similis 
ratio distinctionis hic intcrvenit. 

5. Altera /:>ars quastionis qiur simplicem re- 
ligionis habilum, et infimam speciem credd, 
proponitur ac prcrfertur — Contranam par- 
tem, nimirum, unicum esse et simplicem reli- 
gionis habitum, unamque virtutem, quse totum 
id, quod generali nomine divini cultus compre- 
henditur, exhibet Deo, suadet imprimis aucto- 
ritas D. Thoma?, nam ita videtur sentire in 
dkta quaest. 81, art. 3 et <&, quem etiam lta 
intelligunt et sequuntur Gajetan., Valent., 
Aragon. et ahi moderni, et hoc etiam supponit 
Soto, libro 7 de Justitia. Unde idem D. Tho- 
mas, proxima queest. 80, licet respectu homi- 
num veritatem, gratitudinem et observantiam 
distinguat, de religione nihiiominus semper 
loquitur, ut de una tantum virtute, eique tri- 
buit omnes illos actus orandi, vovendi, et sol- 
vendi votum, adorandi, sacrificandi, etc. Et 
similiter in 1. 2, qusest. 60, et ubique, de hac 
virtute loquitur, ut de una tantum, eodemque 
modo Joquuntur alii Theologi in 3^ distinct. 9. 

6. Prima ratio. — Accedit ratio satis .con- 
grua ; nam quidquid homo reddit Deo per 
dictos actus reiigionis, totum est sub ratione 
cultus, vel glorise, ac honoris Dei, semperque 
in omnibus attenditur ratio divinae excellentise; 
nam cum homo agil gratias Deo, respectum 
habet ad excellentiam ejus, nimirum, ut aliter 
et sub alia eestimatione illi agantur quam ho- 
mini ; et sic de aliis ; ergo hoc satis est ad 
unitatem virtutis. Antecedens declaratur am- 
plius, quia homo reddendo Deo heec debita, 
nulJum commodum vel utilitatem ei afferre 
potest, nec proprie dominium ejus augere, 
quia ipse ex se, et ex sua potestate et actione, 
est supremus dominus omnium ; ergo solum 
superest ratio cultus, et honor, quse in his 
omnibus attionibus religiosis intendi possit. 
Ergo licet in modo colendi, vel in qualitate 
debiti sit in eis aliqua diversitas, illa conve- 
nientia in ratione cultus cum connexione in 
eadem excellentiaDei, erit sutficiens ad unita- 
tem habilus et virtutis. 

7. Secunda ratio ex eo sumitur, quod non 
sint sine necessitate multiplicanda; entita- 
tes. — Tandem, quia sine necessitate cogente 
non sunt multipiicandee res, prsesertim illee 
quse tautum sunt propter necessitalcm ope- 
randi ; jam vero admisimus distinctionem in- 
ter quamdam justitiam ad Deum, scu inter 
pccnitentiam, et religionem propter aJiquam 
objectorum diveisitatem; scd ad hsec duo 
membra possunt facile reduci omnes actus, 



quibus Deo debitum reddimus; nam si qui 
videntur magis rigorosum debitum solvere, 
quam religio observet, pertinebunt ad justi- 
tiam erga Dcum, et omnes alii ad unam re- 
ligionem spectabunt; ergo. Unde confirma- 
tur, quia illa virtus justitise ad Deum una es- 
se censetur; nam si justilia commutativa ad 
hominem unica est, multo magis illa justitia 
ad Deum, quee commutativam imitatur, quan- 
tum potest; ergo etiam virtus religionis, 
prout ab illa condistincta, erit unica species 
virtutis. Est enim sequalis ratio, nam sicut 
justitia illa intendit divinum jus illsesum con- 
servare, et in hoc fine connectit omnes actus 
suos, etiamsi varii esse videantur, ita religio 
intendit cultum integrum et completum di- 
vinse excellentise triJmere, et omnes s actus 
exercet, ut habent connexionem in hoc adae- 
quato motivo. 

8. Juxta primam sententiam in tres habitus 
tota religio tripartitur, fidelitatem, gratitu- 
dinem, et latriam. — Utraque pars habere vi- 
detur suam probabiiitatem, ut argumenta 
facta ostendunt. Juxta priora vero argumen- 
ta, maxime distingui possent in latitudine hu- 
jus virtutis tres habitus, quos fidelitatem ad 
Deum, gratitudincm acl Deum, et latriam, 
possumus appellare. Nam Jatria proprie res- 
picit divinam excellentiain, ut sic, quam suis 
actibus, tanquam signis honoris et excellen- 
tise, protestatur, et ideo unica sub illa saltem 
ratione esse videtur ; tum quia ratio debiti 
videtur eadem, cum immediate ex eadem ex- 
cellentia nascatur; tum etiam quia illa dis- 
tinctio signorum materiaJis esse videtur; tum 
denique quia observantia erga homines, quan- 
do eamdem excellentiam respicit, una est, 
licet ex parte personarum, vel signorum ali- 
quam variationem actuum, imo et obligatio- 
num admittat, ut docet D. Thomas 2. % 
quaest. 102, art. 1, ad 2. Ad haec, latria est 
tanquam observantia ad Deum ; ergo erit in 
se una. Gratitudo autem non fundatur in ex- 
cellentia, sed in beneficio accepto, et magis 
exhibet et profitetur grati animi significatio- 
nem, quam protestationem divinae excellen- 
tias, etideo videturprte se ferre diversam ho- 
nestatem, sicut etiam diverso fundamento 
nititur: ideoque non cst improbabile, ad of- 
ficium hoc conslituendam esse specialem vir- 
tutem ad Deum, ut sensitCano, in Relect. de 
Pcenit. Quod si hoc de gratitudine admittitur, 
majori ratione de fidelitate ad Deum idem 
sentiendum est ; fundatur enim proxime non 
in sola excelJentia Dei, neque in actione Dei 



CAP IX. DE PERFEC.TIONE HUJUS VIRTUTIS 1NTER ALIAS. 



m 



erga homines, sed potius in actione hominis 
erga Deum, et ideo diversam rationem ho- 
nesti habet, ac proinde propriam virtutem 
postulare videtur. Preeter has autem rationes 
non apparet alia probabilis ad multiplican- 
dos plures religionis habitus. Et ita hsec pars 
visa est mihi probabilis in 4 tom., saltem 
quoad distinctionem simplicium habituum. 
Nam potest quis dicere, ex tribus illis habiti- 
bus coalescere unam virtutem religionis, quae 
aliquam unitatem habet, ex eo quod respicit 
adeequatam observantiam et cultum Dei, quae 
sine illis tribus habitibus consistere non po- 
test, et ideo inter se habent connexionem 
aliquam. De quo modo loquendi contenden- 
dum non est, cum modus distinctionis, vel 
unitatis jam declaratus sit, et congruum sit 
ita loqui, saltem propter communem usum. 
9. Proha' ilitas alterius partis qucestionis 
expenditur. — Nihilominus etiam potest proba- 
biliter defendi, unam ac siraplissimam esse 
virtutem religionis, quae omnes illos actus 
exercet. Quod certe de virtute per se infusa 
facilius defendi ac credi potest, quia non ac- 
quiritur per actus, nec dat tantum faculta- 
tem operandi, sed est quasi potentia quse- 
dam, quae facilius admittit specificam distinc- 
tionem in suis actibus. Infunditur autem hsec 
vhtus per se primo, ad digne et cum debita 
reverentia tractandum omnia, quse ad exhi- 
bendam Deo servitutem illi debitam, ratione 
suse excellentise et supremi dominii, perti- 
nent. In quo objecto et fine videtur esse suf- 
ficiens unitas, ut virtus ipsa una sit. Maxime 
quia tota illa varietas, quae est in actibus hu- 
jus virtutis, habet connexionem quamdam 
ratione unitatis divinse excellentise, quse to- 
ta in quolibet illorum actuum semper atten- 
ditur. Nam etiam cum Deo gratise aguntur, 
habetur ratio divinae excellentise, et ratione 
illius intelligitur, illi esse singulari modo 
debita animi gratitudo. Unde si solam hones- 
tatem grati animi spectes, non oportebit ad 
aliam virtutem recurrere, preeter communem 
gratiam; ergo, ut elevetur aliquo modo res- 
pectu Dei, necessario debet observari divina 
excellentia, et ita consurgit qusedam gratitu- 
do reddens honorem Deo, et reverentiam ex- 
cellentiae ejus, et ita jam operatur ibi reli- 
gio. Idemque cum proportione de fidelitate 
dicetur. Quaremelius dicimus, omneshos ac- 
tus esse unius latria;, atque ita latriam, seu 
religionem esse unam simplicem virtutem, 
saltem infusam. Nam de acquisita probabile 
est, quod in alio loco insinuavi. 



CAPUT IX. 

QDEM PERFECTIONIS ET EXCELLENTI^E GRADOM 
HABEAT RELIGIO LNTER VIRTUTES OMNES. 

1. Religionis virtus theo 7 ogalium cuique ce- 
dit in excellentia et dignitate. — Divus Tho- 
mas 2. 2, quaest. 81, art. 6, similem propo- 
nens qusestionem, solum comparat religio- 
nem ad alias virtutes morales, nec sine cau- 
sa; quia, cum ostensum sit illam non esse 
virtutem theologalem, tanquam manifestum 
supponit, religionem esse inferiorem virtuti- 
bus theologicis. Nec immerito, ita enim sen- 
tiunt communiter Theologi, et sumitur exillo 
Pauli, 1 ad Corinth. 13 : Nunc autem manent 
fides, spes, charitas, tria hrec. Ubi illis tribus 
quasi per antonomasiam tribuit excellentiam 
et eminentiam virtutis, ideoque de illis solis 
est certa, et indubitata sententia, esse virtu- 
tes per se infusas : de cseteris enim solum est 
opinio probabilior. Quare in illis principali- 
ter, et quasi essentialiter consistit supernatu- 
ralis justitia infusa, ut sumitur ex Tridentino, 
sess. 6, cap. 7. Ratio denique est, quia per- 
fectio virtutis est, ut conjungat mentem Deo, 
saltem ut fini ; ergo illaj virtutes, quse imme- 
diatius et perfectius attingunt Deum, perfec- 
tiores sunt caeteris, quse remotius in Deum 
ordinantur; sed virtutes theologales propin- 
quius et perfectius attingunt Deum, quam 
religio, ut ex supra dictis constat; sunt ergo 
perfectiores illa. 

2. Pia voluntatis afectio religione perfe- 
ctior est. — Solum posset quispiam dubitare 
de habitu pise affectionis, qui comitatur fi- 
dem, prout est in intellectu. Nam de illo non 
procedit ratio facta, quia non immediate nos 
umt Deo, nec, pracise spectatus, est virtus 
theologica, ut supra dixi, sed magis est mo- 
ralis. Unde cogitare quis posset, cum religio 
praefertur omnibus virtufibus moralibus, illi 
etiam habitui praeferri. Nihilominus existimo 
fidem quoad illum habitum antecedere, et 
prseferri religioni, quia licet per se non sit 
theologica virtus, tamen per se est necessaria 
ad quamdam theologicam virtutem, cujus est 
quasi moralis forma. Item versatur circa no- 
bilissimam materiam, puta intellectum, quem 
captivat in obsequium fidei, unde ex hac 
parte superat religionem, et ex alia non est 
inferior in attingendo Deum in se, quia per 
illam materiam nobilissimo modo, et imme- 
diate illum attingit ; plus est enim ad Deum 



70 



LIB. III. DE HABITU RELIGIOMS. 



ipsuni, ipsimet credendo, accedere, quam si- 

gna quaecumque reverentiae illi exhibere; 

ergo habitus voluntatis, qui immediate movet 

hominem, et ejus mentem, ut priori modo 

Deo conjungatur, perfectior est quam religio, 

quae posteriori modo eum movet. Nec refert 

quod religio movere possit ipsam fidem et 

charitatem, ut sub ratione sua in Deum fe- 

rantur ; tum quia religio ad summum movere 

polest ad exercitium illorum actuum ; pia ve- 

ro affectio quoad specificationem ad actus 

credendi intellectum determinat, quod longe 

altius acdifficilius est; tum etiam quia religio 

solum utitur actibus illarum virtutum, tan- 

quam siznis recognitionis, et subjectionis ad 

divinam excellentiam, supponit autem aliun- 

de substantiam illorum actuum. At pia affe- 

ctio utitur intellectu ad eliciendum actum 

fidei quoad substantiam ejus. Estque suo 

modo per se necessaria ad illam, et ideo hinc 

magis commendatur ejus perfectio. Virtutes 

ergo theologales, quoad omnes habitus quos 

includunt, perfectiores religione sunt. 

3. Ex D. Thomce sententia, una religio 
c&teras virtutes morales longo superat ititer- 
tallo. — Comparando autem religionem ad 
virtutes morales, D. Thomas, dicta q. 81, 
art. 6, absolute et sine limitatione affirmat, 
religionem esse perfectiorem virtutem omni- 
bus virtutibus moralibus. Potestque hoc per- 
suaderi, quia virtutes theologales perfectiores 
sunt omnibus moralibus ; ergo etiam religio 
est perfectior illis. Patet consequentia, quia, 
licet religio non sit virtus theologalis, ita 
proxime ad eas accedit, ut minimum ab illis 
distinguatur ; ergo erit perfectior aliis, quee 
magis a theologalibus distant. Nam id quod 
est perfectissimum, est quasi metrum et men- 
sura caeterorum ; quod ergo ad illud propin- 
quius accedit, caeteris perfectius est. Ratio 
item a priori est, quam D. Thomas tetigit, 
quia virtutes theologales habent excellentiam 
suam ex immediata conjunclione ad Deum, 
quia virtus sicut ab objecto habet speciem 
suam, ita ex eodem habet suam nobilitatem. 
Deus autem est nobihssimum objectum, et 
immediata tendentia in ipsum, omnium etiam 
excellentior est, et ideo virtutes theologales 
sunt nobilissimae. Post illas vero religio at- 
tingit Deum propinquius quam reliquae virtu- 
tes morales ; ergo inde majorem nobilitatem 
participat. 

■4. Heec vero assertio D. Thomae, licet 
quoad plures virtutes, et fere omnes certissi- 
ma et per se cl?.ra sit, in quibusdam peculia- 



ribus comparationibus habere potest nonnul- 
lam dubitationem, an, scilicet, aliqua exceptio 
admittenda sit. Itaque, quoad omnes virtutes 
quse versantur circa passiones, temperan- 
tiam, scilicet, fortitudinem, et omnes virtutes 
illis connexas, nulla est controversia, nec oc- 
casio dubitandi. Item de nonnullis virtutibus 
connexis justitiae, quae cum proportione exer- 
cent cum proximo illud officium, quod religio 
exercet cum Deo, clarum est esse longe infe- 
riores, ut constatde pietate, dulia, seu obser- 
vantia, etc. 

5 . Cajetani sententia legalem justitiam pree- 
ferens religioni; ea tamen impugnatur. — 
Primum vero dubium est de justitia legali, de 
qua Cajetanus, dicto art. 6, contendit prsefe- 
rendam esse religioni. Nam D. Thomas 2. 2, 
q. 58, art. 12, absolute et sine limitatione 
dixit, justitiam legalem esse praeclariorem 
inter omnes virtutes morales. Tamen religio 
sine dubio praestat etiam justitiae legali. Et 
D. Thomas, in dicto art. 6, dum generalem, 
et sine ulla restrictione vel praelatione, facit 
comparationem, tacite declarat comparatio- 
nem in alio loco factam, scilicet, ut intelliga- 
tur esse de virtutibus moralibus, quae Deum 
ut objectum non attingunt, sed circa ea ver- 
santur, quae in Deum ut in finem ordinantur, 
ut ibi expresse dixit D. Thomas. Deinde hoc 
etiam declarat, et suadet ratio, qua divus 
Thomas utitur in dicto art. 12. Inde eniui 
probat justitiam legalem esse excellentiorem, 
quia bonum commune preeeminet bono par- 
ticulari unius personee. Ex hac enim ratione 
constat, solum comparare justitiam legalem 
cum virtutibus moralibus, quae circa personas 
creatas versantur. De hujusmodi enimperso- 
nis loquitur ; nam si de honore et gloria Dei 
sit sermo, praeferendum sine dubio est hoc 
bonum cuicumque bono creato, etiam com- 
muni. Unde sic potest ratio concludi, quia 
religio nobilius objectumhabet, quam justitia 
legalis, nam illa habet pro objecto cui, Deum, 
et pro objecto quod, cultum illi debitum : hsec 
vero pro objecto cui habet rempublicam, vel 
communitatem humanam, quae Deo longe in- 
feriorest; pro objeclo vero quod, habetjus, 
seu bonum debitum huic communitati. Ob- 
jectum ergo rehgionis excelientius est; ergo 
et ipsa religio. 

6. Instantia pro Cajetani sententia ; ea ta- 
men dissolvitur — Sed ait Cajetanus, justi- 
tiam legalem non omnino excludere Deum, 
quia etiam ad justitiam pertinet reddere de- 
bitum Deo, vel satis esse inquit quod Deus sit 



CAP IX. DE PERFECTIONE HUJUS VIRTUTIS INTER ALIAS. 



finis particularis justitiae legalis. Unde ita ar- 
gumentatur : justitia legalis comparatur ad 
religionem, sicut totum ad partem, vel sicuti 
imperans et ordinans ad imperatum et ordi- 
natum ; nam et leges latae inveniuntur de his 
quae ad religionem spectant, et justitia legalis 
non minus ordinat de reddendo debito Deo, 
quam proximo ; ergo. Sed non satis percipio 
quid Cajetanus his rationibus intendat. Nam 
si per justitiam legalem intelligit totam colle- 
ctionem virtutum, vel omnium simpliciter, vel 
earum, quse sunt ad alterum, sic verum est 
justitiam legalem comparari ad religionem, 
sicut totum ad partem, esseque perfectiorem 
non intensive (si de sola collectione moralium 
virtutum loquamur), sed extensive, quia jus- 
titia sic sumpta non est una virtus simplici- 
ter, sed plures virtutes. Haec vero comparatio 
impertinens est, nec D. Thomas ita loquitur 
de justitia legali , cum ejus perfectionem 
exaggeral; neque etiam Aristoteles, 1. 1 
Ethicor, cap. 1, juxta probabiliorem intelle- 
ctum. Si autem legalis justitia accipiatur pro 
una speciali virtute justitiae, quse a commuta- 
tiva et distributiva distinguitur, juxta Docto- 
ris Angelici doctrinam, dicta q. 58, art. 5 et 
6, sic falsum est comparari ad religionem, ut 
totum ad partem. 

7. Solutio magis expenditur, et osUnditur 
actus omnium virtutum, vel etiam theologa- 
lium, sub imperio religionis contineri. — Nam 
justitia legalis sic sumpta dici solet univer- 
salis justitia secundum quamdam causalita- 
tem, et materiae extensionem. Quod videtur 
Cajetanus considerasse, ut eam compararet 
ad religionem, ut totum ad partem. Et pree- 
cipue videtur eam considerasse, quatenus in 
principe est legum lativa, et ferre potest le- 
ges in materia religionis, in quibus ferendis 
etiam observat rationem boni communis, 
quodrespicit heec justitia ; verumtamen ne- 
que ob illam causam justitia legalis potest 
praeferri religioni, neque ad illam comparari 
ut totum vel superior, sed ut pars et inferior. 
Probatur, quia etiam religio in causalitate et 
materia habet universalitatem quamdam, in 
qua non solum sequiparatur, sed superat 
etiam justitiam legalem. Patet prior pars ex 
supra dictis de materia, et actibus imperatis 
ab hac virtute, nam omnium virtutum actus 
sub imperio suo complectitur, quatenus eos 
ordinare potest ad cultum Dei. Posterior vero 
pars patet; primo, quia religio non tantum 
moralibus virtutibus, sed etiam theologicis 
imperare potest, quod non potest ita proprie 



et vere dici de justitia legali. Deinde, quia 
conferendo illas duas virtutes inter se, potius 
religio imperat et ordinat justitiam legalem 
ad suum finem, quam e converso. Proprio 
enim et recto ordine, non debet divinus cul- 
tus ordinari ad bonum reipublicae, ut ad pa- 
cem et quietem ejus, vel quid simile ; sed po- 
tius totum reipublicse bonum ad hoc referri 
debet, ut Deiis melius colatur, etin majorem 
Dei gloriam cedat. 

8. Religio aliquando potest per justitiam 
ordinari ; id tamen magis fit intentione ope- 
raiitis quam virtutis- — Non nego quin etiam 
liceat aliquando curam rehgionis in reipu- 
blica haberi, ut pax ejus et omne aliud bonum 
melius in ea conservetur, quia hic finis ho- 
nestus est, et medium illud ad eum obtinen- 
dum est sine dubio utilissimum. Tamen ita 
hoc licitum est, sicut licet saepe ordinare su- 
periora bona ad bonum inferius, ita, scilicet, 
ut tandem omnia in majorem Dei gloriam 
redundent. Nam humanae reipublicae bonum 
inferius est, ad divinam gloriam compara- 
tum, et ideo divinum bonum, quo est Deo 
propinquius, eo ex se magis comparatur ut 
finis, quam ut medium, ad quodlibet huma- 
num bonum. Cujus signum evidens est, quia 
Deus ipse vult bonum commune humanum 
propter gloriam suam. Igitur considerando 
has virtutes secundum se, et non per acci- 
dens ex intentione hominis operantis, religio 
imperat justitiae legali, et omne bonum ejus 
refert in finem et objectum suum. Nullo ergo 
modo comparatur justitia legalis ad religio- 
nem, ul totum ad partem. Quia non in es- 
sentia, cum sint essentialiter condistinctae, 
neque in integritate, aut alio genere compo- 
sitionis, cum neque una ex alia, neque ex 
utraque aliquod tertium componatur. Nec de- 
nique in virtute, aut causalitate universali, 
cum religio absolute et simpliciter prior sit, 
ac universalior et eminentior in agendo. 

9. Beligio ita est prcestantissima in ratione 
virtutis, ut sit in ratione justitice aliis virtuti- 
fois inferior. — Neque quidquam refert quod 
religio ponatur inter partes potentiales justi- 
tiae, ac proinde deficere videatur a perfecta 
ratione justitise. Nam si heec ratio quidquam 
valeret, probaret religionem esse virtutem 
minus perfectam justitia commutativa, imo 
etiam probaret justitiam commutativam esse 
perfectiorem legah, quia conditiones justitiae 
magis integre et exacte in ea inveniuntur. 
Aliud ergo est considerare rigorem et pro- 
prietatem justitiae, aliud excellentiam virtu- 



LIB. 111. DE IIABITU HELIGIONIS. 



tis ; naru in prion defieit aliquando reli^io, 
et ideo pars potentialis justiliae dieitur, ut su- 
pra explicatum est. Nihilorainus tamen hoc 
non impedit quominus in perfectione virtutis 
simpliciter superet, propter excellentiam ob- 
jecti, et affeetus voluntatis. Unde D. Tho- 
mas. in dicto art. 6, ad I, in simili, respon- 
det posse esse religionem perfectiorem sim- 
pliciter in esse virtutis,licetin attin^endo me- 
dium justitise deficiat, magis ex impotentia 
subjecti, quam ex imperfectione voluntatis. 

10. Cajetani fundamenta magis evertuntur. 
— Quod vero Cajetanus assumit, leges etiam 
ferri de his qute ad religionem spectant, non 
video quid ad causam referat. Nam si in le- 
gislatore consideretur potentia legum lativa, 
haec est bonum alterius ordinis. et cum illa 
non fit comparatio, ut per se constat. Si vero 
consideretur prudentia legislativa, quatenus 
est vera virtus, non solum intellectualis , sed 
etiam moralis , sic quidem illa praeferri po- 
test moralibus virtutibus ; sed illa non est 
justitia legalis, neque cum illa fit compara- 
tio. At vero si in legislatore consideretur illa 
virtus voluntatis , quae dirigit intentionem 
ejus, ut recte preecipiat in quacumque mate- 
ria in ordine ad commune bonum, sic qui- 
dem habet justitia legalis excellentiam quam- 
dam , tamen illa vincitur a religione , quae 
multo mairis dirigere debet intentionem legis- 
latoris ut divinam gloriam in ferendis legi- 
bus respiciat. Unde hoc modo etiam dici po- 
test reliiiio imperare, ut leges ferantur non 
solum in sua materia, sed etiam in materiis 
aliarum virtutum , si ad divinum honorem id 
spectet. 

1 1 . Deus non est finis particularis justitice 
legalis. — Quapropter falsum absolute est, 
Deum esse finem particularem justitise legalis, 
quia non est fmis intrinsecus et proprius, si- 
cut est religionis, quia non est objectum in 
quod immediate diriaat justitia legalis ac- 
lionos suas. Neque etiam est finis compre- 
hensns (ut ita dicam) intrinsece in commu- 
nitate illa, cujus bonum procurat justitia le- 
galis. Nam Deus potius est finis ultimus ex- 
trinsecus, seu objectivus, in cujus gloriam 
quxllibet huinanum bonum referendum est , 
quod ad religionem spectat. Denique , ob 
eamdem causam falsum est quod Gajetauus 
ait, ad justitiam leu r alem spectare reddere 
debitum Deo, nisi justitiam le^alera surnat 
pro collectione aliqua , vel pro aliquo ^enere 
virtutum, in quibus reliaio continealur. Nam 
loquendo de propria et speciali virtute justi- 



ti* legalis, non pertinet ad illam reddere de- 
bitum Deo, vel proximo, qui sit privata per- 
sona, ut talis est : sed solum coramunitati ut 
sic, seu quatenus ad commune bonum illius 
jus spectat. Quod hoc loco fusius explicari 
non potest ; satis vero inde probatur, quod 
justitia humana, sub qua legalis continetur, 
non attingit ullo modo Deum ut objeetum 
cui ; et hoc titulo longe inferior est religione. 

12. Misericordia ex sententia Cajetani prw- 
stat religvmi. — Secunda comparatio, de qua 
dubitari potest , cum misericordia fit. Nam 
Cajetanus misericordiam praefert justitiae le- 
gali, in dicta qua j st. 58, et 1 . 2 ; ergo si lega- 
lem justitiam praefert rehgioni, multo magis 
misericordiam. Favet D. Thomas 2. 2, qmest. 
30, articnlo quarto, ubi solam charitatem vi- 
detur misericordiae praeferre m nobis : nam in 
Deo etiam charitati misericordiam anteponit. 
Denique ad hoc suadendum afferri possunt 
illa verba Matth. 9 et 12, ex Osese 6 : Miseri- 
cordiam volo, non sacrificium. Quod perinde 
est, ac si diceretur : Malo misericordiag ope- 
ra, quam religionis ; ergo, testimonio Christi 
et Osea 1 , opera misericordiee meliora sunt 
operibus religionis, quia quod Deus pra?fert 
et eligit, melius est ; ergo et virtus ipsa mise- 
ricordiaj est melior. 

13. Vera D. Thomce sententia, misericor- 
diam, licet aliis rirtuii^us proestel, religioni 
tamen cedere. — Nihilominus dicendum est, 
religionem esse perfectiorem virtutem mise- 
ricordia. Ita sumitur ex D. Thoma, dicta q. 
30 , ubi cum limitatione ait , misericordiam 
esse potentissimam inter omnes virt/ttes, guce 
ad proximum pertinent, non vero excedere 
illas virtutes, quae conjungunt hominem Deo. 
Nam ei qui supra se aliquem habet, melius 
est conjungi superiori, quam supplere defec- 
tum inferioris. Et quamvis ibi D. Thomas so- 
lum ponat exemplum in charitate , non est 
tamen dubium q lin ea doctrina loeum habeat 
in spe et fide, qua_' etiam conjungunt homi- 
nem Deo. Ob eamdem er^o rationem habebit 
locum in rcligione, qiue , licet non a-que ac 
virtutes theologicce, tamen proxime post illas 
conjungit nos Deo, ut supremo principio, cui 
cultum defert. Idem confirmat D. Thomas, 
dicta q. 81, art. G, dum sine limitatione prte- 
fert reli^ionem caeteris virtutibus moralibus. 
Et ratio qu.i id probat, procedit etiam res- 
pectu misericordiae , quae non ita proxime nos 
unitDco, sicut religio. Unde in eadem qiurst., 
art. 1, ad 1, significat idem D. Thomas, ita 
excedi misericordiam a religione, sicut me- 



CAP. IX. DE PERFECTIONE HUJUS VIRTUTIS INTER ALIAS. 



73 



dium a fine, quia religio attingit finem, pro- 
pter quem misericordiae actus imperandi 
sunt. Atque ita simul ratione et auctoritate 
probata est nostra resolutio. 

14. Scripturce loca pro Cajetano allata ex- 
plicantur. — Ad locum autem Oseae etMatth., 
Hieronymus, superOseam, per misericordiam 
videtur intelligere non nostram erga paupe- 
res, sed Dei erga nos, quam exercet remit- 
tendo nobis peccata, unde sic exponit : Non 
in sacrificiis delector, et victimis, et multitudi- 
ne holocatistorum ; victimce mece et holocausta, 
salus credentium. et conversio peccatorum est. 
Quo sensu hsec sententia aequivalet illi Psal. : 
Quoniam si voluisses, sacrificium dedissem uti- 
que, holocaustis non delrctaberis. Sacrificium 
Deo spiritus contribulatus , etc. At commu- 
nius exponitur de misericordia hominis ; et 
exponitur primo : Misericordiam volo, et non 
tantum sacrificium, seu: Nolo sacriticium sine 
misericordia. Ita Anselmus Matt. 9. Secundo, 
non velle Deum sacrificium externum sine in- 
terno, vel quod internum prseferat externo; 
nampermisericordiam omnia charitatis opera 
ex amore Dei facta intelliguntur. Ita Maldon., 
Mattb. 9, et sumitur ex Augustino, libr. 10 
de Civitate, cap. 5 et 20, contra Faustum, 
cap. 16. Tertio, significat Dominus se non 
velle sacrificia hsec externa, quia illis indigeat 
in suam utilitatem, ideoque, ubi necessitas 
proximi occurrerit, se malie misericordiam. 
Ita fere Bellarm., tom. 1, libro 3, de Cultu 
Sanctorum, cap. 6. Unde non fit misericor- 
diam esse meliorem, sed interdum esse ma- 
gis necessariam, quanquam etiam tunc me- 
lius sit ipsammet misericordiam intuitu reli- 
gionis exercere propter Deum. Et ita licet in- 
terdum materia externa propria religionis 
omittenda sit propter misericordiam, internus 
vero cultus nunquam est necessario omitten- 
dus. Et sic facile conciliantur omnes exposi- 
tiones, et veritas constat. 

15. Confertur religio cum obedientia, ac 
prwfertnr. — Tertia comparatio fieri potest 
cum virtute obedientiae ; nam de obedientia 
sciiptum cst, 1 Reg., c. 11 : Melior est obe- 
dientia quam victimce. Item obedientia videtur 
conjunctissima charitati, et similisin materia, 
quatenus voluntatem propriam voluntati Dei 
subjicit. Nihilominus est dicendumreligioncm 
esse simpliciter perfectiorem. Ita sentit, licet 
obscure, D. Thomas 2. 2, qusest. 104, articul. 
3; expressius vero Cajetanus ibi, qui paucis 
verbis rationem comprehendit, dicens : Quo- 
niam religio Deum, qui prceopit, colit, obe- 



dientia vero ad ejus prceceptum attendit. Ra- 
tiones etiam supra factae de justitia legali 
hic hahent locum, quia religio propinquior 
est virtutibus theologalibus , quam obedien- 
tia , magisque devovet Deo totum homi- 
nem, quam obedientia. Et in hoc est cha- 
ritati similior, ut ex supra dictis constare 
potest , et infra, cum agemus de devotione, 
magis constabit. Cum ergo obedientia prae- 
fertur externo sacrificio, non ideo praefertur 
toti religioni. Sed, ut Cajetanus bene notavit, 
praefertur sacrificium internum externo, quia 
illo voluntas Deo mactatur, ut Gregoriusdixit, 
ult. MoraL, cap. 12. At illa interior mactatio 
per religionem fit media devotione. 

16. Comparatur religio cum pcenitentia, illa 
tamen ignobilior judicatur. — Quarto, con- 
ferri potest cum virtute pcenitentiae religio, 
de qua comparatione nihil scriptum invenio. 
Tractat quidem D. Thomas, 3 part., qusest. 
85, art. 6, an pcenitentia sit prima virtutum, 
et significat natura esse inferiorem aliis , id 
est, excellentia et perfectione, quia quod est 
per se, melius est quam id quod est per 
accidens ; aliae autem virtutes sunt per se 
necessariae, pcenitentia vero per accidens, 
supposito peccato. Verumtamen D. Thomas, 
illo in loco, imprimis non comparat pceniten- 
tiam ad alias virtutes in perfectione, sed in 
usu sui actus, et in hoc dicit, quodammodo 
esse imperfectiorem pcenitentiam; quae com- 
paratio est tantum secundum quid, et praeter- 
ea , juxta nostram sententiam , non habet 
locum in virtute pcenitentiae, quoad totam la- 
titudinem sui objecti suorumque actuum, sed 
solum in propriisimo actu detestandi pecca- 
tum commissum ; nam in aliis per se habet 
illa virtus usum suorum actuum, quoadodium 
peccati secundum se, et quoad propositum 
cavendi omnem divinam injuriam, et simi- 
les. 

17. Quocirca, facta comparatione absolute 
et simpliciter inter illas virtutes, quoad per- 
fectionem earum, verisimile mihi est antece- 
dere virtutem justitiae ad Deum, quae nomine 
pcenitentiae significatur, si distincta est a re- 
ligione. Ratio est, quia cum modo attingendi 
Deum immediate convenit cum religione, et 
in reddendo illi debito, attendit strictius, ma- 
gisque rigorosum debitum. Unde sicut in or- 
dine ad proximum nobis non specialiter con- 
junctum, perfectior virtus est justitia propria 
et rigorosa, quam aliae virtutes illi annexae 
eumdem proximum respicientes, ut liberali- 
tas, observantia, etc, ita inter virtutes quae 



LIB. III. DK HABITU RELIGIONIS. 



reddunt debitum Deo, illa videtur perfectior, 
qua? mads de perfectioneetobligatione justi- 
tioe participat. Nec refert quod in constituen- 
da a?qualitate magis videatur deficere pceni- 
tentia quam religio, ut supra insinuavimus ; 
nam ; ut notavimus ex D. Thoma, dicta quses- 
tione 81, articulo \, ad 1, defectus aequalita- 
tis, cum non sit voluntatis, sed potestatis, 
parum minuit perfectionem virtutis. Magis 
vero illam auget. quod ad conservandum 
ilkesum omne divinum jus, quantum in se 
est, toto affectu tendit, et quando lsesum est, 
illud, quantum potest, restaurare studet. Et 
in Psalm. 50, maxime commendatur sacrifi- 
cium contriti cordis, ut notavit Augustinus, 
10 de Civitate, capite 5. Nec D. Thomas alie- 
nus est ab hac sententia, in illa queestione 81 , 
articulo 6. Nam cum facit comparationem 
simpliciter, solas virtutes theologales praefert 
absolute pcenitentise. Cajetanus vero saltem 
sequiparat pcenitentiam religioni, quia illas 
non distinguit. Unde cum religio numerari 



solet inter virtutes proximo loco post theolo- 
gales, intelligendum existimo de religione in 
communi etgenerice, prout omnem justitiam 
ad Deum sub se comprehendit. 

18. Comparatur cum prudentia. — Ultimo 
fieri potest comparatio religionis ad pru- 
dentiam, sed hanc omittimus, quia est inter 
res diversorum ordinum. Prudentia enim non 
tantum moralis, sed etiam intellectualis est 
virtus , de cujus praestantia supra reliquas 
virtutes morales alibi dicendum est. Atque, 
ex his quse diximus de virtute religionis , 
satis videtur natura ejus declarata, simulque 
causas, materiam et effectum ejus exposui- 
mus generatim ; nam in particulari tractari 
amplius non possunt, nisi discurrendo per 
singulos actus internos et externos hujus vir- 
tutis, quod in sequentibus tractatibus facie- 
mus, simulque dicemus de prseceptis perti- 
nentibus ad hanc virtutem, quia hsec dantur 
de actibus in particulari, et quia doctrina 
moralis circa particularia etiam versatur. 



FINIS TRACTATUS PRIMI. 



TRACTATUS SEGUNDUS 
DE PMCEPTIS AFFIRMATIVIS RELIGIONIS 

AD DEI GULTUM ET ADORATIONEM, 



PR^ESERTIM EXTERNAM, PERTINENTIBUS. 



Tractatus hujus institutum explicatur. — In tria capita dividuntur actus ad re~ 
ligionem pertinenles. —Tractatus distributio. — Explicata doctrina quasi speculativa 
virtutis religionis (servando melhodum, quam in pertractandis aliis virtutibus, vel 
sacramentis lenere soleo), materiam moralem hujus virtutis, quasi generaliter in hoc 
et sequenti tractatu tradere decrevi, priusquam ad nonnullos particulares actus ejus- 
dem virtutis, qui, sub specialibus et propriis rationibus, proprias et prolixas postulant 
disputationes, descendam. Quia vero doctrina moralis de actibus humanis datur, et, 
ut practica sit et utilis, ad particularia descendere debet, ideo necessarium erit in 
praesenti de nonnullis actibus religionis in particulari dicere. Tria vero capita illorum 
actuum distinguimus, ut totam moralem materiam comprehendamus. Piimum com- 
plectitur actus qui, secundum substantiam suam, pertinent ad alias virtutes a quibus 
eliciuntur, licet a religione possint ad suum proprium finem imperari, ut sunt actus 
fidei, humilitatis, et virtutum omnium, ut supra tractatum est, et statim atlingemus. 
Secundum comprehendit actus qui, ex intrinseca ratione sua, continent cultum Dei, 
et in nulla alia specie virtutis per se collocantur, quos ad tres revoco, qui sunt oralio, 
juramentum, et votum; et ad orationem devotionem reduco; quamvis enim propriis- 
sime sumpta magis pertineat ad affectum cultus quam ad cultum ( haec enim duo 
distincta sunt, ut supra declaravi, et statim attingam), tamen, quia devotio maxime 
cornitari solet orationem prascipue mentalem, de hac tractando, simul rationem de- 
votionis et obligationem declarabimus. Terlium genus est illorum actuum, qui ex se 
non habent aliquam rationem virtulis aut cultus. assumuntur tamen ad protestandum 
divinam excellentiam; cujusmodi sunt actus quidam exlerni, ut genuflexio, sacrifi- 
cium, et similes. De primo ergo genere actuum nihil dicendum est, quia proprias 
habent rationes et prgecepta, quae aliis in locis considerantur ; quomodo autem appli- 
cari possint ad cultum Dei, obiter attingemus. De actibus vero secundi ordinis, 
quantum ad ea quse illis propria sunt, dicemus postea ; hic enim solum ea quse ge- 
neraliter pertinent ad rationem cultus, ad illos poterunt applicari. In hoc ergo trac- 
tatu solum explicabimus illa praecepta affirmativa, quse circa actus tertii ordinis ver- 
santur. Dividemus autem hunc tractatum in tres libros. Primus erit de praeceptis 
pertinentibus ad actus ipsos : in secundo vero et tertio, de temporibus ac locis ad 
divinum cultum destinatis disseremus, quoniam hse duse circumstantige prsecipue 
spectantur in divino cultu, et materiam continent, ad complementum hujus doctrinse 
maxime necessariam. 



INDEX CAPITUM LIBRI PRIMI 

DE PR.ECEPTIS DIVINI CULTUS, PR^ESERTIM QUOAD OBLATIONES, DEGIMAS 

ET rRIMlTIAS. 



Cap. I. An prreceptum adorandi Deum 

sit naturale. 
Cap. II. Quomodo adorandus sit Deus 

ex tege nalurali. 
Cap. III. An sit prceceptum offerendi 

Deo sacripZcium. 
Cap. IV An ritus simplicium oblalio- 

num nunc liceat. 
Cap. V An oblationes Ecctesicedebean- 

tur 
Cap. VI. A quibus personis recipiendce 

sint oblationes. 
Cap. VII. Quibus, et de quibus rebus 

dandce sint obtationes. 
Cap. VIII. De primitiis. 
Cap. IX. An sit in Ecclesia prceceptum 

decimarum. 
Cap. X. Cujus juris sitinEcclesiaprce- 

ceplum decimarum. 
Cap. XI. An conveniens sit determina- 

lio decimarum. 
Cap. XII. Quid in decimis possit con- 

sueludo. 
Cap. XIII . Quod tempus requirat prces- 

criplio non solvendi decimas. 
Cap. XIV Quid Pontifex possit in dis- 

pensandis decimis. 
Cap. XV Privilegium decimarum sine 

causa datum quale sit. 
Cap. XVI. Quibus locis sit impositum 

decimarum prceceptum. 
Cap. XVII. An cterici teneanlur ad sol~ 
vendas decimas. 



Cap. XVIII. An aliqui exempti sint a 

debito decimarum. 
Cap. XIX. Dubia circa exemptionem 

decimarum. 
Cap. XX. Quomodo amittatur exemptio 

a decimarum solutione. 
Cap. XXI. An parochiatibus Ecclesiis 

decimce solvendce sint. 
Cap. XXII. De consuetudine sotvendi 

decimas in aliena parochia. 
Cap. XXIII. De privilegio decimandi 

extra parochiam. 
Cap. XXIV An in Ecclesia baptismali 

decimce solvendce sint. 
Cap. XXV An taicis debeantur decimce. 
Cap. XXVI. An decimce denlur in feu- 

dum perpetuum. 
Cap. XXVII. An laici possint prwscri- 

bere decimarum peixeptionem. 
Cap. XXVIII. Ad quos clericos decimce 

pertineant jure communi. 
Cap. XXIX. Coroltaria, et assertiones 

ex doctrina superioris capitis. 
Cap. XXX. Possintne ecctesiastici prw- 

scribere jus decimarum. 
Cap. XXXI. Ex quibus rebus decimw 

personales sotvenda: sint. 
Cap. XXXII. An aliqua propria lucra 

immunia sint a decimarum solutionc. 
Cap. XXXIII. An personales decinuB 

integrce sotvendce sint. 
Cap. XXXIV Ex quibus bonis prcedia- 

les decimce sotvendce sinl. 



CAP. I. AN PR^CEPTUM ADORANDI DEUM SIT NATURAL.E. 77 

Cap. XXXV Quomodo prcediales de- Cap. XXXVII. Quando et ubi teneantur 

cimce solvendce sint. fideles decimis solvendis. 

Cap. XXXVI. Quomodo sint decimce de- Cap. XXXVIII. Quomodo possit Ecclesia 

bitce Ecclesice. non solutas decimas recuperare. 



LIBER PRIMUS 



DE DIVINO CULTU 

EX PR^CEPTO NECESSARIO, 

PR^ESERTIM PER OBLATIONES, DECIMAS AC PRIMITIAS. 



In hoc libro prius a nobis explicandum est 
generale prseceptum de divino cultu, prout 
juris naturalis est ac divini. Hoc autem in ge- 
nerali breviter poterit expediri, quia prsece- 
ptum illud, quatenus affirmativum est et me- 
re naturale, valde generale est et indefinitum, 
ideoque vix potest sine positiva determina- 
tione ad praxim applicari; quapropter conse- 
quenter explicabimus quomodo, ex institutio- 
ne divina vel humana, ad aliquos particulares 
actus hsec obligatio applicetur. Unde quoniam 
hsec institutio non datur de actibus pure in- 
ternis, sed de externis, ideo fere totus hic li- 
ber erit de actibus externis divini cultus, qui 
sub prseceptum cadunt, qui ad tres positos 
revocantur, videlicet, oblationem, sub qua 
sacrificium comprehendimus; primitiarum ac 
decimarum solutionem; nam prseceptum ora- 
tionis in alium tractatum reservamus, ut dixi. 

CAPUT I. 

AN PRjECEPTUM colendi et adorandi DEUM, TAM" 
CORPORE QUAM SPIRITU, NATURALE SlT. 

i . PMlosophi qui cultum Dei dbjecerunt. — 
Impugnantur hi philosophi. — Hcereticorum 
error. — Catholicorum falsa opinio. — Non- 
nulli philosophi omnem cultum, et veneratio- 
nem superioris numinis abjecerunt et repro- 
barunt, ut signiticat Lactant., lib, 2 Div. in- 
stit., c. 3. Quia cum ratione naturali cognos- 
cerentfalsas esse religiones plurium deorum, 
quas Gentiles profitebantur, et veram non 



valerent attingere, sine religione manserunt. 
Et in hoc numero solet referri Comment. in 
12 Met. Imo Cajetanus, 1. 2, q. 85, artic. i, 
suspicatur etiam Aristotelem in eodem errore 
fuisse. Sed hi omnes, ut ait Paulus, Rom. I , 
dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt. 
Nam si illi credebant nulium esse verum 
Deum, quid magis stultum cogitari potest? si 
autemagnoscentesesse aliquemverum Deum 
a cujus potentia et providentia pendemus, et 
nihilominus senserunt non esse nobis colen- 
dum, contra omnem etiam naturalem ratio- 
nem locuti sunt. Nam si ratio naluralis dictat 
parentes esse honorandos, multo magis dictat 
Deum verum esse colendum. Unde propter 
hos philosophos recte dixit Paulus : Cum co- 
gnovissent Deum, non sicut Deum glorificave- 
runt, aut gratias egertmt, unde etiam, sunt 
inexcusabiles . Fortasse tamen hi non de omni 
cultu, sed de externo tantum loquebantur. 
Putarunt enim aliqui hsec signa externa cul- 
tus respectu Dei permitti quidem posse pro- 
pter vulgus, vere tamen nihil deservire ad 
cultum Dei ; neque minus errarunt hseretici, 
qui dixerunt Deum non esse adorandum ac- 
tibus corporalibus, quia, Spiritus est Deus, 
et in spiritu et veritate debet adorari. E con- 
trario, quorumdam etiam Catholicorum sen- 
tentia fuit, adorationem propriam per sola 
corporis membra, illa intlectendo, vel hoc aut 
illo modo in notam submissionis componen- 
do, exhiberi posse, etiam ad Deum, quia si- 
gno vel actu spirituali non potest talis nota 
submissionis intelligi, licet interius exerceri 



78 LIB. I. DE DIVINO CULTU 

possiut alii actus colendi Deum, ut orandi, 
gratias agendi, et sirailes, qui non sunt ado- 
rationes. Ex qua sententia sequitur, proprium 
prseceptum adorationis dari posse de adora- 
tione cxterna et eorporali, non vero de inter- 
na et spirituali. Contra primum errorera dis- 
putavi late in 3 tom. tertiaa partis, disp. 3, 
sect. I, et disp. 15, sect. 2, et tota disp. 73. 
Posteriorem aulem sententiam copiose trac- 
tavi in 1 tom. tertice partis, disp. 51, sect. 2, 
ubi ostendi adorationem Dei, non solum esse 
posse internam et spiritualem, verum potius 
illam esse perfectissimam : illa ergo quae ibi 
dicta sunt, hoc loco repetere necessariurn 
non est. 

2. Aii Deus possit actVms mere internis 
adorari. — Aageli xere Deum adorant. — Dico 
ergo imprimis, Deumposse et debere adorari 
a nobis actibus mere internis et spiritualibus. 
Ita docet D. Thomas, d. quaest. 84 , art. 2. 
Unde, cum in initio illius quaestionis propo- 
nit seacturum de actibus exterioribus latrice, 
et primo loco ponit adorationem illam , per 
quam aliquis corpus suum ad Deum veneran- 
dum exhibet, non inteiligit solam hanc vene- 
rationem per corpus proprium habere veram 
rationem adorationis , sed potius supponit 
Deum aliis etiam modis adorari posse ; in illa 
autem quaestione, de illo speciali modo ado- 
randi tractare intendit, quia de aliis vel jam 
dixerat, scilicet, de adoratione pure interna, 
in q. 82 ; de alia vero externa, quee per alias 
actiones fieri potest, in sequentibus qusestio- 
nibus ibidem tractare disponit. Unde in eo- 
dern articulo 2, ad 2, expresse comparat ado- 
rationem cum oratione , et dicit, sicut datur 
oratio mentalis, ita etiam posse dari adora- 
tionem mentalem, seu internam; non datur 
autem in mente solus affectus orandi, sed 
etiam vera oratio; ergo etiam datur interius 
in mente non solum affectus adorandilDeum; 
sed etiam executio (ut sic dicam) illius affec- 
tus , atque adeo vera adoratio. Eadem est 
communis sententia Theologorum in 3, d. 9. 
Et sumitur ex Augustino, 10 de Civit., c. 4 ; 
Damasceno, lib. 4 de Fide, cap. 63, et opli- 
me oi-at. 3 de Imauin., circa mcdium, et aliis 
Patribus, quos citato Joro retuli. Imo eliam 
in Scripturis, hic modus loquendi de adora- 
tionr.quam Angcli exhibent Deo, ct qinv in 
spiritu exhiberi potc-t. lam frequens esl, ut 
eum per metaphoram vel tropum exponcre, 
alienum a sincera Seripturse inlrlligentia vi- 
dealur. Ratio autem est, quia inter purosspi- 
ritus esse polest ordo, et consequenter csse 



NECESSARIO EX PR^CEPTO. 
possunt diversi gradus honoris et reveren- 
tia?. Nam in omni republica bene instituta, 
et in omni corpore mystico recte composito, 
hoc necessarium est; potcst ergo esse reve- 
rentia, seu honoratio spiritualis et interna ; 
ergo etiam potest csse adoratio spiritualis et 
interna Angeli ad Deum ; ergo etiam in ho- 
mine suo modo esse potest. 

3. Cujus potentice sit actus adoratio inler- 
na. — Hic vero stalim occurrit quaeslio, similis 
illi quam de oratione Theologi tractant, cu- 
jusnam potentiae actus sit hsec interna adora- 
tio. Necesse est cnim ut consistat in aJiqua 
operatione ; nam adoratio actus virtutis mo- 
ralis est, unde in operatione consistit ; ergo, 
cum sit interna et spiritualis, et proxime ad 
Deum referatur, ut ad personam adoratam, 
necesse est ut voluntatis vel intellectus ac- 
tus sit. Prseterea in nostra anima corpori 
unita, manifestum est, si non utatur membris 
corporis ad Deum adorandum, non posse id 
facere nisi aclibus intellectus vel voluntatis, 
per quod non excluditur , quin possit etiam 
cooperari phantasia. Necesse est ergo ut 
mentabs adoratio praecipue sit actus intel- 
lectus, vel voluntatis ; non videtur autem es- 
se voluntatis, quia in ea est affectus adoran- 
di, qui affectus non est adoratio, sed hahet 
illam pro objecto , sicut affectus orandi non 
est oratio , sed imperat illam. Neque etiam 
videtnr esse actus intellectus, quia omnis ac- 
tus intellectus est cognitio ; tum quia cogni- 
tio Dei est actus fidei vel scientise ; tum etiam 
quia stat cognoscere, et non adorare;Dae- 
mones enim vel inviti recognoscunt majes- 
tatem Dei, quam non adorant. 

4. Resolutio quwstionis. — Respondeo lianc 
adorationem posse esse utriusque potentiae 
actum, si ex affectu adorandi procedat, et sit 
aptus ad profitendam, indicandam, vel exer- 
cendam submissionem animi adDeum. Et qni- 
dem in iniellectu potestesse hic aclus per mo- 
durr. cognitionis, et in nobis etiam esse pote- 
rit per modum locutionis humanae mcntalis 
et internse. Prior actus est, quando ex affec- 
tu colendi Deum applicatur inteilectus ad re- 
cognoscendam divinam exccllenliam, et re- 
cognoscit Deum ut supremum principem et 
dominum, ct hanc ipsam rccogilationcm illi 
offert in cultum ct adorationem. Quod enim 
hic actus in puro spiritu exerceri possit, per 
se notum est , neque minus evidens est iJlum 
essc sanctum ct honcstum. AL non est alte- 
riusvirtuLis nisi religionis, formaliter loquen- 
do, cum moralem honestatem habeat ab af- 



CAP I. AN PRjECEPTUM adorandi deum sit naturale. 



79 



fectu a quo procedit, et iramediate oriatur ab 
affectu religionis ; neque intra virtutem reli- 
gionis aliud esse potest quam adoratio, quia 
formaliter non est oratio, ut per se patet, 
neque etiam est devotio, sed potius affectus 
ipse, a quo procedit, dici posset quaedam de- 
votio; est ergo propriissimam adoralio. 

5. Neque refert quod illa cogitatio sub- 
stantialiter ( ut sic dicam ) sit actus fidei, vel 
alterius doni Spiritus Sancti, dummodo libe- 
re et ex dicto affectu exerceatur; nam inde 
sumit nomen et formalem rationem adoratio- 
nis, sicut genuflexio materialiter est motus 
localis , tamen ex tali affectu et intentione 
habet, quod sit adoratio latrise , vel dulise , 
etc. Vel sicut detestatio peccati propter Deum 
potest esse substantialiter actus charitatis, et 
tamen factus ex affectu pcenitentise dici po- 
test qusedam satisfactio , vel recompensatio 
pro offensa, quantum ab bomine exbiberi po- 
test. Atque hoc modo est etiam aptissimus 
actus ad hanc adorationem internam recogi- 
tatio proprise naturae, quatenus tam Angelus, 
quam homo ex se nihil est, et vel peccat, vel 
peccare posset, et in omnibus bonis a Deo 
pendet ; hsec enim cognitio, sicut animi sub- 
missionem fovet ac generat, ita est aptissima 
materia, ut in signum et notam ejusdem sub- 
missionis exhibeatnr. Multo enim magis ge- 
nuflectitur spintualiter anima coramDeo per 
illam recogitationem, ad hunc finem ordina- 
tam ex affectu colendi Deum, quam corpora- 
liter genuflectatur per crurium plicationem, 
et demissionem usque ad terram. 

6. Adoratio potest esse per modum locutio- 
nis. — Per modum etiam locutionis potest in 
nobis esse talis actus eodem fere modo, quo 
potest esse in nostro intellectu petitio , et 
gratiarum actio, mentaliterloquendo percon- 
ceptus vocum nobis ad placitum significan- 
tium. Quod imprimis explicatur in actu lau- 
dandi Deum, qui absque ulla controversia po- 
test dicto modo in mente fieri. Et licet laus 
Dei specialiter numerari soleat ut actus dis- 
tinctus ab adoratione, prout exbibetur per 
signa quee non sunt voces, nec ita expresse 
significant sicut voces , nihilominus distinctio 
illa materialis potius est in signis ad cultum 



divinse excellentise, et supremi dominii, facto 
in ejusdem Dei preesentia, per verba menta- 
lia expresse significantia subjectionem , et 
submissionem illi majestati debitam. Hcec 
enim interna confessio (quam esse possibi- 
lem nemo vertit in dubium ) distincta est a 
confessione laudis divinse , quia formaliter 
non ad hoc tendit, sed ad exhibendam de- 
bitam servitutem, saltem confitendo et affir- 
mando esse illi debitam ratione use excel- 
lentise, et supremi dominii , et hanc ipsam 
confessionem in signum illius recognitionis 
exbibendo. Sicut enim homo, confitendo in- 
terius coram Deo se esse peccatorem, illam- 
met confessionem offert Deo in aliqualem 
satisfactionem pro peccatis , ita confitendo 
interius dominatum Dei in nos, et subjectio- 
nem nostram ad illum, ipsammet subjectio- 
nem offerimus in notam et signum talis sub- 
jectionis et submissionis ad Deum, et hoc est 
esse adorationem. 

7. Qui xoluntatis actus ad orationem spec- 
tent. — Admiratio quid sit. — Denique in 
voluntate multi actus inveniri possunt ap- 
tissimi ad hanc animi submissionem signifi- 
candam, ut in citato loco satis copiose pro- 
secutus sum. Unus autem videtur propriis- 
simus, qui est admiratio, qua post conside- 
rationem divinse majestatis et excellentise , 
anima quasi suspenditur, et suspensa quies- 
citin conspectu Dei. In quo actu multi Patres 
perfectissimam collocant contemplationem , 
ut infra videbimus. Est autem admiratio ac- 
tus voluntatis, ut in primo tomo tertise partis, 
qusestione decimo , quinta , articulo octavo, 
declaravi, et quomodo in illo consistat inte- 
rior reverentia et veneratio Dei , explicui in 
queest. 7, disp. 20, sect. 2. Est enim vel ge- 
nus quoddam suavissimse complacentise, seu 
gaudii, quo aliquis veluti in stuporem rapi- 
tur, contemplans summam excellentiam Dei 
super omnia dilecti, vel est genus quoddam 
reverentialis timoris, quo aliquis veluti refor- 
midat ad Deum accedere, aut majestatem 
ejus contemplari, prout significabant Sera- 
phim velantia capita et pedes suos, Isaise 
sexto : Significabant enim ( ait Dionysius, c. 
43 de Coelesti Hierarch. ) sacram illam , ac 



exhibendum assumptis, quam in formali ra- plenam liorroris venerationem, qua Sancti cel- 



tione adorationis, si laudatio fiat ex affectu 
ostendendi submissionem animi ad Deum, et 
profitendi supremum dominium ejus ; sicut 
ergo possumus solo spiritu et mente laudare 
Deum, ita etiam adorare. Deinde intelligi hoc 
potest in actu interiori exprcssse confessionis 



siorem mysteriorum indaginem perhorrescunt. 
Et Ghrysostomus, homilia 1 in eadem verba 
Isaise : Duabus ( inquit ) alis veldbant faciem, 
simul excludentia radium e throno proceden- 
tem, eo quod ferre non possent immensam il- 
lius gloriam, simul autem sua.n religionem et 



80 LIB. I. DE DlVINO CULTU 

rererentiam significantia , quam habent erga 
Dominum . tali gaudio gaudent illa , tali lce- 
titia exultant ; et infia : Facies quidem rela- 
banl propter metueudum spertaculum, quodque 
non po*sent inaccessam gloriam intueri; et 
infra : Quare pedes relantl inexplebilem erga 
conditorem reierentiam exhihere student ; et 
homilia 2 : Cum ( inquit ) etiam ipsas super- 
nas Virtutes semper maximus obtineat stn- 
por, projitereaarertunt facies, alasque zice mu- 
rorum objiciunt; et in alia enarratione in c. 
6 Isai., sic ait: Quod xelabant pedes, quodque 
operiebant terga, utrumque indicat eos admi- 
ratinie fuisse perculsos, et ad fulgorem tanta? 
majestatis coutremuisse ; et in oratione septi- 
ma ex decena nuper impressis, in fine tomi 
quinti, elepanter hanc ipsam adorationem ex- 
ponil. Hanc ergo internam reverentiam et 
adorationem participare possumus in hac vi- 
ta per Spiritus Sancti dona , et ita interius 
Deum adorare per actus voluntatis nostras ; 
imo etiam per ipsos actus spei, orationis , et 
similes, ut in loco citato latius sum prosecu- 
tus. 

8. An externis corporis actibus Deum ado- 
rare possimus. — Dico secundo : etiam actibus 
corporis ex affeetu reverentis ac submissi 
animi procedentibus adorare possumus Deum, 
et debemus. Assertio est de fide, quam docent 
omnes Theologi. 3, distinct. 9, cum D. Thoma 
supra, et Damasceno, lib. k de Fide, cap. 13. 
Supponit autem haec assertio posse Deum ab 
homine adorari etiam actibus corporis, quod 
supra, lib. 1, satis est declaratum, estque ex 
se et ex usu satis notum, quia potest homo 
per actum externum corporis indicare suam 
mentem, et internum affectum, et hsec ipsa 
manifestatio dicitur adoratio, quando ex af- 
fectu suhmittendi se alteri procedit. Supponit 
etiam, illum modum adorandi Deum esse ho- 
nestum. Et hoc etiam estper se evidens, quia 
est rationi consentaneus, et ex eo quod sit 
corporalis, non habet intrinsecam indecen- 
tiam, quia non ordinatur ad Deum, ut 1111 in- 
notescat noster animus, ac si illum ignoraret, 
sed ut nos omni modo nobis possibilem ei 
servitutem exhibeamus. 

9. Utriusque naturce actibus Deum colere 
debemus. — Unde concluditur tertium, quod 
intendimus, nempe, quod ha3c etiam adoratio 
Deo debeatur, scilicet, quia nos duplici nalu- 
ra constamus, corporali nimirum et spirituali, 
et ideo utriusque actihus colere debemus 
Deum, quia utriusque auctor est. Quam ra- 
tionem cum aliis declarabimus, de oratione 



NECESSAIUO EX PR.ECEPTO. 

vocali disputando, est enim eadem ratio. Hoc 
etiam suadet vetustissima consuetudo, non 
solum EcclesiEe in lege gratiae (de quo mirum 
non est, quod Deuin, factum carnem, ipsis 
etiam corporeis membris, et genibus flexis, 
et manibus extcnsis adoret), verum etiam 
omnium fidelium Sanctorum, tam in lege ve- 
teri, quam naturali, ut in veteri testamento 
passim legimus. Est etiam hic modus colendi 
tam naturalis homini, ut vix possit modo sibi 
accommodato aliter Denm adorare. Quia sicut 
intelligit spiritualia per sensibilia, et ad mo- 
dum rerum corporalium, ita vix exprimit in- 
teriorem reverentiam et submissionem, nisi 
exhibendo aliqua sensibilia signa illius, per 
quee et suo atfectui quodammodo satisfacit, 
et rursus per eadem in illo interiori affectu 
confirmatur et crescit. Preeterquam quod, 
cum homo non sit solitarium animal, sed so- 
ciale, et inter homines vivat, expedit ut exis- 
timationem quam de Deo habet, et adoratio- 
nem quam illi prsebet, aliis ostendat; hoc au- 
tem non fit nisi per corporalem adorationem, 
quia homines non vident internos actus nos- 
tros, sed sensibiles. His ergo rationibus, et 
infinitis aliis, necesse est Deo adorationem, 
etiam corporalem, exhibere. 

10. An modus extemw adorationis habeat 
locum in spiritibus separatis. — Hic vero for- 
tasse aliquis curiose inquiret, an modus hic 
externee adorationis etiam in spiritibus se- 
paratis locum habere possit, et an possit esse 
debitus. Respondeo imprimis adorationem 
per propria membra corporis non habere in 
eis locum, quia corpora non habent. Deinde 
in assumptis corporibus posse illam exerce- 
re, si velint, uti in Scriptura ssepe legimus, 
et optime declarat Chrysostomus in oratione 
7, supra citata ; et non est dubium quin pos- 
sit Deus eam illis prsecipere. Nam hcet hoc 
non exigat eorum natura, tamen ad exerci- 
tium obedientise , vel propter communicatio- 
nem cum hominibus posset eis prascipi. Prse- 
terea motus ipse localis angelicus potcst in- 
terdam habere rationem cultus et adoralio- 
nis, ut si Angelus. cum a ccelo in terram dcs- 
cendit ex obedientia Dei , illammct descen- 
sionem offerat Deo in cultum et adorationem. 
Sic Angeli, cum descenderunt ad pra?scpe, 
ut Christum natum adorarent et glorificarent, 
illammet descensionem et detentionem in 
illo loco potuerunt in divinitatis ejus reco- 
gnitionem ordinare. El quando illum ascen- 
dentem in ccelum comitabantur, tota illa co- 
mitatio habebat veram rationem cultus ct 



CAP I. AN PR.ECEPTUM adorandi deum sit naturale. 



!l 



adorationis. Et his modis ad litteram imple- 
tum est, quod Paulus ad Hebr. ait : Et cum 
iterum iniroducit primogenitum in orlem ter- 
rte, dicit : Et adorent eum omnes Angeli Dei; 
et quod dicit ad Philipp. 2 : In nomine Jesu 
omne genuflectatur , coslestium, etc. 

i 4 . Animce purgatorii possunt Deum ado- 
rare. — Imo existimo ipsas purgatorii animas 
posse adorare et colere Deum, ipsammet de- 
tentionem in illo loco, et passionem ab igne 
in Deum referendo. Nam sicut violenta de- 
tentio in animabus damnatis habet veram ra- 
tionem poenee , et coactse humiliationis, eo 
quod sit detentio in loco infimo et vilissimo, 
repugnante voluntate, ita, e converso , vo- 
luntaria detentio in Joco illo pcenali , sicut 
habet quamdam rationem voluntariee poense, 
ita potest assumi ut nota et signum debitse 
subjectionis ad Deum, potestque illi offerri in 
recognitionem supremi dominii, et potestatis 
ejus. Quamvis enim illa detentio, seu perma- 
nentia in illo loco, fortasse non sit ex impe- 
rio proprio ipsarum animarum, nec sit in po- 
testate earum inde discedere, nihilominus 
potest esse objective voluntaria, et hoc satis 
est ut per eamdem voluntatem ordinetur in 
cultum et adorationemDei. Sicut passio Mar- 
tyris, vel etiam Christi Domini, non erat ef- 
fective a voluntate ejus, sed a militibus seu 
ministris; erat tamen objective voluntaria ; 
et hoc satis fuit ut per modum cultus sacri- 
ficium potuerit Deo offerre. His ergo modis 
potest in spiritibus separatis, seu Angelis, 
intelligi cultus et adoratio per actus exter- 
nos, seu imperatos, seu voluntarie ordinatos 
in recognitionem divinse excellentise. 

12. Tam interna , quam externa adoratio 
Dei est de prcecepto naturali. — Explicatur 
qucestio, et propotiitur triplex adoratio. — Dico 
tertio utramque adorationem Dei, tam spiri- 
tualem, quam corporalem , esse homini in 
prsecepto ex vi ipsius legis naturalis. Loquor 
de hominibus, quia de Angelis dicta suffi- 
ciunt. Est ergo heec veritas certa omnino, et 
communis : ut autem illam probemus, prius 
explicanda est. Distinguere enim possumus 
duplicem, vel, ut alii volunt, triplicem ado- 
rationem, pure spiritualem , constantem ex 
spirituali et corporali , et pure corporalem. 
Ego vero hanc tertiam praetermitto, quia vera 
non est, sed ficta. Ut enim exterior adoratio 
vera sii, debet vere significare talem existi- 
raationem de excellentia rei adoratee, qualem 
exteriores actiones significant, et procedere 
ex voluntate et affectu iilam profitendi , nam 

XTII. 



si heec conformitas signi cum interiori mente 
deficiat, fictio est et mendacium , non vera 
adoratio, ut recte dixit Chrysostomus, homil. 
8 in Matth. Si autem externum signum ex 
tali mente procedat, vocamus illam adoratio- 
nem mistam, ex corpore et spiritu composi- 
tam. Pure autem spiritualis est, quando sine 
corporali signo Deus mente colitur, ut in pri- 
ma assertione explicatum est. Quod ergo ad 
fictam adorationem attinet , non solum pree- 
cepta non est , verum etiam est omnino pro- 
hibita, tanquam coniinens perniciosum men- 
dacium, ut infra dicemus. Adoratio autem 
pure spiritualis non est in hac vita determi- 
nate prsecepta hominibus, quia si semper 
colamus Deum adoratione mista, satis imple- 
mus obligationem colendi Deum; nam, licet 
adoremus corpore, simul adoramus ipsum in 
spiritu et veritate. Et ideo dixi non praecipi 
puram spiritualem adorationem determinate, 
quia, licet preecepto adorandi Deum seepe sa- 
tisfieri possit per solam internam adoratio- 
nem, nunquam tamen nobis prseceptum est 
ut in illa sola sistamus, et ita quoad illam 
particulam pura, non est determinate pree- 
cepta, quia non est prohibitum quin semper 
conjungi cum illa possit corporalis adoratio. 
Nullibi enim talis probibitio reperitur, nec 
ratione aliqua naturali ostendi potest, nec 
est cur homini prohibeatur semper operari 
modo faciliori, magisque accommodato na- 
turee suae. 

13. Quomodo adoratio mista sit homini prce- 
cepta. — At vero e contrario adoratio mista, 
seu exterior, est homini determinate prajce- 
pta, etiam ex lege naturoa. Quod non est ita 
intelligendum, ut existimetur homo obligari 
ad utendum semper hoc genere adorationis : 
est enim hoc preeceptum affirmativum, quod 
non pro semper obligat; et sicut potest homo 
in multis temporibus non adorare Deum, ita 
potest, si velit, seepe adorare sola mente sine 
usu membrorum corporis, quia illa adoratio 
est prior, et abstractior, et non pendet a pos- 
teriori, neque ut fiat, neque ut honestissime 
fiat. Imo utilissimum est seepe exercere ani- 
mum in hoc adorationis modo, vel ut assues- 
cat ad rerum spiritualium contemplationem 
et usum, vel ut seepius ac frequentius possit 
adorare Deum, etiam ubi non est commoditas 
exercendi externa signa adorationis. Quod 
ergo dicimus, est obligari homines ex lege 
naturse, ut interdum etiam corpore Deum 
adorent, quia, cum animo et corpore con- 
stent, et utrumque a Deo habeant, utrumque 

6 



H2 L1B. I. DE DIVINO CULTU 

debent Deo exhibere hostiam viventem, ac 

ei placentem in cultum et adorationem ejus. 

Item quia, moraliter loqnendo, et humano 

modo, non facile potest homo rcvercnlcr ad 

Deum acccdere, nisi corpore ipso signa re- 

verentiee exhibeat, et per corpus ipsum ani- 

mum componat : hic est cnim modus homini 

maxime connaturalis, et licet interdum possit 

per spiritum ad Deum ascendere sine de- 

monstratione corporis, raro tamen, et post 

longam consuetudineru ; et ideo cultus exte- 

rior homini praecipitur tanquam maxime con- 

naturalis. Denique quod Paulus dixit : Corde 

creditur adjustitiam, ore autem confessio fit ad 

salutem, ad cultum etiam religiosum Dei ap- 

plicari potest ; oportet enim ut homo exterius 

se ostendat Dei servum et cultorem, et hoc 

etiam ipsa ratio naturalis dictat: ostendit au- 

tcm se talem per veri Dei verum cultum exter- 

num. Est ergo hsec adoratio sub naturalisle- 

gis obligatione. 

14. Objectio. — Dices : si de hoc divino cul- 
tu datum est naturale preeceptum, quomodo 
in Decalogo, inter preecepta primse tabulse, 
qua? ad Deum pertinent, datum non est? In 
itla enim tabula tantum tria praecepta scripta 
esse legimus, ex quibus duo priora, quae mo- 
raiia erant, negativa fuere : Nonhabebis Deos 
alienos coram me, etnon assumes nomen Do- 
mini Dei tui in vanum. Tertium vero, quod 
affirmativum fuit, de sabbathi sanctificatione, 
non fuit morale, sed ceeremoniale; propterea 
enim cessavit, et non servatur, ut docuit Ire- 
naeus, lib. -4 contra Heeres., cap. 31 ; et Au- 
gu>tinus, 19contra Faustum, cap. 18, et lib. 
3 contra duas epistolas Pelagianorum, cap. 
i. Respondeo praeceptum hoc naturale, de 
quo hic agimus, in primo prsecepto Decalogi 
iudieari, etadtertium etiampossereduci, nec 
fuisse necessarium ut expressius traderetur 
Primum patet, quia, licet primum preece- 
ptum per formam negationis detur, supponit 
et virtute includit affirmationem, in qua illa 
negatio fundatur; ideo enim idololatria prohi- 
betur, quia cultus, vcro Deo debitus, non cst 
ad falsos Deos transferendus. Etsic significa- 
turn est in ipsa torma preecepli, in verbo co- 
ramme ; perinde enimfuitac si diceretDeus: 
Me solum habebis tanquam verum Deum 
qmin colas, ncque alium in consortium dei- 
tatis mecumtibi proponos. 

15. Alulens. sensus verborum primi prmce- 
pti Decalogi. — Hinc Hebreei (ut Abulens. ibi, 
qua^t. 2, rofort) dixorun! vcrba illa: Dgo sum 
Dominus Deus luus, quaj pnecedunt ante il- 



NECESSAMO EX PR^CEPTO. 
lam ncgationem : Non habebis Deos alienos 
coram me, continere primum preeceptum De- 
calogi, et illud esse affirmativum de adora- 
tione Dei, et sequens negavtium esse se- 
cundum. Quinimo etiam Hieronymus, Oseee 
10, circa illa verba : Corripientur propter duas 
iniquitates suas, dicit illas duas iniquitates 
populi IsraeJ, fulsse contra duo pnecepta Deca- 
logi : Ego sum Dominus Dens tuus, et : Non 
habebis Deos alienos. Sicut etiam illa preece- 
pta distinxit Esichius, Levitici vigesimo sexto, 
quem refert D. Thomas 1. 2, qusestione cen- 
tesima, articulo quarto. Verumtamen, licet 
non sit hoc admittendum , tum quia verba 
illa non habent formam prsecepti, nullum cnim 
verbum preeceptivum continent; tum etiam 
quia alias plura essent praecepta Decalogi 
quam decem, contra id quod habetur Exod. 
31 et 3-4, et Deut. -4 ; nihilominus verum est in 
verbis illis insinuatum esse, Deum verum esse 
singulariter colendum et adorandum, et hoc 
fuisse propositum, et in memoriam redactum, 
utinde facile intelligeretur ratio preecepti ne- 
gativi statim subjuncti : Non habebis Deos 
alienos. Unde D. Thomas, art. 4, ait, cumscri- 
ptum sit Mattli. 7 .• Nemo potest duobus dominis 
servire, ejusdem ralionis esse, et sul eodem 
prwcepto cadere : Ego sum Dominus Deus tuus, 
et : Non habebis Deos alienos. 

\ 6 . An tertium prceceptum Decalogi sit nio- 
rale. — Secundum patet, quia tertium prse- 
ceptum , licet quoad determinalionem diei 
sabbathi ceeremoniale sit, ut citati Sancti do- 
ceut, et est per se clarum, tamen quoad sub- 
stantiam est morale, quatenus prsecipit ut 
per aliquod tempus divino cultui et adoratio- 
ni vacemus, ut recte D. Thomas 1.2, q. 100, 
art. 3, ad 2 ; et Abulens., quoest. 3, ct latius 
in 11, in cap. 20 Exodi, ubi ait, ibi prsecipi 
etiam aliquam externam Dei adorationem, 
quia propter illam preecipiebatur vacatio ab 
operibus, non propler corporis otium ; etideo 
in eodem preecepto dicitur : Memento ut diem 
sabbatlii sanctifices ; sanctificatur enim dies 
per opera religionis, quae in eo exercenda 
sunt. Et ideo etiam erravit Esichius, ut D. 
Thomas notat, dicto art. 4, excludens pra-eo- 
pturn de sabbathi sanctificatione, a praeeptis 
Docalogi, eo quod cceremoniale sit. Nam piffi- 
tcrquam quod hoc rcpugnat contextui Seri- 
pturoe, est contra communem sententiam Pa- 
trum, et sensum totius Ecclesiffi, et contra 
rationem ; quia. (utdixi) prajceptum illud non 
tantum cauv.monialc est, sed otiam morale, 
el idoo ex illa parte potuit optime inter prse- 



CAP II. QUOMODO ADORANDUS SIT DEUS EX LEGE NATURALI. 



83 



cepta Decalogi porii. Et fuitetiam conveniens, 
quoniam in illo preecepto indicatur servitus 
Deo debita in recognitionem beneficiorum 
ejus, ut D. Thomas ait, dicto articulo & et 5; 
et ideo debuit ab ipso Deo tradi inter illa de- 
cem verba, quee in Tabulis digito suo scripsit. 
17. Adorationem Dei non fuit necesse tradi 
expressius in Decalogo. — Tertium, videlicet 
non fuisse necessarium prseceptum hoc ado- 
randi Deum, clarius et expressius tradi in 
Decalogo, probatur ab Abulens. supra, quaes- 
tione 2, quia preeceptum affirmativum colen- 
di Deum non est unum, sed multiplex, nam 
complectitur prsecepta fidei, spei et charita- 
tis,quibus maxime colitur Deus, teste Augus- 
tino, in Enchir., cap. 3 et 5, etlib. 12 de Tri- 
nitate. cap. 14. Sed hoc parum urget, nam 
licet prseceptum adorandi Deum possit esse 
generale, quoad materiam qua potest homo 
uti ad colendum Deum, nihilominus formali- 
ter, et sub ratione adorationis et religiosi cul- 
tus, potest esse speciale, saltem specie sub- 
alterna pertinente ad virtutem religionis , 
juxta illa quse de actibus hujus virtutis prse- 
cedenli tractatu diximus. Aliter ergo D. Tho- 
mas, dicta qusest. 100, articulo 4, ad 2, ait 
praiceptum affirmativum non distingui a ne- 
gativo , quando unum comprehenditur sub 
alio, sicut non est aliud prseceptum restituen- 
di a prsecepto non furandi ; hic autem pree- 
ceptum adorandi Deum, et non colendi alium 
Deum, ita comparari, ut unum sub alio com- 
prehendatur. Addo vero illud ipsum preece- 
ptum magis fuisse explicatum in primo prse- 
cepto per negationem, quam per affirmatio- 
nem; quia tam naturale est homini adorare 
Deum, ut solum fuerit necessarium impedi- 
menta removere ; quod factum est per illam 
prohibitionem, queeilli populo, et illo tempo- 
re fuit maxime necessaria propter pronitatem 
ad idololatriam, quam ex consuetudine et 
conversatione cumgentibusconceperat. Abla- 
to autem impedimento, solum oportuit cer- 
tum aliquod tempus exigere ad cultum Dei 
exercendum, quod in tertio praecepto factum 
est. 

GAPUT II. 

QUOMODO SIT C0LENDUS SEU ADORANDUS DEUS EX 
VI LEGIS SEU PRjECEPTI NATURALIS. 

1. Status qucestionis. — Diximus in gene- 
rali de prsecepto adorandi seu colendi Deum ; 
quia vero illud non potest in universali im- 
pleri, sed aliquo actu et modo particulari, ideo 



necesse est exponere quomodo hsec determi- 
natio vel prsecipiatur, vel fieri possit, ita ut 
preeceptum impleatur. Possumus autem lo- 
qui vel de adoratione interna, quse mente, 
vel de externa, quee corpore fit. Item loqui 
possumus vel de praacepto naturali modum 
et speciem adorationis prsecipiente , vel de 
preecepto positivo, aut divino, aut ecclesias- 
tico. Gum autem loquimur de divino jure na- 
turali, non illud tantum intelligimus , quod 
pura naturalis ratio sine fidei lumine dictat, 
sed iilud prsecipue quod ipsi gratise connatu- 
rale est, et ex ipso fidei lumine intrinsecc et 
connaturaliter nascitur, et quod de illo dixe- 
rimus, poterit cum proportione applicari ad 
jus ipsum naturale, quod in pura natura hu- 
mana, bene instituta et ordinata ad suuin 
naturalem finem, inveniretur. 

2. Quo cultu interno teiieatnr horno Deum 

adorare. — Explicatur assertio. — Dico ergo 

primo : ex vi solius legis naturalis non tene- 

tur homo colere vel adorare Deum alio cultu 

pure interno, prseter illum qui in actibus fi- 

dei, spei, charitatis et poenitentise (si neces- 

saria sit) continetur ; imo, in rigore pra?cepti 

legis naturae, non tenetur homo hos actus 

exercere formaliter sub ratione adoralionis 

et cultus, sed tantum materialiter, seu in ac- 

tu exercito ; atque ita prseceptum naturale in 

rigore non obligat ad adorationem pure men- 

talem. Ut ergo intelligatur assertio, suppono 

teneri hominem ex divino jure ad creden- 

dum, amandum, et sperandum in Deum, et 

ad pcenitentiam agendam, si mortaliter pec- 

cavit. Per fidem autem habet homo de Deo 

convenientem existimationem; per amorem 

vero et spem illi unitur ut summo bono, et 

supremse causee saJutis suee. Et (si per pec- 

catum a Deo aversus erat) per poenitentiam 

ad eum convertitur. Et hinc fit ut illi actus 

sint aptissimi de se, ut in internum Dei cul- 

tum, veramque adorationem referantur , si- 

cut in primo tomo tertiee partis, disputation. 

51, sect. 2, ex mente Augustini et D.Thomee, 

et ex rationibus ipsorum satis ostendi. Si er- 

go homo illis actibus colat Deum, et per vir- 

tutem religionis eos imperet ad recognoscen- 

dam et profitendam divinam excellentiam , 

eique debitam subjectionem tribuendam, sa- 

tis implet obligationem adorandi Deum pura 

mente, et spiritu, quatenus ad illam supre- 

mam mentis partem hoc officium pertinere 

potest. Et ita patet prima pars assertionis ; 

nam, licet fortasse possit mens nostra aliis 

etiam internis actibus Deum colere, tamcn 



8.1 



LIB. I. DE DIVINO CLLTU NECESSAP.IO EX PR.ECEPTO. 



cum illi nos uniant Deo sufficienter , in aliis 
non est tanta necessitas. 

3. An obedientice actus sit necessarius. — 

Neque aliquem moveat actus obedientise ad 

Deum ; nam quatenus necessarius est, in per- 

fecta Dei dilectione continetur; quatenus ve- 

ro sub speciali formalitate virtutis moralis 

exerceri potest, non est necessarius simpli- 

citer ad salutem. Dices : etiam pcenitentia 

posset in rigore per cbaritatem sufficienter 

exerceri. Respondeo verum id esse nec dis- 

tincte numerari, ut in rigore postuletur per 

modum specialis actus virtutis moralis, sed 

ut sienificetur in eo qui peccavit, necessa- 

rium esse ut non solum amet, sed etiam do- 

leat, et se Deo submittat, sive per solam cha- 

ritatem utrumque faciat, sive alio modo. Et 

hoc modo Augustinus, in Enchir., cap. ter- 

tio. et libro decimo de Civitate, cap. 4, et 12 

de Trinit. , capite decimo quarto , et S. Da- 

mascenus, orat. 3 de Imaginibus, circa me- 

dium. hos actus ponunt inter praecipuos ac- 

tus divina? adorationis. 

4. Altera pars assertionis probatur. — 01- 
jectioni satisfit. — Item vero probatur altera 
pars assertionis; nam duobus modis possunt 
hi actus theologicarum virtutum exerceri, vel 
ex propriis rationibus tantum, prout eliciun- 
tur a propriis virtutibus, vel ex affectu colen- 
di Deum, a quo suo modo imperari possunt, 
ut dixi. Ex his autem duobus modis prior 
est per se, et natura sua ex vi talium virtu- 
tum necessarius, quia substantia et essentia 
talium actuum in illo consistit, et ideo, cum 
illi actus preeeipiuntur, necessario praecipiun- 
tur quoad proprias rationes suas , in quibus 
materialiter (ut sic dicam ) seu in exercitio 
includunt cultum Dei, et subjectionem ad ip- 
sum. Posterior autem modus est accidentalis 
iliis actibus, et ideo propter proprium illo- 
rum usum et exercitium necessarius non est. 
Neque vero est aliquod naturale principium, 
unde colligi possit naturalis obligatio exer- 
cendi illos actus sub tali ratione et imperio. 
Dices, etiam postulari ab homine, ut ex vir- 
tute religionis, et proprio affeetu illius, red- 
dat Deo debitam servitutem. Respondeo, esto 
ita sit. in genere loquendo , non tamen in 
particulari esse necessarium ex sola rei na- 
tura, ut religio utatur illis actibus internis ad 
Deum adorandum,quia vei potest id praestare 
aliis actibus. ut laude Dei interna , vel gra- 
tiarum actione, vel admiratione, vel pia me- 
ditatione, aut alii; similibus : vel certe posset 
illud officium exhiberi sufficienter per exter- 



nos actus adorationis ; nam cum illis mens 
subjicitur, ut supra declaravi. Et ita in rigore 
prsecepti naturalis non obligatur homo ad 
adorationem Dei pure mentaiem , quia per 
mistam potest naturali obligationi satisfa- 
cere, sicut inferius etiam de oratione dice- 
mus. 

5. In exercitio adorationis interna nulla 
determinatio. — Atque hinc tandem fit, in hoc 
genere adorationis internse, nullam determi- 
nationem quoad exercitium (ut sic dicam) 
factam esse per proprias leges preecipientes 
divinum cultum, et adorationem, ut talis est; 
quia nec naturalis lex facit hanc determina- 
tionem, ut declaravi, nec leges positivae, di- 
vinae vel humanae, illam fecerunt. Nam leges 
hunianae non dantur de actibus pure internis 
secundumse; divinea autem quoad actus in- 
ternos nullae sunt, preeter eos qui ex natura 
rei sunt necessarii : nullee enim aliee nobis 
datse aut promulgatee sunt. Heec ergo deter- 
minatio ad arbitrium ipsius hominis operantis 
fieri potest, solumque oportet ut legitimis 
actibus (ut sic dicam) et Deo decentibus fiat, 
quae obligatio ex naturali quidem lege nasci- 
tur, sed pertinet magis ad negativum pree- 
ceptum non exhibendi Deo superstitiosum 
cultum, quam ad affirmativum ; de quo prae- 
cepto infra dicendum est. 

6. Ex lege naturali an sit determinatv.s cvX- 
tus externus adorationis. — Dico secundo : 
ex vi solius legis naturalis non est positive 
determinatus modus paiticularis adorandi 
Deum cultu externo, nec quoad genera ac- 
tionum, nec quoad tempora, vel alias cir- 
cumstantias, sed solum datur vel praeceptura 
affirmativum generale quoad exercitium, sci- 
licet, ut talis adoratio aliquando exerceatur, 
vel etiam quoad specificationem genericam, 
seu subalternam, ut modo decenti et propor- 
tionato fiat, vel ad summum est affirmativum 
preeceptum cum negativo conjunctum, scili- 
cet, ut adoretur Deus sine modo superstitioso, 
aut indecente. Heec conclusio sumitur ex his, 
quae latius et distinctius tractavimus in 3 tom., 
disputatione 73, per totam, preesertim sec- 
tione octava, quibus hic nihil fere addendum 
occurrit. Probatur ergo prima pars ratione 
sumpta ex D. Thom. 2. -2, quaestion. 85, artic. 
1, ad 3, quia Jicet sit homini naturale signi- 
ficare conceptus suos per sensibilia signa, 
tamen determinatio talium signorum est se- 
cundum humanum placitum ; ergo similiter 
cum adoratio haec consistat in usu aliquorum 
signorum externorum, licet usus illorum in 



CAP II. QUOMODO ADORA.NDUS 
genere sit de lege naturae, determinatio illo- 
rum non erit de lege naturse, sed aliunde. 
Et confirmatur, quia nulla sunt principia na- 
turalia, ex quibus necessario inferatur, his 
potius quam illis signis esse utendum ad 
Deum adorandum. Confirmatur secundo ex 
varietate talium signorum : nam quae lege 
naturali prsescripta sunt, eadem sunt apud 
omnes ; at in modo colendi Deum cultu ex- 
terno, magna varietas fuit a principio orbis, 
etiam inter veros Dei cultores; ergo. Atque 
eodem modo constat, non habere preeceptum 
hoc determinationem temporis ex sola lege 
naturali, nam est prseceptnm affirmativum, 
quod non obligat pro semper, nec pro certo 
numero actionum in anno, mense , vel heb- 
dorr.ada, et sic de aliis circumstantiis. Relin- 
quitur ergo ut solum in generali sint haec 
omnia sub proprio preecepto lepis naturse,de- 
terminationem autem faciendam esse vel per 
positivam legem, vel per prudens arbitrium 
operantis. Quod vero in hac determinatione 
necessaria sit prudentia et decentia, per se 
notum est. 

7. Externcs adorationes sunt indifferentes 
ad Deum et homines. — Ut autem breviter de- 
clarcmus quomodo hsec determinatio facienda 
sit, preesertim in modo actionum, adverto 
quod, si consideremus omnes actiones, vel 
signa externa posita in actionibus, vel moti- 
bus corporis ( extra locutionem), quibus aliis 
honorem deferimus, omnia suntindifferentia. 
et ad honorandos homines usurpari solent, 
ut notavit Augustinus, lib. 10 de Civitate, 
c. 4, dicens : Multa de cultit divino usurpata 
sunt, quce honoribus deferuntur humanis sive 
humilitate nimia, sive adulatione pestifera, ita 
tamen ut quibus deferantur, homines habe- 
rentur, Quis vero sacrificandum ctnsuit, nisi ei 
quem Deum aut scivit, aut putavit, aut finxit? 
Imo Gregorius Nyssen., quem D. Thomas re- 
fert, Luc. 22, in Catena, circa illa verba: Et 
positis genibus orabat, dicit : Honorifica signa, 
quie invicem exhibemus, fatentes nos humiliores 
esse respectu excellentice proximi, transsumpta 
esseanobis adobsequia incomparabilis naturce: 
quia hurnana natura nihil halet Deo condi- 
gaum, quo ejus exceilentiam protestetur ac re- 
c< guoscat. Unde fit, ut htec signa de se in- 
ditferentia sint adhumanam et divinam ado- 
rationem, solumque ex adorantis intentione 
aut verbis discerni possint, nisi aliqua pecu- 
liari consuetudine, vel institutione sicrnum 
aliquod soli Deo accommodatum sit. Unde et 
in Scriptura legimus, et usu obssrvari vide- 



SIT DEUS EX LEGE NATURALI 85 

mus, ut fere omnia signa reverentise, quee 
Deo ipsi per corpus exhibentur, hominibus 
etiam tribuantur, ut sunt genuflexio, corporis 
humiliatio, prostratio, et similia. Sic Ruth, 2, 
prostrata in terram, adoravit Booz ; et Abigail 
adoravit David, 1 Regum 25, et Judith, cap. 
10, viso Holoferne, adoravit eum, prosternens 
se super terram. 

8. Utroque genu flexo Deus reverenter colitur, 
— Manuum elevatio ad ccelum quid significet . 
— Similiter genuflexio ad hominem adoran- 
dum fit, sed ordinarie fit tantum uno genu ; 
et ideo qui reverenter Deum colunt, solenl 
utrumque genu in terram figere, ut de Salo- 
mone legimus, 3 Regum 8, et de Petro, et 
Paulo, et Stephano, ahisque fidelibus, Acto- 
rum 7, 9, 20 et 21. Verumtamen hoc signum 
interdum etiam exhibetur homini in signum 
adorationis, sicutde quodam Quinquagenario 
legimus, 4 Regum 1, qui hoc modo adoravit; 
etiam et nunc solemus utrumque genu coram 
Ponlifice flectere. Addi praeterea solet, in di- 
vina adoratione, manuum elevatio adccelum, 
ut significetur totam adorationem ad Deum 
specialiter referri, sicut de Salomone, loco 
supra citato, et 2 Paral., cap. 6, legitur, et 1 
Esdree, cap. 9: Curvavi genua mea, et expandi 
manus ad Dominum Deum meum ; et ideo 
Psal. 43 dicebat David : Si expandimus manus 
nostras ad Deum alienum, quasi hoc sit pro- 
prium signum adorationis veri Dei : unde 
Psalm. 140 ait: Elevatio manuum mearum sa- 
crificium vespertinum. Et nihilominus etiam 
hoc signum interdum estenditur ad homines, 
quia magis videtur ordinari ad postulandam 
misericordiam vel auxiliuro, quam ad exhi- 
bendam reverentiam, licet utroque respectu 
fieri possit: inde enim est illud Augustini, 
libro de Cura pro mortuis agenda, cap. 5: 
Orantes demembris corporis suis faciunt quod 
supplicaatibus congruit, cttm genua figunt , 
cum extendunt manus, etc. Unde, eo modo 
quo potest ab homine misericordia vel auxi- 
lium postulari, possunt etiam supplices manus 
ad illum elevari, sicut facere solent pauperes 
coram divitibus; et nos religiosius ad Sanctos 
cum Christo regnantes genua flectimus, et 
manus cum debita intentione extendimus ac 
elevamus. 

9. Pectus tundendi signum cui competat. — 
Siguum etiam tundendi pectus videtur cssc 
maxime proprium divina; reverentia', quia est 
signum postulandi veniam peccatorum, qur". 
solum Deus remittit. Unde Auguslinus, libr;> 
50 Ilomil., in 10, refert, consuetum fuisse 



S6 



LIB. I. DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR/ECEPTO. 



Christianistundere pectus, cum dicerent : Di- 
mitte nobis debita nostra , exemplo, scilieot, 
illius publicani, qui non audebat nculos suos 
lcvare in ccelum, sed poctus suum percutie- 
bat, dicens : Dn/s, propifvs esto milii pecca- 
tori. De quo videri possunt multa apud Du- 
randum, lib. 1 de Ritib., c. 12, n. 5; et ita 
Corduba, hb. 1, quaest. 5, dub. 6, ubi inter 
aclus ad propriam Dei adorationem designa- 
tos, ponit hunc percutiendi pectus. Et for- 
tasse ex usu frequenti et communi ita est; ta- 
men ex natura actus sine dubio indifferens 
etiam est. Nam solum est actus ostendens 
submissionem animi petentis veniam pro of- 
fensione aliqua, quoe submissio fieri potest 
etiam homini a nobis offenso ad postulandam 
etiam ab eo remissioneni, quatenus ab eo 
fieri potest ; posset ergo per illum actum 
etiam significari, siconsuetudo idferret. Prae- 
terquam quod illud magis assumitur in signum 
contriti cordis, juxta illud Augustini, Enar. 2 
in Psal. 41 : Tmsio pectoris, contritio cordis. 
Sic ergo potius ad virtutem pcenitentise spec- 
tat, quam ad propriam adorationem, quate- 
nus religionis actus est. 

10. Adoratio externa determinanda per ac- 

tum intemum. — Adoratio privata quce. — Igi- 

tur adoratio externa aut est privata, aut pu- 

blica. Item aut fit signo non habente certam 

significationem ex impositione, aut fit signo 

jam imposito sufficienter ad aliquid determi- 

nate significandum. Quando ergo adoratio est 

privata, et fit signo de se communi, tunc ut 

fiat divina, et propria religionis, quantum ad 

ipsum operantem, per intentionem ejus de- 

terminanda est, quia non est aliud principium 

undo talem determinationem accipere possit, 

et quia actus externus, ut exercitus, ab inter- 

no, seu ab intentione accipit rationem suam. 

Item quia luec externa opera non significant 

naturaliter talem vel talem excellentiam ejus 

cui exbibentur, sed ex institutione et ad pla- 

citum; ergo respoctu ipsius operantis, et 

quoad priv.itum usum ejus, non potest com- 

mune si^num aliunde habore talom significa- 

tionem, sou animi oxpressionom , nisi ex 

voluntate ot intcntione ejus. Dicitur autem 

adoratio privata in rinoro, omnis illa quam 

unusquisque exhibet pro se tantum, ot in per- 

sona sua tanquam privatus cultor Doi. Ha-e 

tamen ipsa privata adoratio potest fieri, vel 

occulle, vel publicc Quando fit occultc, ordi- 

narie sola intcntin linna, ox voia tide ac devo- 

tione profecta. sulluil ad dderminationem 

fadendam : nani cx parte Dei niliil aliud re- 



quiritur, nec ex parte aliorum hominum, quia 
supponitur actionem esse occultam. Et ita 
potcst fieri quocumque tempore, loco. etc. 
Solum ex parte operantis attendendum erit, 
ut talis sit gestus, vel actio, aut usus externo- 
rum membrorum, ut ad reverentiam conci- 
liandam, ac submissionem el devotionem in- 
ternam excitandam sit accommodatus, et ut 
corporis etiam infirmitati ac defatigationi sit 
proportionalus, ita ut prudens mediocritas 
servetur. 

1 1 . Quid servandum sit in hac adoratione, 
quando fit puilice. — Quando vero heec ipsa 
adoratio privata publice fit. tunc aliorum ra- 
tio habenda est, et ideo tunc non satis estbo- 
na intentione operari, sed necesse est talibus 
signis uti, quae alios non offendant, et cavere 
ne ex circumstantiisloci,temporiset persona- 
rum astantium possint actiones significare 
aliud, quam operans intendit, nimirum, aut 
adorationem illam non esse consentaneam 
Deo, vel non indicare in ipso adorante veram 
existimationem de excellentia ejus, aut signi- 
ficare propriam Dei adorationem tribui alte- 
ri, qui non est verus Deus, ut latius infra di- 
cemus, de idololatria tractantes. 

42. Aliud signorum externorum genus. — 
Quando denique adoratio fit signo jam impo- 
sito ad significandum peculiari modo divinam 
excellentiam, jam in ipso opere ablata est in- 
differentia, ideoque soli Deo potest per tale 
signum adoratio exhiberi. Hsec autem deter- 
minatio (secluso sacrificio, de quo nunc non 
agimus ) vix invenietur in actionibus externis, 
quse solum in aliquo usu vel inflexione mem- 
brorum corporis positse sint : sed tantum in 
verbis, et consequenter in usu linguse, qua- 
tenus illa profert; vel manus, quatenus illa 
scribit. Et hac rationc oportet laudare, seu 
adorareDeum, quando ore adoratur, vocibus 
verc significantibus excelleotiam ejus. Neque 
hoc loco plura dc hac adoratione privata di- 
cam, quia de modo hujus privatse adorationis 
nulla sunt orta posiliva prtecepta, qua>. expli- 
care nocosso sit. Reliqua vero, quae de hac 
adoralione desiderari possunt in dicto 1 tom. 
tertiai partis tractata sunt; qiuc vero spectant 
ad sacramentorum usum, in suis locis expli- 
cata sunt. 

13. Adoratio publica requirit externum sig- 
num. — Atque hinc ctiam constat, quid di- 
cendum sit de adoratione Dei publica. Voco 
auloui publicam, non omnem illam quse co- 
rain aliis fil, sod illam quaj ita de so fit coram 
aliis, ul noininc omnium fiat, sicut fit ab Eccle- 



CAP III. AN SIT PR^ECEPTUM 
sia per ministros et sacerdotes suos colentes 
Deum. Hoc enim genus adorationis necesse 
estfieri aliquo signo visibili, quia communitas 
hominum non potest in alio signorum genere 
coalescere et convenire, ut recte dixit contra 
Faustum Augustinus, lib. d9, cap. 11. Estque 
per se notum, quia interiora signa per se oc- 
culta sunt hominibus, qui non intuentur cor; 
adoratio autem, quae nomine omnium fit, de- 
bet ex se nota esse omnibus ; debet ergo fieri 
signo visibili. Oportet etiam ut habeat signifi- 
cationem auctoritate publica, et communi, 
alias etiam non posset nomine omnium fieri. 
Et consequenter oportet ut jam tale signum 
habeat ex impositione determinatam significa- 
tionem, et quod illa sit accommodata veree 
excellentise Dei, sive ille modus quoad alias 
circumstantias per naturalem prudentiam de- 
terminandus sit, sive per publicas leges sit 
prsescriptus ; utrumque enim conjungi potest, 
et utrumque servandum est, ut in sequentibus 
videbimus. 

14. Duo genera publicce adorationis. — Est 
autem observandum circa hanc adorationem 
publicam, seu communem , duobus tantum 
modis esse, et fuisse in usu inter homines. 
Unus est per actionem sacrificii, alius per 
orationem pubhcam, inter quos duos modos 
prior semper habitus est ut prsecipuus et pri- 
marius, juxta illud Pauli ad Hebr. 5 : Omnis 
homo ex hominibus constituitur, in his quce 
sunt ad Deum, ut offerat ; et cap. 8 : Omnis 
Pontifex ad offerendum munera et hostias 
constituitur. Huic autem muneri semper con- 
juncta fuit oratio, sive ad impetrandum, sive 
ad laudandum Deum, vel ei gratias agendum. 
Heec enim duo actionum genera inventa sunt 
apta, et sufficientia ad Deum adorandum pu- 
blico ritu et cultu ; alife enim actiones vel or- 
dinantur ad sanctificationem ipsorum fide- 
lium proxime et immediate, ad cultum vero 
remote, ut est sacramentorum usus, vel sunt 
ad ornatum, et decentiam ilJarum actionum 
principalium. De publico ergo cultu Dei, qui 
oratione vel laude fit, infra ex professo dis- 
putaturi sumus; de illo vero, qui consistit in 
sacrificiis et oblationibus in citato 3 tom. 
tertiae partis, fuse disputatum esi Hic ergo 
supponendo breviter ea quse ibi dicta sunt, 
solum addemus ea qua?. ad prsecepta eccle- 
siastica potissimum spectant, et ad conve- 
nientem usum dictarum actionum ordinantur, 
et ibi in hunc locum remissa sunt. 



OFFERENDI DEO SACRIFICIUM. 



CAPUT ffl. 



bi 



AN OFFERRE DEO ALIQUA SACRIFICIA IN CULTUM 
EJUS, SIT LEGE NATURALI, DIVINA VEL ECCLE- 
SIASTICA PR^CEPTUM. 

1. Oblatio, et sacrificium in quo differant. 
— Hic breviter explicabo quse Divus Thomas 
in hac materia, queest. 85, 2. 2, attigit. so- 
lum quatenus necessaria videbuntur ad hujus 
materise complementum, et ad ea intelligen- 
da, quaeposteadesuperstitione, idololatria, et 
aliis vitiis religioni contrariis ; seu ( quod pe- 
rinde est) ad intelligenda prsecepta negativa 
huic virtuti annexa, necessaria sunt. Quia 
vero sacrificium oblatio qusedam est , ideo 
prius ratio nominum oblationis et sacrificii 
prsemittenda est. Differunt enim illa duo tan- 
quam genus et species : omne enim sacrifi- 
cium oblatio est, non vero omnis oblatio est 
sacrificium, proprie et stricte tam de obla- 
tione quam de sacrificio loquendo. Nomen 
enim oblationis latissime patet : nam potest 
esse oblatio interna et externa ; prior propric 
pertinet ad devotionem, qua homo se totum 
et sua offert in obsequium Dei ; posterior 
vero fit per actiones sensibiles et externas. 
Rursum potest homo offerre seipsum Deo, 
non solum interius et affectu, sed etiam ex- 
terius, et cum reali effectu, quomodo seoffert 
quis Deo per professionera religionis, vel per 
sacram ordinationem, imo etper baptismum, 
vel confirmationem aut pcenitentiam, et sic 
etiam martyr per martyrium vitam suam Deo 
offert. Et ita nonnulli, inter actus peculiari- 
ter designatos ad cultum Dei, ponunt mar- 
tyrium, ut ex Augustino, 10 de Civit., cap. 4, 
notat Wald.,tom. 3 de Sacrament., cap. 117, 
num. 4; Cordub., lib. 1, qusest. 5, dub. 6; 
Aragon., 2. 2, queest. 84, art. 2, in fine. Ve- 
rumtamen non agimus hic de his oblationi- 
bus; nam illse secundum proprias rationes 
aut habent peculiares virtutes, ad quas per- 
tineant, ut martyrium fortitudinem et chari- 
tatem ; satisfactio, vel castigatio proprii cor- 
poris poenitentiam ; licet ad cultum et adora- 
tionem per religionem assumi possint, vel 
certe multa ex illis pertinent ad cultum sacra- 
mentorum. Solum illa de professione reli- 
gionis habere potest in hac materia peculia- 
rem considerationem, quam infra trademus, 
tractando de voto prsesertim solemni. 

2. Quicl sit oblalio proprie. — Oblationis 
varice divisiones. — Oblatio ergo proprie di- 



88 



LIB. I. I)E DIVINO CULTU NECESSAMO EX PR^ECEPTO. 



citur actio exterior, per quam aliquid ex 

nnstris sonsibilibus bonis Deo offerimus inre- 

cnc-nitionem dominii, et exoollentiai ejus, et 

servitutis nostra? a<l ipsum, vel in quemcum- 

que cultum religiosum Dei. H;ec vero oblatio 

ulterius dividi potest, nani quaedam ofterun- 

tur Deo ipsi immediate, tanquam i 111 cui di- 

recte donantur, etiamsi postoa cedant in ali- 

quem hominum usum, ut sunt multa ex liis 

quse in Eoclcsia, vel in altari olferuntur ; alia 

offeruntur Deo tanquam ei propter quem do- 

nantur ; proxime vero et directe donantur 

ministris ejus, ut fit in decimarum solutione; 

sed illae communiter non censcntur propvie 

oblationes : et ita D. Thomas, 2. 2, quaest. 85, 

art. 3 ad 3, dixit decimas non esse oblatio- 

nos. Nune ergo de oblatione in hac stricta si- 

gnificatione tractamus ; et adhuc sic accepta 

tandem subdividitur in oblationem simplicem, 

seu puram, et in sacrificium, quse est oblatio 

cum aliqua consecratione vel mutatione rei 

oblatae, ita ut ipsa consecratio vel mutatio fiat 

in peculiarem Dei venerationem. Et ita dis- 

tinxit divus Thomas supra oblationem a sa- 

crificio, eamque distinctionem late declaravi- 

mus, et ex Patribus confirmavimus in tom. 3 

tertise partis, disput. 73. sect. 5. In hoc ergo 

capite de solo sacrificio tractamus; in sequen- 

tibus de oblationibus dicemus. 

3. Sacrificium extemum est quasi de jure 
gentium. — Dico ergo primo : colere Deum 
per visibile sacrificium, et externam obla- 
tionem, licet non sit in rigore prsescriptum 
sola lege naturae , est adeo consentaneum 
illi, ut semper fuerit quasi de jure gentium, 
quod quodammodo naturale dicitur. Hanc 
etiam assertionem attigi citato loco, et juxta 
illam interpretor D. Thomam, dict. queest. 85, 
art. 1, dicentem sacrificium csse de lego na- 
turo.\ quod de oblatione ctiam dicit, quaesl. 
86, art. i. Prima ergo pars sequitur aperte 
ex praecedentibus, quia, licet cultus per ex- 
tornas oblationes vel sacrificia generalis sit, 
et hac ratione vidcatur esse posse naturalis, 
nihilominus comparatus ad cultum oxtornum 
in communi, jam addit dotorminationem ali- 
quam; nam multi sunt < ultus externi, qui 
non sunt sacrificia nec oblatinncsexlernarum 
j-erum, ut sunt genuflexio, tunsio pectoris, 
laudatio vocalis, et similes. Possent ergo ho- 
mines esso contonti similibus actionibus ad 
Dcum adorandum, sine aliis oblationibus; 
nequc hoc halieret intrinsecam deformitateni 
<x vi lotiis natura, ut per se constal, quia ex 
millo [irincipio o.-tendi potest inlriuseca mali- 



tia in limitatione talium signorum, cum nega- 
tionc (ut sic dicam) aliorum. Ergo ex solis 
principiis naturse non ostenditur necessarium 
pneceptum talium oblationum. 

A. Prolatur conclusio. — Altera nihilomi- 
nus pars probatur ex ipso usu, qui satis os- 
tendit inclinationem hominis naturalem; nam 
imprimis ex Scriptura habemus, statim a prin- 
cipio mundi, Abel et Cain obtulisse Deo de 
bonis suis, quos naturali lege ductos fecisse 
testatur Chrysostomus, homilia 18 inGenes., 
et Cassian., collat. 8, cap. 23, et oblationes 
illas sacrificium fuisse sentiunt, estque com- 
munis expositio in illum locum. Et licct de 
Adam simile quid non legatur, verisimillimum 
est filios, a patris doctrina et exemplo id di- 
dicisse. Nec oportuit Scripturam omnia nar- 
rare, ut dixit D. Thomas, dicto art. 1, ad 5, 
ubi etiam congruentiam addit, cur neque de 
Adam, neque de Isaac id in Scriptura refera- 
tur, quoe ibi videri potest. De aliis vero pa- 
triarchis, ante legem scriptam frequenter re- 
fertur, de Noe, Abraham, Jacob, Melchise- 
dech. Nec solum de fidelium oblationibus et 
sacrificiis, sed etlam de gentium sacerdoti- 
bus, et sacrificiis quse diis suis et idolis facie- 
bant, Scriptura loquitur, et prsecipue Genes. 
47 fit mentio sacerdotum ^Egypti, et singula- 
ris immunitatis eorum. Aristoteles etiam, 
lib. 7 Polit., cap. 8, inter alia ad perfectam 
rempublicam necessaria , priimm, id est, 
prsecipuum esse dicit, circa rem divinam cul- 
tum, quem vocant sacrificium. Unde in fine 
concludit, inter alios artifices vel magistratus 
necessarios, esse sacerdotes, de quibus etiam 
dixerat lib. 6, cap. ult., quosdam vocari sa- 
cerdotcs, alios aedituos, qui templorum cu- 
ram habent, et earum rerum qute ad divinum 
cultum pertinent ; alios autem vocari sacrifi- 
culos, alios reges sacrorum, alios pontifices 
maximos; et lib. 8Ethic.,cap. 9, sacrificia 
dicit esse antiqua. In Ilomana etiam repubiica 
et aliis, hunc morem fuissc constat; satis 
ergo hinc ostenditur quam sit naturalis hic 
cultus. Non dcfucrunt tamen philosophi, qui 
dixerint hunc ritum visibilium sacrificiorum 
solum propter continendiim vulgus perniitti, 
non vero quia ad Dei cultum conferant, ut 
de Seneca rofert Augustinus, lib. 6 de Civit., 
eap. 10; sed hi ex diclis in cap. prseced. satis 
confutantur. 

5. Ilunc modum colendi Deum esse kones- 
tum. — Quod ergo hic modus colendi Deum, 
si alias in veium Deum referatur, el debitis 
circumslantiis iiat, lioneslus sit cx vi lecis 



CAP III. AN SIT PR&CEPTLM 
naturse, manifestum est ex usu omnium pio- 
rum, et vera fide colentium Deum; item quia 
m tali actu est aptitudo, et congruentia ut ad 
divinum cultum ordinetur, et alioquin nuha 
deordinatio vel prava circumstantia per se il- 
li conjuncta est. Quse omnia in dicto loco late 
deduxi, et patet breviter, quia dum res ali- 
qua Deo oftertur, gratitudo animi erga illum 
ostenditur, etipsetanquam bonorum omnium 
auctor recognoscitur. Neque enim heee dona 
illi offeruntur, quia eis indigeat, vel quia illi 
sint utilia, sed offerentium utilitati prospici- 
tur (ait Pbilo, lib. de Sacerdotum honoribus, 
in principio ); dum enim assuescunt semper 
alimenti partem Deo decidere, nunquam in ejus 
ollivionem veniunt, quare nikil in vita potest 
contingere felicius komini. Deinde cum huic 
oblationi adjungitur aliqua cseremonia sacra, 
qua res oblata mactatur, vel aliquo modo 
conficitur, vel consumitur, additur expressa 
qusedam significatio dominii supremi Dei, a 
quo omnium aliarum rerum vita et esse pen- 
det, et interdum etiam ex divina institutione 
ad aliquidaliudmystice significandumaccom- 
modatur, quod totum sanctum et religiosum 
est. 

6. Conformitas inter kunc cultum et kominis 
naturam. — Et hinc orta est conformitas et 
consonantia inter hunc cultum et naturam 
hominis, quae sensibilis simul ac rationalis 
est, ut Damasc, orat. 3 de Imag., et lib. i de 
Fide, cap. 13, adnotavit. Nam quia homo per 
sensibilia intelligit, per usus etiam signorum 
sensibilium exphcat mentem suam, et memo- 
riam renovat, et affectum suum movet. Quod 
jucundius, et cum majori attentione et quasi 
admiratione facit, quando non tantum verbis, 
sed etiamfactis, nec tantum usu membrorum 
corporis, sed etiam aliis actionibus, et rebus 
ipsis, seu bonis suis externis animum suum 
ostendit. Ita ergo in exhibenda reverentia, 
pruesertim Deo, his omnibus signis utitur, 
estque hoc illi valde connaturale, et propen- 
sioni naturali consentaneum. Hic vero statim 
occurrebat declarandum, quge circumstantiaj 
necessaria? sint ut sacrificium honeste offera- 
tur; sed hoc in 3 tom. late tractatum est. Et 
summa est, primo ex parte materiee servan- 
dum esse, ut res Deo digna illi offeratur; 
secundo, ut vero Deo offeratur ; tertio, ut jux- 
ta legitimam institutionem ; quarto, ut a de- 
bito ministro. Omnia vero pendent maxime 
ex institutione : qualis vero esse possit, an 
humana, vel tantum divina, dicto loco late 
disserui. 



OFFERENDI I)EO SACRIFICIUM. 89 

7. Difficultas proponitur. — Tandem, ut 
explicemus amphus ultimam partem asser- 
tionis, interrogare possumus quid sibi volue- 
rit divus Thomas, constituendo in hoc dis- 
crimen aliquod, inter sacrificium et simpli- 
cem oblationem, ut ex ipso hcet colligere, in 

2. 2, qusest. 85, artic. 1, et qusest. 86, art. 1. 
Nam in priori simpliciter asserit sacrificium 
esse de lege naturce ; in posteriori vero ait, 
Jiujusmodi ollationes de sui ratione kabere, 
ut voluntarie offerantur , secundum illud Exod. 
23: Ao komine qui offert v.ltroneus, accipetis 
eas. Videtur enim difficile explicatu, in quo 
haec differentia posita sit; nam si loquamur 
proprie et in rigore de lege naturali, prout 
dicit prseceptum obligans ex solo discursu 
rationis naturalis, non magis sacrificium quam 
oblatio simplex est de lege natura?, ut os- 
tensum est ; si vero loquamur latius de lege 
naturse, prout dicit sohun moralem quemdam 
usum de se honestum, ac religiosum, et con- 
sentaneum naturae hominis, non minus sim- 
plex oblatio est de jure naturse, quam sacri- 
ficium; imo simplex oblatio videtur de se 
magis connaturahs, quia sine speciali imposi- 
tione aut institutione, statim ipsa dictante 
natura, oblatio munerum et fructuum a Deo 
receptorum repreesentatur ut apta ad ipsius 
dominatum et beneficentiam recognoscen- 
dam, ac protestandam. Respondeo breviter, 
quod ad legem pure naturalem attinet, nnl- 
lam in hoc inveniri differentiam inter obla- 
tionem simphcem et sacrificium, ut ratio fac- 
ta convincit, nec divus Thomas talem diffe- 
rentiam constituere intendit. Quin potius, 
cum in artic. i dictse queest. 85, dicit sacrifi- 
cium esse de lege naturee, late videturloqui 
de omni oblatione alicujus rei facta Deo in 
recognitionem dominii ejus; hoc enim tantum 
probat ejus ratio ; unde postea, in artic. 3, ad 

3, distinctionem constituit inter oblationem 
et sacrificium ; sentit ergo doctrinam priorem 
utrique esse communem. Postea vero, in 
quaest. 86, artic. i, potius explicat quibus 
modis nunc contingat interventu humanae vo- 
luntatis oblationem cadere sub obligationem. 

8. Sacrlficium est actio magu sacra, quam 
oblatio. — Ex illo tamen loco videtur colhgi 
queedam differentia, quia sacrificium semper 
habitum est ut actio magis sacra et publica, 
quam simplex oblatio, et ideo regulariter de 
ritu sacrificandi in unaquaque republica sem- 
per fuerunt instituta jura, et praecepta specia- 
lia, tam spectantia ad modum et ritum sacri- 
ficii, quam preecipientia usum et exercitium 



90 LIB. I. DE DIYINO CILTU 

eorum. Sicut in lege veteri factum esse sci- 

mus, et in nova conspicimus, et verisimile est 

idem fuisse in lege naturae. tam inter culto- 

res veri Dei, quam inter gentiles suo modo ; 

quamvis enim non omnes etiam fideles eodem 

modo sacriiicarent. ut in sacrificio Melchise- 

dech, et sacrificiis Noe, vel Abrab.se notari 

potest, tamen in unaquaque congregatione 

credibile est fuisse solemnem sacrificandi ri- 

tum, neque fuisse unicuique licitum vel per- 

missum suo arbitrio, et auctoritate ad libi- 

tum sacrificare, ut iu dicta disputat. 73 la- 

tius tractavi. At vero usus simplicium obla- 

tionum videtur fuisse semper magis liber et 

voluntarius, et ideo D. Thomas illis oblatio- 

nibus specialiter tribuit, quod ex sua natura 

spontaneae sint, non solum purum jus naturae 

considerando, sed etiam spectando ad com- 

munem usum, et quasi jus gentium. Et ideo 

licet utraque oblatio simplex et sacrificiuni, 

suo modo sit de jure naturae, quantum ad 

honestatem, et congruitatem ad divinum cul- 

tum, tamen sacrificium specialius videtur 

fuisse semper in praecepto, quasi ex com- 

muni consensu omnium nationum ; usus vero 

oblationum. et modus earum minorem deter- 

minationem semper habuit, et uniuscujusque 

arbitrio relictus est. Ex his ergo satis tota hfec 

conclusio declarata, et probata est. 

9. Sacrificium in novalege est dejure divi- 
no. — Dico secundo : cultus Dei per verum sa- 
crificium in lege nova prseceptum est jure di- 
vino, a Christo ipso institutum. Haec assertio 
est de fide, ex verbis Ghristi Domini, Matth. 
6: Roc facite in meam commemorationem ; 
addita sententia Concilii Trident., sess. 22, 
cap. 1, dicentis Christum, illis verbis Hoc 
facite in meam commemorationem, Apostolis, 
eorumque in sacerdotio successoribus , v.t offer- 
rent, prcecepisse. uti semper catholica Ecclesia 
intellexit et docuit; et can. 2, ita definit: Si 
quis dixerit illis verbis Hoc facite in meam 
commemorationem, Christum non instituisse 
Apostolos sacerdotes. aut non ordinasse, ut 
ipsi ahiquesacerdot^ offerrent corpus et sangui- 
nem suum, anathema sit Ratio vero hujus pra;- 
cepti est, quia EcclesiaChristi estvisibilis con- 
gregatio sub una fide et uno capite ad verum 
Dei cultum instituta, et ideo habere debuit a 
suo institutore visibile sacrificium, quo maxi- 
me Deum colere teneretur. Ergo Christus, qui 
est auctor Ecclesue, ritum etiam sacrificandi 
in ea instituit et praecepit. De hac autem veri- 
tate late disputatum est in 3 tom. tertiae partis, 
disp. 73, sect. t, et secunda declaratum est 



NECESSARIO EX PRjECEPTO. 
quomodo sacrificium hoc in mysterio Eucha- 
ristis? conficiendo celebretur et offeratur ; el 
in toto discursu illius, et sequentium dispu- 
tationum, declaratum est in quo consistat 
essentia illius sacrificii, et quas causas et ef- 
fectus habeat. Et specialiter in disput. 80 de- 
claratum est praeceptum hujus sacrificii, qua- 
tenus ad ministros illius pertinet, et in dis- 
put. 88, quatenus ad alios fideles spectare po- 
test. 

10. — Praceptum sacrificii datum esse Ec- 
clesicB. — Unde hic solum advertere necesse 
est praeceptum hoc, quatenus divinum est, per 
se primo datum esse ipsi Ecclesia?, relin- 
quendo pastoribus Ecclesiae determinationem 
ejus, tam quoad tempus, seu frequentiam, 
quam quoad modum observandi tale praece- 
ptum, personis accommodatum ; aliter enim 
per sacerdotes, ut tales sunt, offerri potest et 
debet, aliter per alios fideles inferioris status, 
quibus propterea prsecipitur ut certis quibus- 
dam diebus buic sacrificio assistant, et suo 
modo per saeerdotem offerant; ipsis vero 
sacerdotibus injuugitur ut immediate offe- 
rant : nam ad hoc sunt ordinati ministri, nec 
praeceptum datum universae Eeclesiae potest 
aliter impleri, nisi per sacerdotes offerendo. 
Et ita de obligatione hujus praecepti, et quan- 
do ac quomodo a singulis implendum sit, 
nihil hic occurrit addendum. Cur autem non 
liceat in hac Ecclesia uti alio sacrificio, et 
quomodo in Christi institutione hsec prohibi- 
tio contenta sit, in disput. 74, sect. &, expli- 
catum est. 

CAPUT rv 

BE RITU SIMPLICIUM OBLATIONUM, PILESERTIM 1N 
LEGE GRATLfi. 

\ Principio statuendum est , hunc oblatio- 
num ritum de se non esse malum , sed legi 
naturali consentaneum ; quoniam divinus 
cultus et adoratio non tantum saerificiis , sed 
etiam aliis*oblationibus exerceri potest. Ha;c 
assertio de fide eerta est : nam ex Scriptura 
colligitur satis aperte ; quia in lege veteri, 
tam oblationum quam sacrificiorum usus fuit 
approbatus et praeceptus. Nam Exod. vige- 
simo tertio generaliter dicitur : Non apparebis 
in conspectu meo vacuus , et ibi preecipitur 
oblatio primitiarum : item capitis vigesimi 
quinti principio, et capite 35, et Levit. 23, 
pracipitur oblatio de manipulis novarum spi- 
carum, etc, et de panibus propositiouis, <?"^ 



CAP. IV AN RITUS SIMPLICIUM OBLATIONUM NUNC LICEAT. 



91 



Deo per sacerdotes offerebantur ; Levit. vige- 
simo primo et vigesimo quarto, Exod. vigesi- 
rao quinto, Deut. 18, sacrificia et oblationes 
distincte numerantur. Item, multi putant 
oblationem Gain de fructibus terrse non fuisse 
sacrificium, sed simplicem oblationem, quse 
non ideo displicuit Deo, sed quia non debita 
devotione offerebat. Imo et de oblatione Abel 
codem modo loquitur Concilium Matiscon. II, 
canon. 4, et in Canone Missee solum vocatur 
munerum oblatio. Prseterea etiam oblatio de- 
cimarum, quam vovit Jacob, videtur fuisse 
per modum simplicis oblationis propria?, quia 
tunc non erant ministri, pro quibus decimse 
redderentur ; ipse enim Jacob, tanquam pri- 
mogeniti jure utens, sacerdos erat, et aliis 
ministris non indigebat, sed immediate vide- 
tur illa obtulisse. Denique quod Paulus ait de 
Pontifice, assumi, ut offerat dona et sacri/icia, 
multi per dona, simplices oblationes intelli- 
gunt ; illae ergo non solum ex institutione 
legis veteris, sed ex dictamine rationis natu- 
ralis, prsesertim fide illurninatce, in verum Dei 
cultum assumi possunt. Et ratio est clara, 
quia in illa actione est proportio ad signifi- 
candum animum subjectum et gratum Deo, 
recteque de iliius excellentia et providentia 
sentientem, et aliunde nibil est in tali actione, 
per se loquendo, quod a recta ratione exorbi- 
tet, ut ex principiis positis de externo Dei 
cultu notum esse potest, et per se est satis 
evidens. 

2. Prolatur assertio. — Ex his ergo ulte- 
rius dicendum est, usum oblationum etiam in 
lege gratise esse licitum et sanctum. Proba- 
tur, quia in Ecclesia 'usus simplicium oblatio- 
num ultra sacram MissaB oblationem antiquis- 
simus est. De hoc etiam videtur loqui Hie- 
ronymus, epistol. 2 ad Nepotianum, cum ait, 
si altari serviens, altaris oblatione sustentor. 
Nam de oblatione sacrificii Eucharistne non 
possunt ministri altaris sustentari ; supponit 
ergo cum illo sacrificio conjungi solitas alias 
obiationes, qun? in usum ministrorum cedere 
possent. Unde Paulus, accommodans ad mi- 
nistros novi Testamenti illud : Qid altari de- 
sertiunt, cum altari participant, etiam sup- 
ponit futuras fuisse similes oblationes in al- 
tari novi Testamenti. Sed haec loca possent in 
rigore exponi de solutione decimarum, vel 
ctiam primitiarum, quse altaris vocari pos- 
sunt, quia propter altare fiunt, etiamsi in al- 
tari non fiant. Clarius ergo ostenditur con- 
clusio ex antiquissima consuetudine Ecclesise 
otferendi in altari, vel m Ecclesia in tempore 



Missse, ordinarie panem, vinum, interdum ve- 
ro etiam oleum ceramque. Sic legitur in can. 
octavo sextse Synod. : Concurrendum est Do- 
minico die cum oblationibus ad Missarum so- 
lemnia ; et in canone 28 Trullano declaratur, 
quomodo possint fructus aliqui offerri, ut, 
verbi gratia, uvae, non ut distribuantur cum 
Eucharistia, sed ut benedicantur, etc. At in 
canon. 57 dicitur, non oportere offerre ad al- 
tare lac et mel. Sed fortasse illa prohibitio 
specialis facta est ad vitandam aliquam su- 
perstitionem, quse illa occasione introduce- 
batur ; ibi autem significatur aliarum rerum 
oblationes licitas esse. Unde in canone 69, 
permittitur imperatori intra sacrarium in- 
gredi, quando voluerit Creatori dona offerre. 
Prseterea, in concilio Matiscon. II, cap. 4, 
prseceptum videtur imponi de ferendis obla- 
tionibus panis et vini ad Ecclesiam, omnibus 
dominicis diebus : Decemimus (ait) ut omni- 
bus dominicis diebus, altaris oblatio ab omni- 
bus viris et mulieribus offeratur, tam panis 
quam vini. Et infra concludit, ut anatbemate 
percellantur qui fuerint inobedientes. Refer- 
turque in tom. 1 Conciliorum, inter decreta 
Fabiani Papee, similis constitutio ex eod. de- 
cretorum sexdecim librorum, libro 5, cap. 7, 
eisdem fere verbis. De quo prsecepto capite 
sequenti dicetur. 

3. ArJiqua consuetudo panem et vinum 
offerendi. — Panis, benedicti usus. — Vide- 
tur autem consuetudo hsec offerendi panem 
et vinum , introducta esse in ordine ad 
Missse sacrificium; primo, propter ejus par- 
ticipationem, quia ex illis materiis conficitur 
et distribuitur. Unde Cyprianus, in libr. de 
Oper. et eleembsyn., circa medium, repre- 
hendit divitem feminam, quce ad Dominum 
(utique templum et sacrificium) sine sacrificio 
(id est materia sacrificii) venit, etpartem de sa- 
crificio quod paiopcr obtulit, sumit. Sic etiam 
Augustinus, serm. 215 : Oblationes (ait) quce in 
altari consecrentur , offerte : erubescere debet 
homo idoncus (id est, potens, vel dives) si de 
aliena oblatione commitnicaverit. Et quia hcec 
oblatio panis et vini ad Eucharistiam ordina- 
batur, ideo in Concilio Laodicen., cap. 49, 
ordinabatur ut oblationes per Quadragesi- 
mam non fierent, nisi in sabbatho, vel Domi- 
nica, quia juxta velerem Orientis consuetudi- 
nem, solum illis diebus consecrari poterat et 
communicari, ut constat ex canon. 52 Trul- 
lano. Deinde videtur consuetudo habuisse 
occasionem ex aho usu panis benedicti, qui 
in Ecclesia introduci coepit, quando quofi- 



9-2 L1B. I DE DIVINO CULTU NECESSAMO EX PR/ECEPTO. 

diana communio fidelium omnium, qui Missse ponitur ex loco supra allegato, in tertio tomo ; 

assistebant, incnepit intermitti. Nam pro liis 



qui communicaturi non erant, co^pit panis 
benediei, qui in symbolum charitatis inter 
omnes sacrificio assistentes divideretur. Po- 
testque hoc eolliiu ex Concilio Laodicen., 
cap. 14, ubi dicitur, tempore Paschatis non 
esse faciendam hanc oblationem, et distiibu- 
tionem panis benedicti, quia, nimirum, illo 
dic onmes debent Eucharistiam accipere. So- 
lebat etiam panis benedictus mitti a Pradatis 
ad suos parochos, vel ad alios Praelatos, in 
signum concordiae et mutuse communicatio- 
nis, ut sumitur ex Innocentio I, epistol. 1, ca- 
pite quinto. De quo usu panis benedicti (qui 
usque ad nostra tempora multis in locis per- 
severat aliqua ex parte) videri potest Guillel- 
mus Durandus, lib. k Ration. offic, cap, 53, 
et qua?. refert ac notat Pamelius in libr. de 
Oper. et eleemosyn.Cypriani, sub num. 5, et 
Stephanus Durancl., lib. 2 de Ritibus, cap. 
58, ubi ostcndit usum panis benedicti valde 
antiquum esse, et solitum fuisse dari Catechu- 
menis ioco Eucharistia 1 , ex Augustino, lib. 
1 de Peecator. merit., cap. 20, et lib. 2, 
cap. 26. 

4. Alice oblatlones. — Prseter panem au- 

tem ct vinum, offerri solebant oleum pro lu- 

minaribus, thymiama ad incensum, et spicm 

ac uva? novse pro primitiis (de quibus postea 

dicemus) ; ita habetur in Canon. 2, alias 3 et 

4 Apostolorum ; et Eutychius Papa, epist. 5, 

citans illum canonem, uvis adjungit fabas, et 

fo;tasse idem erat de primitiis quorumcum- 

que leswninum, ut juxta quamdam versio- 

nem in illo canone Apostolorum legitur. De- 

nique oleo adjungit ceram Augustinus, dicto 

serm. 215 de Tempore, dicens : Quiposs»nt, 

aut ccreolos, aut oleum, quod in clcindelibus 

mittatu r ,exliibeant . Optime Ambrosius, serm. 

33 in Feria 2 post 1 dominicam Quadragcsi- 

ma?, ubi multa in particulari rccenset ; videri 

etiam potest Justin. Martyr., Apolog. 2 pro 

Cluisl. in fme, ubi meminit oblationum, seu 

collectarum quse in fine missa.: fieii solebant. 

Denique Concilium Emeritan., cap. 14, eliam 

pecuniam dkit solitam fuisse offerri a fide- 

Kbus. 

5. Objectioufs proponuntur. — Ut vero par- 
tem hanc ratione declaremus, objici prius 
coiitra illam potest, quia in Christi Ecclesia 
nnn lieet aliud sacriiicirnn offcrre, pweter il- 
hul, quotl ipse instituit; crgo nec alium obla- 
tionem (iHrrre. loqueiwlo de oblatione, qrue 
ipsimet Hro iinmediatc fiat. Antccedens sup- 



consequentia vero probatur pnmo a paritate 

rationis, quia sicut uno sacrificio omnia com- 

prehendit, et complevit sacrificia , et illud in- 

stituendo, consequenter caetera prohibuit, 

non solum vetera, sed etiam quaecumque alia, 

nec solum significativa futurorum, sed etiam 

moralia, aut mysteria jam facta vere signifi- 

cantia, ita pari ratione consummavit omnem 

oblationem, et virtute caeteras prohibuit. At- 

que ita in capile Non oportet, de Cons., d. 2, 

dicitur, non oportere aliquid in sanctuario of- 

ferri prceter panem, et vinum, et aqua, quce 

typo Christi benedicuntur ; sumptumque est 

ex canonibus Martini, Rracharensis episcopi, 

canon. 55. Secundo, quia ex oblatione sim- 

plici facile fit transitus ad sacrificium, ut, 

verbi gratia, oblationi panis benedicti nihil 

videtur deesse ad rationem sacrificii; nam iit 

oblatio cum benedictione, fractione et distri- 

butione panis, ut consumatur. Unde interdum 

ab Augustino sacramentum appellatur, ut 

patet libro secundo de Peccat. merit., capit. 

26. Tertio, omnes hae obligationes pertine- 

bant ad cseremonialia legis veteris ; ergo non 

debuerunt in nova lege retineri vel renovari. 

6. Satisfit objectionibus supra positis. — 

Respondetur imprimis distinguendos esse va- 

rios modos harum oblationum. Nam interdum 

comprehenduntur sub oblationibus omnia 

munera vel dona, quae fideles in vita vel per 

mortem donant Ecclesiis, aut piis locis, etiam- 

si non in templo nec in missa Deo offerantur. 

Et in hac ampla significatione videtur divus 

Thomas de oblationibus loqui, cum, dicta q. 

87, art. 2, inter oblationes debitas ponit, cum 

aliquis offert donatione inter vhos, tel testa- 

mento relinquit Ecclesice aliquam rem mobilem 

xel immoUlem, in posterum solvenclam. Et in 

hoc genere oblationum non procedunt difli- 

cultates factae, quia in illis nihil est ca^remo- 

niale (ut sic dieam), sed morale tantum, pla- 

ne honcstum et sanctum, ct de se ad servi- 

tium et cullum ipsiusmet sacrificii Eucharislia? 

ordinatum. Secundo , interdum fideles offc- 

runt ahqua Deo pcr ministros ejus, non in- 

tentione ea donandi, seu a se alienandi, sed 

solum ad quamdam sanctificationem, vel be- 

nedictionem, ut postea illa sic benedicta re- 

cuperent, ut majori cum fructu vel liducia 

illis utantur. De his videtur loqui canon. 28 

Trullanus, seu capit. Didkimus, de Consec, 

dist. 2; nam prius prohibet uvas offerri ct 

distribui cum Eucharistia, et postea subdit : 

Tanquam primitias aup:m uvcr allationem exis- 



CAP. IV. AN RITUS SIMPUCITl 0BLATI0NT3 >T> 



ir- 

•rV . 



Hmanies sacerdotes, eam se&rsum le*edice*t:s. 
petentiiits impertire possunt, ad gratiarvm c.c- 

t&omem dataris fnectmim. per cucs >::rp:-r<.: nos- 
tra dirim di»posiiione alvntnr. Brevius tamen 
dixit Gratianus : Utss seorsum ie ledictas p:- 

pufos, qui p:tic:H: T a:>cipiai, et fructunm c~c- 
tias agat. De hcbusruodi eham obiahc-nir us 
loqoi videtur Aumistinus libr. S de Civitau. 
cap. nlt.. cnm acens demore piornm fidelium 
deferentium epulas ad sepulchra Martvntm. 
ait : Qucs cum apposuerint, </rant f ei ::iferunt, 
vA tescantmr, tel <r~ eis (tia~-i i->'H : jeniii'.u 
giantur , smctificari eas toiw.t iii per ■!. 
Mc-tyrum, i» nomi,:e D&mini Martfrum. fchee 
ergo devotio bona fide e; men:e faeta. hoces- 
ta est, nec de ifla procedac: dimcthtaies su- 
pra factae. Quia haec reTera non es: propria 
oblalio. sed impetraho potius ctrusc.uc be- 
nedictionis vei aumhi. Siert quando cuis of- 
fert Pontihei imaciccs, urana. vel simhia. ::: 
eis suam benedictionem vel ahquam mdul- 
geurari impertiatur, non faci: oblationem 
propriam. sed pohus maham aiiquani c:s:a- 
lat. 

7. Obi :i.: :es sccc-c:iih:s fiici.-. — Terho, 
cfferunrar aliqua sa:erc;:irus pe: s; e: di- 
recte ad eorum sus:eu:ahouem. non ea in- 
tenlione ut oheranrar immediate Deo rer 
modum speciahs cultus. et h: rrsmodi vt.Ier- 
tur esse qua?dam ohlationes. qaae probibentur 
fieri Ln eeciesia vel altari. sed in Drhuhs d;- 
mibus sueercetuin. de quibrs s:; habecrr in 
can. 3 et 4. aiias 5 Arcsrhorum : JA\<; Ji:::c 
artem ciic:.>d ali::J c.J altire ojfirre, qvam 
rJeum r. incens:: ;, tempore siit-ci:? eli>.:.i a;is : ■ 
omms arfem aiius fructus .i:rr.'.:m m[itci:r, 
primiti.r eciscop>: et presbfteris : clartim c:'c : 
est auod :pisc:?t<s et r~:hv7r"h .iicc nr ,[s. et 
reiiquis cicricis distriiuKni. H;e t.har cbia- 
tiones non conhueni ipsum immediarum eul- 
tum Dei. sed se babent ad m.dum decima- 
rum, iru; interdnm fieri deben: in defec.um 
illarum. ut mox dicemus. Et ideo e.iam de 
hoc oblatkinum genere non procedunt diflB- 
coltates factas, quia nou sunt :bla:ines ca?- 
remoniaies au: mvsuca? ;ut sic ciicam scu 



sunt :arsi:ioues m; 



ac m® subve: 



ordinata? ad cultum Dei. Eudemc 

de ommbus qu* .ribuuntur immedisue eecie- 
?i:s ad ornatnm earttm. vei ad fabricam. rel 

ad vestimeuta et vasa s.tera conrtieDoi^. et 
simiiLrus. qttando non pritts offeruntr.r Deo 
umnediate et directe in cuirum speciaiem. 
sed immediate dccanrar Eruesi.t: ad aliutiem 
Qsum sacrmn: hai«eni enim eamdem raro- 



UCEAT. 03 

nern hones:a:is. cruam habent alia? donatior.es 
rerum mobiMum Telinimobhium e; : ieshs fac- 
tfe, et ita in eis non procedun: difficula.es 
propcsire. 

8. Fvr.cth* cifficuttatis s:icitfs-. — T;:a 
ersro duhitatio est de oblatione simrb;:. cuae 
inunediste fit Deo de aliraibus boris ab eo 
datis. in recosnitionem benef cii ab eo sasce- 
pti. quales Yidentur esse oblationes iilse. qu« 
in I.ari. et qi.asi conjunctmi cum irsomet 
sacrihci; Missae heri concedunrur. U:. verbi 
ma:ia. obiatio fila panis qu* ii: Deo enm ali- 
qua benedicrioae. ut r st^a inter hdeles in 
svtnb ;It:m concordia? disttibua:ur. I:em Ira- 
tio et benedictio cerei rascbalis videmr esse 
eutsoiem modi. I:em oblaro incensi cum be- 
nedicrcre e: thurificarhue. qua? in Missa et 
diviais emtus h:. De bis erco oblationiitrs di- 
c.mtts eram esse u:ues:as. debita irs:itu:ione 
et bntentione fa;:as. .r.tia non sn: jin*e alicuo 



*■''• 



r. nec per 



mals' 

ronem 



posrr crvm; 

sunt. cnm nnham ccnrinean: sarers 
aut falsitaiem. A: denique ttsas Ecc.esiae s;t:s 
:.-..s approbat. Nerae contra hc< obsrtt cam 
Xe: fi-jc-.r, surra ct:a:um. cuia I;cpai:ur de 
his paae iu :rs;rte- oblahone .. u:s:i:::rva ut 
s:: oicam s.t.rm::: M:ssce cherenda srmr De 
cpaa eham loqnuntur alia multa ;ura. qua? in 
iila d. ? de C:::se irr. referuntur : materia e: a 
t_:as obmdotus con r ues* esse trisi r.tris. et 
vitom aquamixtt.m; quod aruem alia cerera 
orlatiocum de ^bis rerus heri possirt. non 
es: ccnuarium ihis juitrus Neaue eham ex 
vi irstimticcis satrihcii Mtssce. riohihha? stm. 
aus ob.ahones simrlit-s, quse vel tarmm 
sac; nior.:_es. et qu.tsi c:nnar.::mes homini. 
s:;ut est omatto areums ratrs frucrmm in 
rec.urmmem crrci "r^nehei;. vel si habect 
accruam siaciccatiocem cuasi mvsrcam ev. 
:mpes:::cue E.clesia-. ccc in ea ii.ci.ur rrin- 
cir.his e: qr;s: sar: mr.s ctvitas Dei. qui es: 
in sa;::r;io. sec ;: aira.trr r ;:ius ad m; : :rem 
s:.emm:atem et h;r;:en? irsius sa.rihch 
M:ss-. 

9. .v.Ir^aiar -eiic.j .:-:%'■». r^i-j. — Et i:a 
ecam est.rstmt es" a.i seeurcrr.;: nam tcra 
iI3a c«rem:ria et siauircaho es: crasi sacta- 
mentale quoddam ad c;m:ihandam mrrcrem 
reverentitmi irsi sa.ramecto . e: sa.uircio 
Eucaarish.o. Ei ice; haec siria i:uer;Ium to- 
camar s;cramen:a .a:o moco. prcu: de ;m- 
rtrus s.ru; ar.cu; m:co sa;ris. e: occulhs 
in:erdum ma vex cicitur : rr.rcie vero uec 
ad samamecta. nec ah sa;rihcium re::iuer:. 
Aa te:cu:u resrtncerir. pihahcn-s leu .rs. 



LIB. I. DE niVINO CULTU NECESSARIO EX PR^ECEPTO. 



quatcmis tales sunt, cossasse in legc nova : 
do quibus Joquitur Augustinus, Enarrat. in 
Psalra. 50. cum ait, Doum vollc oblationcin 
cnrdis. iion vitulorum ; dicuntui' aulcm obla- 
tionrs lepali-s, vol quoad propriam significa- 
tionem illius lnds, qun^ erat prfeliguratio fu- 
turorum mysteiiorum Cbrisli , et intcrdum 
elinrn erat recordatio specialium beneficio- 
rum temporalium illi populo concossorum , 
maxime liberalionis ab ^Egyptiaca servitute, 
vel etiam dicuntur legales, quoad ohligatio- 
nem positivam illius legis. Sic ergo cessarunt 
oblationes Jegales, ut tales, et proprise csere- 
monire illius legis. At ratio oblationis ut sic 
non est legalis, sod moralis, sicut ratio templi, 
sacerdotii, et similes, et ideo non cessarunt 
per ablationem illius legis, sed in sua morali, 
ct quasi connaturali ratione permanserunt, 
et possunt per novam iegem positivam prav 
cipi, sicut de primitiis et decimis dicemus. 
Ita fere divus Tbomas, qusestione 86, articulo 
1, ad 1, et articulo 4, ad 1 ; Durandus, in A, 
distinet. 1, qusest. 9, ad 1 ; de qua re videri 
potest Covar., libro t Variar., cap. 17, num. 
1, § Hinc non, in fme, ubi aiios refert. 

CAPUT V 

AN OBLATIONES ECCLESL/E EX PB.JECEPT0 
DEBEANTUR. 

1. Ratio dubitandi. — Ratiodubitandi csse 
potest, quia ex Patribus et decretis videtur 
colligi, oblationes esse simpliciter sub obliga- 
tione : nam imprimis Ambrosius, serm. 58 
de Ascens., inter opera boni Christiani ponit, 
quod qtiando ad Ecclesiam venit, oblationem, 
qiue altari debetur, exhibet ; et ibidem : Qui 
de /ructibus suis non gustat, nisi prius ex ipsis 
Deo aliquid offerat. Et Clemens Rom., libro 4 
Constitut., capite 7, dicit, oblationes populi 
fieri ad victum sacerdotum , et eleemosynas 
pauperum ; habent ergo vel habere possunt 
oamdem rationem obligationis, quam dcoimfle 
vel primitise ; et ita in cap. Prceter, d. 32, 
idem prsecrptum eodem tenore verborum de 
primitiis, deeimis et oblationibus ponitur. Si- 
milis ratio et necessitas oblationum supponi- 
tur in cap. De his, et cap. Aniiquos, 10. 
quaestione 1, ex Concilio Aurel., cap. 16 et 
17, ct in tribus capitibus ultimis ejusdem 
queestionis fortur anathema in laicos, «jui Ec- 
doske oblationes u-urpant, et in cap. Statui- 
mus, 10, qureslione 1; Anastasius Papa simi- 
lem facit prohibitionem, et supponit populum 



debcre suac ccclesirc baptismali tales oblatio- 
nes. ltem habet Gregorius VII, in cap. Omnis 
Christianus, de Consecr., d. 1. Denique capi- 
tulo pracedenti retulimus verba Fabiani, et 
ConcilhMatiscon., quibus hse oblationes prse- 
cipi videntur. Propter hsec, aliqui Canonistaj 
absolute docuerunt oblationes aliquas facere, 
esse in praecepto ecclesiastico. Referuntur pro 
hac sententia Glossse in dicto cap. Statuimns, 
et dicto cap. Omnes Christiani, et Hostiens., 
in Rub. de Parochiis, et latius in Summ., 
titul. de Parochi., § In quibus, vers. Sed nun- 
quid tenetur, etc; Lapus, Alleg. 58, num. 1 
et 7. Sed revera hi omnes nihil diversum do- 
cent ab his, qui solent etiam in contrarium 
referri, ut legenti constabit. Non enim fun- 
dant obligationem in pura lege ecclesiastica, 
sed in consuetudine, indigentia parochi, vel 
promissione, aut iegato. 

2. Non est prwceptum faciendi oblationes. 
— Vera ergo resolutio est, quam tradit divus 
Thomas, hujusmodi oblationes per se et na- 
tura sua spontaneas esse et de consilio, posse 
autem cadere sub obligationem aliquo ex qua- 
tuor modis paulo ante insinuatis. Est autem 
supponendum nunc esse sermonem de obla- 
tionibus, prout distinguuntur a primitiis et 
decimis. Nam de his separatim dicendum est; 
sic autem nullum invenitur decretum abso- 
lute, et in rigore prsecipiens oblationes fieri, 
sed jura omnia citata praecipiunt, ut oblatio- 
nes, quae aliquo titulo debentur, solvantur a 
laicis, et declarant, illas oblationes debitas 
reddendas esse ecclesiis, et clericis, et non 
posse usurpari a laicis. Et ita loquuntur fere 
omnia jura eitata ; simphciter autem, ac per 
se, oblationes spontaneas esse, declaratur in 
Concilio Cabilon. sub Carolo Magno, cap. 6, 
his verbis : Animarum salutem inquirere sa- 
cerdos, non lucra terrena debet, quoniam fideles 
ad res suas dandas non sunt cogendl , neque 
circumveniendi .■ oblatio enim spontanea esse 
debet, juxtaid qtiod ait Scriptura: Voluntarie 
sacrificabo tibi, Psalm. 55 ; et illud: Omnis po- 
pulns mente devota obtulerunt donaria Domino, 
Exodi 33. Atque ita docent communiter Theo- 
logi cum divo Thoma supra, et canonistse ac 
Summistee mfra referendi ; prsesertim Anton., 
3 part., tit. 12, cap. 11 ; Gabriel, in Can., 
lec.t. 6. 

3. Quomodo hic sumatur oblatio. — Magis 
vero hoc constabit, discurrendo per quatuor 
titulos a divo Thoma positos , ex quibus 
potest oriri luec obligatio. Ad quos explican- 
dos, supponendum est, hic non sumi obla- 



CAP. V. AN OBLATIONES 
tionem pro sola illa simplici oblatione, quse 
in ecclesia vel altari offertur immediate ipsi 
Deo, per modum proprii cultus et adora- 
tionis , sed sumitur latius pro quacumque 
donatione facta ecclesise, de aliqua parte 
bonorum temporalium, sive immediate detur 
ministris ad sustentationem eorum, sive ec- 
clesiae ad fabricam, et ornatum, vel alias ex- 
pensas ejus, et sive detur res immobilis in 
perpetuum, et quoad proprietatem, sive ad 
tempus, vel quoad fructum, vel usum tantum, 
sive detur res mobilis, etc. Quamvis enim 
priores oblationes Deo immediate factee in Ec- 
clesia frequentius soleant illa voce intelligi, 
tamen divus Thomas generalius loquitur et 
jura etiam citata ita loquuntur, et hoc mode 
omnia pia legata solent nomine oblationum 
significari, etiamsi sint sacrificia eleemosyna- 
rum, ut loquitur Augustinus, libro Qusestio- 
num ad Dulcitium, qusest. 2 ; et colligitur ex 
capite Qui oMationes, I et 2, et cap. Clerici, 
13, queest. 2. 

4?. Primus titulus, ollationis debitce oo con- 
ventionem. — Primus ergo titulus a divo Tho 
ma positus, est quando oblatio debetur per 
modum census, ratioue conventionis prius 
factre, ut cum quis vel in morte, vel in vita 
donat alteri talem possessionem cum onere 
faciendi talem oblationem Ecclesiee talibus 
temporibus. Tunc enim nota est obligatio orta 
ex contractu, nihilque refert quod fuerit do- 
natio legatum aut veuditio, vel alia commu- 
tatio, dummodo fuerit pactio. Et tunc olili- 
gatio erit justitiae, tam respectu primi donan- 
tisseu contrahentis, quam respectu Ecclesiee, 
supposita ejus acceptatione. Quia et justum 
pactum obligat ex justitia respectu ejus, cum 
quo fit, et Ecclesise ex vi talis legati vel do- 
nationis datum est peculiare jus ad talem 
oblaticnem, seu pensionem, sive hoc jus sit 
tantum ad rem, sive in re, et sive sit cum ac- 
tione in foro exteriori, sive absque illa ; hoc 
enim pendet ex modo contractus, aut legati, 
et acceptationis ex parte Ecclesiee. Neque hoc 
est in prsesenti latius tractandum ; oporteret 
enim huc advocare totam materiam de legatis 
piis, et multa ex materia de voto, quod est a 
prwsenti instituto alienum. 

5. Secundus titulus, voti vel legati. — Et 
eadem ratione nihil amplius dicere necesse 
est de secundo titulo a divo Thoma posito, qui 
a praecedenti parum differt, videlicct, quando 
per votum vel legatum aliqua bona ^empora- 
Ha directe relinquuntur ecclesiee, sive illa 
mobilia sint, sive immobilia ; nam tunc obli- 



ECCLESI.E DEBEANTUR. 9r> 

gatur qui vovit, rem promissam offerre et do- 
nare ecelesise, non ex justitia, neque ex pree- 
cepto humano, sed ex religione, et naturali 
jure dictaute vota esse reddenda. Et similiter 
obligatur hseres ad implendum legatum de- 
functi, quse obligatio ex justitia est, ut con- 
stat. Hse autem oblationes non limitantur ad 
eas quee in ecclesia fiunt, et immediate Deo 
in se offeruntur, sed generaliter comprehen- 
dunt omnes eleemosynas, et donationes factas 
vel promissas ecclesiis, nam omnes dicuntur 
offerri Deo, quia ad ejus cultum proxime or- 
dinantur. 

6. Tertius titulus , sustentandi ministros 
Ecclesice. — Tertius titulus est, quando mi- 
nistri Ecclesice aliunde non habent commo- 
dam sustentationem : et hunc preecipue et 
sequentem ponunt omnes Canonistse superius 
citati, neque aliud revera intendunt. Et ita 
cum eis conveniunt Panorm., Anchar., et alii 
in Rub. de Parochiis, et Summistse omnes, et 
alii Doctores, quos refert et sequitur Covar., 
dicto libr. \ Variar., capit. 17. numer. 3; et 
Gutierrez, in Canon. Qusestionum, cap. 21, 
nurner. 139 et sequentibus; Gregor. Lopez, in 
leg. 9, tit. 19, part. 1 ; Soto, 1. 9 de Justit., 
qusest. 3, art. 1. Solurn est advertendum, hanc 
obligationem reduci ad illam generalem, qua 
teuentur laici fideles alere ministros sacra- 
mentorum': Nam dignus est operarius mer- 
cede sua, de qua obligatione latius dicemus 
infra tractando de decimis. Ex vi autem hujus 
generalis principii, non tenetur homo magis 
subvenire parocho, aut preelato indigenti per 
propriam oblationem, quam per primitias,vel 
decimas, vel per quemcumque alium modum 
contribuendi. Et ideo cum dicuntur fideles 
habere obligationes ad oblationes propter in- 
digentiam ministrorum, intelligitur late de 
oblationibus pro quocumque genere donatio- 
nis seu contributionis. Ubi autem vel ex con- 
suetudiue, vel ex pacto aliquo, seu transac- 
tione aut concordia, modus sustentandi mi- 
nistros determinatus fuerit ad talem modum 
oblationum, tunc erit obligatio determinata 
ad talesoblationes, quia jam simul cum hoc 
titulo concurrit alius ex dictis, vel titulus con- 
suetudinis, de quo statim. Tunc etiam fieri 
potest talis determinatio ad oblationes, vel 
quantitatem, aut modum earum per ecclesias- 
tica prsecepta. Nam, licet divusThomas dicat, 
quando oblatio fit ex hoc titulo, licet oblatio 
ipsa sit necessitatis, quantitatem esse volun- 
talis, limitandum id est, nisi tam parva sit 
quantitas oblationum, «t non sufficiant ad 



LIB. I. DE DIVlNO CULTU NECESSARIO EX PR^ECEPTO. 



congruarn sustentationera ; ad hanc enim 
obligat naturalis lex justitioe, et ideo in eo 
easu etiam obligat ad quantitatcm oblationis 
ad hunc finem suffieientem ; ultra illam vero 
erit voluntaria quantitas, nisi per legem vel 
eonventionem taxata sit, vel certe nisi sit in- 
troducta eonsuetudo de tali oblatione, et in 
tanta quantitate determinata : nam tunc ea- 
dem erit utriusque ratio. Cum his ergo limi- 
tationibus sententia illa divi Thomae intelli- 
genda est. 

7. Appomntur duce declarationes hujus ti- 
tuli. — Addendce vero ulterius sunt circa hunc 
titulum duee aliea declarationes. Una est, ut 
proeedat. quando necessitas ministrorum ori- 
tur ex eo, quod parochiani non solvunt deci- 
mas, neque primitias sufficientes, tunc enim 
necesse est ut aliquo alio modo tribuant pro 
ministrorum sustentatione, et totum illud 
comprehenditur sub oblationibus. At vero si 
parochiani solvunt primitias, et decimas non 
solum sufficientes, sed etiam abundantes ad 
sustentationem ministrorum, tam proprii, ut 
est parochus , quam communium , ut sunt 
Episcopus, et alii preelati necessarii, ad quo- 
rum susteutationem cum debita proportione 
debent eoncurrere omnes fideles ; si (inquam) 
parochiani solvunt decimas sufficientes, et ni- 
hilominus parochus aut vicarius non habet 
sustentationem congruam, quia decimse ad 
alios usus applicatse sunt, vel in plura beneti- 
cia simplicia aut preestimonia divisoe fuerunt, 
vel quia unus possidet beneficium, et vicario 
nihil fere tribuit: aut e converso, quia bene- 
ficiarius nihil accipit ex decimis, sed omnes 
fructus alteri pro pensione dati sunt; in his 
et similibus casibus, non juste coguntur fide- 
les ad novas oblationes faciendas, seclusa con- 
suetudine, vel alio titulo, propter solam indi- 
yentiam ministrantis proxime, sive proprie- 
tarius sit, sive mercenarius. 

8. Ratione confirmatur , — Ratio est, quia 
nullus juste cogilur ut duplicatam mercedem 
solvat pro eadem opera ; sed parochiani illi 
solvendo decimas, dant stipendium et susten- 
tationem ministris, non tantum sutficientem, 
sed etiam ordinarie abundantem ; ergo titulo 
sustentationis non possunt juste obligari ad 
novas oblationes. Atque ita docent communi- 
ter 1 Joctores superius citati. Unde in eo casu, 
qui reripit decimarum fruclus, tenetur sufii- 
cienter ecclesia; et rninistris ejus providere ; 
et preelati tenentur sollicite curare ut ita liat, 
et ne pauperes et iideles nimium gravenlur 



Atqili 



icsolutio indubitata est, quamlo 



de facto proprius beneficiatus accipit decimas 
a parochianis ; quia tunc maxime proce- 
dit ratio facta. Difticultas vero nonnulla esse 
potest, quando Papa illas accipit, vel applicat 
cui vult , de qua difiicultate dicemus infra 
tractando de decimis. 

9. Secunda declaratio. — Alia declaratio, 
seu limitatio est , nisi parochiani sint adeo 
pauperes, ut non habeant unde tot oblationes 
facere valeant, quot ad parochi sustentatio- 
nem necessarise sunt. Ita advertit Hostieus., 
in Summ., tit. de Parochiis ; idem Silvester, 
vers. Decitna, qusest. 2, citans Gloss. Inno- 
cent. etRaymund., sed tunc, ait, vel sacerdos 
queerat aliquid ad supplendam sustentatio- 
nem suam ex aliqua arte non indecente, jux- 
ta cap. Clericus victwm, cum sequent. , dist. 
91 ; vel certe Episcopus providere debet un- 
de illius ecelesiee, et ministrorum ejus neces- 
sitati subveniatur, quia ad hoc facultatem ha- 
bet in sua dioecesi, juxta capit. Episcopus Ec- 
clesiarum, et cap. Prcecipimtis, 12, q. 1, et 
significat Hostiensis Episcopum teneri ex pro- 
priis redditibus tali ecclesise indigenti provi- 
dere, si aliunde non habet uude provideat. 
Quod existimo verum, quando commode po- 
test, attentis aliis sui status oneribus. Quod si 
Episcopus per se i medium adhibere non po- 
terit, uti debet remediis traditis a Concilio 
Tridentino, sessione21,capite 7 et 8, de Re- 
form., et sess. quarta capit. 3 de Reform., 
et quando illa sufficientia non fuerint, Sum- 
mum Pontificem consulere oportebit, ut tan- 
quam supremus dispensator bonorum Eccle- 
sise, illi necessitati provideat. 

10. Quartus titulus consuetudinis , anoili- 
get. — Circa quartum titulum de consuetudi- 
ne varice sunt sententiae. Aliqui enim existi- 
mant per hujusmodi consuetudinem non in- 
duci preecepti obligatiouem ; quia semper fit 
ex devotione tantum spontanea ; hujusmodi 
autem consuetudines non inducunt legis obli- 
gationem, etiamsi diuturnse sint, ut notarunt 
Cajetanus, in Summ., vers. Horce Canonka', 
§ 2; et Soto, libr. 2 de Justit., qusest. 7, art. 
2, quia actus agentium non operantur ultrain- 
tentionem eorum ; qui ergo nunquam opera- 
tur intentione se obligandi, sed ex pura de- 
votione, etiamsi seepius id faciat,non obligabi- 
tur. Sicut qui quotidie dat eleemosynam pau- 
peri ad januam petenti, non propterea obliga- 
tur tandem dare, nec pauper acquint jus, 
etiamsi per multum tcmpus petat, ct acci- 
piat. Qiiod autem talis sit lnvc consuctudo, 
declaratur arinnnento Innocentii statiin cdan- 



CAP V. AN OBLATIUNES 
di, quia vel oblatio in principio fuit sponta- 
nea, vel extorta : si dieatur hoc secundum, 
talis coactio est imjusta, et simouiaca, et ideo 
ex vi illius non potest obligatio induci, licet 
eodem modo ssepius repetatnr. Si vero dica- 
tur primum , procedit argumentum factum, 
quod per spontaueam donationem etiam con- 
tinuatam non inducitur obligatio. Eo vel ma- 
xime quod bee consuetudines oblationum non 
sunt adeo regulares et continuse, quin seepins 
omittantur sine scrupulo peccati, quod satis 
est ad interrumpeiidam consuetudinem, seu 
preescriptionem. 

\ 1. Dices : licet ab hac vel ilia privata per- 
sona omittatur inteidum oblatio, tamen a po- 
pulo nunquam omittitur, sed ad minimum 
iit a majori parte, et hoc satis est ad prsescri 
ptionem. Sed contra, quia obligatio uon in- 
ducitur in communitatem, nisiratione singu- 
lorum ; sed singuli non obligantur, si siuguli 
interrumpant actus; ergo nec populns mane- 
bil obligatus, etiamsi in diversis persouis ac- 
tus ilie coutinuetur, sed habebit semper illam 
moralem continuationem, sine obligatione ta- 
men. Confirmatur ex cap. Cum in Ecclesia, ct 
cap. Suam, de Simonia, ubi damnatur exac- 
tio talium oblationum, non obstante qua- 
cumque consuetudine, quee ibi corruptela di- 
citnr, et magis aggravare culpam quam ex- 
cusare ; at vero si talis oblatio ideo esset de- 
bita, quia consueta, eadem ratione posset pe- 
ti et exigi, non minus quam decimse vel pri- 
mitiae ; sicut etiam in tribus casibus prius 
dictis non solum possunt recipi oblationes, 
cum offeiuntur, sed etiam exigi, si non sol- 
vantur ; ergo signum est, in hoc quarto casu, 
esse semper voluntariam oblationcm, non ob- 
stante consuetudine. Et ita tenet Angel. in 
verb. Oblationes, num. 1, in additione ad il- 
lum, et inclinat Sot., lib. 9 de Justit., queest. 
6, articul. 1 ; nam ubi deciinee solvuntur, non 
putat consuetudinem oblationum obligare. 

12. Consuetudinem oblationum obligare. — 
Nihilominus contraria sententia communis est; 
eam enim tcnet D. Thomas, 2. 2, queest. 86, 
art. 1, etibi Cajetan., Aragon, et alii ; Major, 
iu 4, distinct. 15, qucest. 4, conc. 2, et ad 
argumenta contra illam ; Panorm., Hostiens., 
et alii in cap. Suam, et cap. Ad audientiam, 
de Simon. ; Silvest., verb. Decima, quaest. 2; 
et frequentius Summistee, Covar., dict. num. 
3, ubi ait esse communiter receptam senten- 
tiam, nemine refragante quam etiam multis 
allegationibus contirmat Guttierrez, dict. cap. 
21, num. 140 et sequentibus. Videtur autem 
xm. 



ECCLESLE DEBEANTUR. 97 

sufficienter probari ex dicto cap. Ad audien- 
tiam, ubi in primis laudabilis dicitur consue- 
tudo introducta in Ecclesia, pia devotione fide- 
lium, offerendi aliquid pro exequiis defuncto- 
rum, vel benedictionibus nuptiarum, aut aliis 
similibus sacrameutorum administrationibus, 
et deinde dicitur, non esse permittendum fide- 
libus, ut lias consuetudines laudabiles infrin 
gant, aut immutent, sed compescendos essequi 
hoc tentaverint. In quo aperte suppouitur 
hanc consuetudinem inducere obligationem ; 
non enim posset Episcopus cogere fideles ad 
solvendas hnjusmodi oblationes titulo consue- 
tudinis, nisi eadem consuetudo obligationem 
induxisset. 

13. Responderi vero potest, in illo textu 
non dici, ut fideles cogantur consuetas obla- 
tiones solvere, sed verba textus esse : Sed per 
Episcopum loci, terHale cognita, compescan- 
tur, qui malitiose uitunlur laudabilem consue- 
tudinem immutare ; dixerat enim superius: 
Quidam Imidabilem consuetudinem crga sanc- 
tam Ecclesiam pia devotione fidelium iutro- 
ductam, ex fermento ha-reticw pravitatis ni- 
tantur infringere, sub prwtextu canonicce pie- 
talis. Quando eigo praripit ut compescaiitur, 
qui laudabilem consuetudinem malitiose im- 
mutare nituntur, videtur loqui de his, qui 
pravo spiritu nituntur iufringere piam con- 
suetudiuem, vel damnando illam ut malam 
vel simoniacam, qute pertinent ad fermentum 
liivreticie pravitatis, vel alio modo impediendo 
fideles ne piam consuetudinem observent. At 
vero hiuc non sequitur ipsos fideles, qui non 
malitiose , sed propria voluntate oblationes 
omittunt, quia non putant illas esse ex obli- 
gatione, sed spontaneas, esse cogendos ad illas 
solvendas propter solam consuetudinem. Nec 
ex eo textu id colligi potest : aliud enim est 
malitiose infringere piam consuetudincm ex 
fermento haeresis, aliud propria sponte nolle 
oblationem offerre. Et hunc sensum expresse 
sequitur Innocentius, in dict. cap. Ad apos- 
tolicam, dicens non pertinere ad officium 
Episcopi cogere fideles ut oblationes solvant, 
neque hoc in illo textu doceri, sed tantum 
compescere eos qui volunt tales consueludines 
mutare, sollicitando, vel statuendo ne tales 
consuetudiues serventur. Idemque videtur 
sentire ibi Ant. de Butr. 

14. Responsio ad argumentum. — Alii vero 
Canonistee, prsesertim Hostiens. et Panormit., 
absolute intelligunt illum textum, videlicet in 
eo supponi, talem consuetudiuein induxisse 
obligationem, et ideo cogi posse fideles per 

7 



<:S LIB. 1. DE DIVINO CULTU 

Episcopum, et debito modo, ut illas obser- 
veut. Et huic sensui faventmultum illa verba 
textus : Praram exactionem fieri prohibemus, 
et pias consuetudines prwcipimus observari. 
Nam 1i;t>c posteriora verba absolutum conti- 
nent prseeeptum, quod non sufficienter im- 
pleretur, solnm compescendo impedientes 
malitiose. Respondere autem posset Innocen- 
tius illa verba intelligenda esse juxta casus 
proportionem, et juxta verba ultima expli- 
cantia prseceptum illud. Unde sensus illorum 
esse pnsset, ut prsecipiantur observari consue- 
tudines, id est, non immutari, nec impediri, 
sed in sua libertate relinqui, ut ita observen- 
tur sicut introdnctfe fuerunt, id est, ut sponte 
offereutes aliquid, libere et sine impedimento 
possint id facere ; qui vero noluerint, non co- 
gantur. lta enim moraliter loquendo fiet, ut 
semper consuetudo in sua observautia per- 
severet, quia ex tota muhitudine populi sem- 
per aliqui offerent, licet alii omittant, et qui 
offerunt, sponte id faciant, et non ex obli- 
gatione. Atque ita fateor textum illum non 
omnino cogere, maxime cum sint alia decreta 
multum repugnantia huic actioni, et obliga- 
tioni. 

15. Pars affirmativa eonfirmatur ad homi- 
nem. — Nihilominus hic posterior sensus Hos- 
tiensis et Panormitani est simplicior et magis 
pius, et ideo preeferendus est. Et juxta illum 
simpliciter fatendum est, per hanc consuetu- 
dinem iuduci obligationem. Et ad hominem 
confirmari hoc potest contra Innocentium. 
Nam ille concedit, per consuetudinem vohm- 
tariam posse induci obligationem , quando 
non ipsa collatione sacramenti, vel rei spiri- 
tualis administratione aliquid ex consuetu- 
dine datur, sed postea, quia gui tanto tempore 
(ait) exsokerunt, creditur quod voluntarie se 
obligaverint. Sed hsec ratio etiam habet locum 
in consuetudine offerendi aliquid, tempore 
ipso quo sacramentum ministratur ; ergo. Et 
confirmatur, quia vel talis consuetudo non 
obligat, solnm quia per spontaneam actionem 
incoepit et duravit, vel quia simonise labe in- 
fecta est. Hoc posterius dici non potest ; tum 
quia in illomet textu vocatur hsec pia consue- 
turlo; tum etiam quia ibi non datur aliquid 
pro re spirituali, licet simul detur, sed datur 
gratis : haec enim duo non repugnant. Pri- 
mum item non recte dicitur, quandoquidem 
in aliis exemplis admittitur, per gratuitam 
oblationem continuatam posse obligationem 
induci : et nulla ratio affertur cur luc etiam 
non possit. 



NECESSAMO EX PR.ECEPTO. 

16. Solvuntur rationes in oppositum factm. 

— Duplex caput hujus obligationis proponitur 

— Ratio autem hujus sententiee magis consta- 
bit respondendo ad rationes in oppositum. 
Circa primam ac prsecipuam, de intentione 
sponte offerentium, occurrit advertendum duo- 
bus modis posse intelligi hanc obligationem, 
scilicet vel per modum consuetudinis liabentis 
vim legis, et introducentis rigorosum prsece- 
ptum, vel per modum prsescriptionis Ecclesise, 
seu parochorum contra laicos, seu parochia- 
nos offerentes : sunt enim hsec duo valde di- 
versa, ut infra, capite decimo tertio, latius 
explicabo. Si priori modo intelligatur, conse- 
quenter dicendum est quod, licet hsec consne- 
tudo in principio gratis, et spontanea inten- 
tione incceperit, postea paulatim mutata est 
intentio in voluntatem solvendi illam oblatio- 
nem , ut jam debitam , sive ex volnntate 
sponte se obligandi formali aut virtuali, sive 
ex conscientia erronea : quia cum priores offe- 
rentes gratis darent, successores, cogitantes 
illam esse obligationem, in eodem officio per- 
severarunt, et cum illa apprehensione reliqui 
prosecuti sunt ; et ita tandem inducta est con- 
suetudo habens vim legis. Atque ita explicat 
hanc obligationem Major, dict. qusestione 
quarta, et non putat esse singulare in hoc 
genere operis pii, sed generale ad similia ope- 
ra religionis publica et communia, ut est ob- 
servatio alicujus diei festi, vel jejunii alicujus 
vigilise, verbi gratia, nativitatis Virginis, vel 
alterius similis; unde doctrina Gajetani et 
Sot. supra in contrarium allegata, intelligen- 
da erit quando usus incipit sub apprehensione 
et intentione voluntarioe intentionis, et oum 
eadem continuatur; secus vero erit si pau- 
latim mutetur intcntio dicto modo, ut dic- 
tum est. 

17. Prcecedens expositio impugnatur. — 
Solvitur argumentum. — Contra hanc vero 
expositionem objici potest, quia omnes Doc- 
tores, ad valorem hujus consuetudinis requi- 
runt ut sit spontanea et mere voluntaria ob!a- 
tio, ut in supra allegatis videri polest, ex dicto 
cap. Ad Apostolicam, ibi: Pia fidelium devo- 
tione introducta. Hoc vero non urget, tum 
quia jam supponitur, consuetudinis initiuin 
fuisse omuino purum ab omni pactione et 
coactione, ac perfecte voluntariuui; tum quia 
etiam coutinuatio ft.it sine actione et compul- 
sione, ut supponimus. Quod autem pro aliquo 
tempore fuerit ex conscientia obhgationis, aut 
inteutione se obligandi, non obstatquomiuus 
nbsolute sit spontanea oblatio, quia illamet 



CAP. V. AN OBLATIONES 
obligatio voluntarie assumpta supponitur , 
non per aliquam coactionem. Sicut quod ex 
voto redditur, dicitur esse spontaneum, et 
gratuitum in suo radice, cap. Ex parte, de 
Gensibus. 

18. Duplex proponitur difficultas contra so- 
lutionem datam. — An consuetudo errore intro- 
ductaoiliget. — Adhuc vero responsio illa duas 
patitur difficultates. Una est, quia saltem se- 
quitur decisiouem capituli Ad Apostolicam, 
non esse universalem; nam, ubi constiterit 
offerentes nunquam habuisse intentionem se 
obligandi, neque ex tali conscientia aut exis- 
timatione rei debitee aliquid tale obtulisse, sed 
tantum ex pia devotione voluntaria, non erit 
inducta lex, nec obligatio, nec poterunt fide- 
les compelli ad similes oblationes faciendas. 
Non est autem impossibile ssepius posse cons- 
tare de tali iutentione ; imo est verisimile in 
multis populis, vel Ecclesiis, ita exj>licaturos 
fideles mentem suam, si interrogentur. Alia 
difficultas est, quia licet fideles ex errouea 
conscientia babuerint illam intentionem sol 
vendi debitum, non videtur sufficiens ad in- 
ducendam obligationem, quia illa obligatio 
debet esse voluntarie inducta; error autem 
ille causat involuntarium, et ita non sufficit 
ad inducendam talem obligationem. Quocir- 
ca, si aliquando talis consuetudo obtinet vim 
legis, necesse est ut non prsesuinatur ex tali 
errore fuisse inductam, sed ex voluntate se 
obligandi; in hac autem materia supponitur 
ut constans, initium talium oblationum fuisse 
spontaneum, et non transiisse in cogitatio- 
nem obligationis nisi per errorem ; ergo diffi- 
cile est hoc modo salvare obligationem cum 
solido fundamento, nisi aliquid aliud addatur, 
quod statim videbimus. 

19. Secundum caput oUigationis, quod est 
prwscriptio. — Prwscriptio non requirit con- 
sensum. — Discrimen inter abrogationem et 
prcescriptionem. — Alio ergo modo potest hsec 
obligatio intelligi per modum prsescriptionis; 
nam in prsescriptione non intervenit abroga- 
tio, vel inductio legis, sed acquisitio alicujus 
dominii, vel juris in re, vel adrem, in aliquem 
locum, vel in rem alterius, vel ad opus, aut 
servitium ejus, quod jus acqniri solet per diu- 
turnum usum cum bona fide, et aliis conditio- 
nibus in jure requisitis : sic enim acquiritur 
jus servitutis in fundum, vel domum, vel etiam 
in personam, aut jus ad aliquam actionem hu- 
maiiam, ut ad eligeudum, juxta cap. Cumana, 
de Electione, et clarius in cap. Cum Ecclesia 
sutrina, de Caus. possess. et propriet. Hsec 



ECCLES1.£ DEBEANTUR. 99 

autem prsescriptio in alterius persouam, vel 
actionem aut rem ejus, non requirit ex parte 
ejus, super quem cadit, consensum, aut volun- 
tatem dandi tale jus alteri, aut obligandi se 
illi, sed ipso usu, et facto ipso acquiritnr ad- 
miniculo juris. Unde seepe acquiritur, alio ni- 
hil sciente, et consequenter ipso neque ex- 
presse ncque tacite consentiente. Quse est dif- 
fereutia queedam notanda inter hanc preeseri- 
ptionem, et consuetudinem derogantem legi 
positivee ; nam heec non potest hunc effectum 
habere, nisi interveniente tacito consensu prin- 
cipis, cujus legi per talem consuetudinem de- 
rogatur, ut ex materia de legibus suppono. In 
preescriptione vero non requiritur consensus 
ejus, contra quem prseseribitur, quiajuraillum 
non reqnirunt, et prsescriptio inducitur vir- 
tute legis, imo videtur a lege inducta ad sup- 
plendum consensum alterius, ut possit trans- 
Jatio jurium fieri ipso usu, sine consensu alte- 
rius, ad quem antea pertinebat. Et nihilomi- 
nus, consummata prsescriptione, ille contra 
quem preescriptum est, obligatus manet ex 
justitia ad servandum alteri jus acquisitum per 
praescriptionem, non quidem in virtute alicu- 
jus legis positivee inductse per consuetudinem, 
sed ex vi naturalis justitiee, quse obligat ad 
servandum unicuique jus suum. 

20. Clerici per modum prcescriptionis acqui- 
runtjus in oilationes. — Sic igitur in pra?senti, 
dicimus per diuturnam consuetndinern offe- 
reudi acquiri Ecclesiee seu clericis jus ad simi- 
les oblationes per modum cujusdam prcescrip- 
tionis, et consequenter parochianos manere 
obligatos ad oblationes, non ex voto, vel ex 
speciali voluntate, et intentione se obligandi, 
sed ex vi juris acquisiti Ecclesise, quod servan- 
dum est ex ipso naturali jure, postquam revera 
semel acquisitum est. Ut autem acquiratur, 
non est neccssarius specialis consensus offe- 
rentium in voluntariam oblationem, continua- 
tus tanto tempore, quia ad preescriptionem, 
ut dixi, nou requiritur similis consensus ex 
parte ejus contra quem prsescribitur. Necessa- 
rium vero est adminiculum juris, et hoc vide- 
tur prsestari in dicto cap. Ad audientiam, in 
quo preecipue heec obligatio fundatur. Quod si 
quis dicat illud jus fundari in preesumptione, 
quia, ut Innocentius aiebat, qui tanto tempore 
obtuleruiit, preesumuntur voluisse se obligare, 
et ideo, si veritas in rc ipsa non respondoat 
preesumptioni, legem illam in conscientia sal- 
tem non obligare, respondemus primo, ne- 
gando consequentiam, quidquid sit de antece- 
denti, nam illa preesumptio fuit (ut sic dicam, 



U'0 LIB. I. I)E DIVINO CLLTU 

oerasio legis, non causa, et proprium funda- 
mentum ; nam non immerito haberi pnterat 
talis pra?sumptio, et quia illa nou suflui^bat 
ail certitudinem obliuationis, voluit Eecles.a 
tollere omnem dubitationem conferendo Eccle- 
sia? jus et modum pra?scribendi ; ideoque, 
supposito illo jure, qni voluntarie perseverant 
tauto tempore in oblatione, convincuntur velle 
se obligare juxta iliud jus, etiamsi illud igno- 
rent, et nihil de hoc cogitent. Secundo, re- 
spondetur cum Panorm.,. Covar., et aliis, ne- 
gaudo hoc jus esse inductnm propter pra?suni- 
ptionem ; sed in favorem Ecclesia? et piffi 
eausa?. A'ldit etiam Panorm., cum Bart., hoc 
maxime habere locum in actionibus qua? refe- 
rnntur ad alium, sub aliquo respectu ad recom- 
pensationem, ut in praesenti oftertur aliquid 
ministris in reeo.enitionem beuefich, et iu or- 
dine ad sustentationem eorum, simulque in 
Dei honorem ; et ideo Ecclesia ita acceptat il- 
lam oblationem, ut, si tanto tempore duret, 
etiam jus acquirat. 

il. Quce contiauatio requiratur ad hanc 

obligationem. — Limitatij conclusionis . — Sed 

qua?ies quanta coutinuatio, et quanto tempore 

necessaria sit ad hanc obligatiouem indueeu- 

dam. Respondeo breviter, iinpiimis sr.fficere 

tempus decem annorum. Ita docent Panorm., 

et ratio est, quia ha?e consuetudo non est con- 

tra jus, sed potius illi conformis, et est pia et 

favorabilis, et ideo decennium in illa sufficit, 

quia iu hujusmodi rebus non solent jura lon- 

gius tempus postulare ad praescriptionem. Ad- 

denda vero est limitatio, nisi constet consue- 

tudinem illam, inchoatam et continuatam esse 

in ordine ad certum effectum, ut ad sedifica 

tionem ecclesia", vel quid simile ; nam tunc 

fimto effectu, potest cessare consuetudo, quia 

tuuc non habet locum absoluta obligatio, vel 

pra?seriptio, ut per se notum est, et notat 

Panorm., in cap. Abolendce, de Sepult. Modus 

autem coutinuandi seu frequentandi actum 

sine interruptione, debet esse accommodatus 

materiae et actioni. Hae namque oblationes in- 

terdum fiunt a particularibus, et solis singula- 

ribus personis, ut ab sponsis, in benedictioni- 

bus nuptialibus, ab ordinatis, qui solent can- 

delam offerre ; et iu his non oportet quod ah 

eisdem personis actus frequententur, sed satis 

est quod a diversis in simili occasione vel 

causa. Aliquando verofiuntoblationesapopulo 

congregato in ecclesia ad saerihcium, velaliud 

divinum officium, ita ut singuli ahquid otfe- 

raut, et tunc satis est ut pro majori parte assi- 

steiit.s offerre soleaut, vel qui po'entes ?uut, 



NECESSARIO EX PR.£CEPTO. 
qnia hoc satis est ut absolute censeatur esse in 
ido populo talis consuetudo, ut late Paulus 
Castrens. probat, cons. 296, quem cum aliis 
refert Guttierrez snpra, num. 148. Tunc au- 
tem licet unus vel alius interdum omittat, nou 
solnm non interrumpitur consuetudo, verum 
etiam nec fortasse graviter peccatur, pra?ser- 
tim si rationabilis eausa interveniat. quia juxta 
communem morem nou introdncuntur hse 
consuetudines cum majori rigore. Et ita re- 
sponsum est sufficienter ad secundam rationein 
dubitandi. 

2-2. JRespondettirjuris capitibus pro7iibentiius 
exactionem (llationxm. — Ad alia vero jura, 
qnaj videntur prohibere exactionem talium 
oblationum, Major respondet illa loqui de obla- 
tionibus nondum satis prsescriptis, et cousue- 
tudine Srmatis. Addo vero etiam post jus ac- 
quisitum, prohiberi indebitum et indecentem 
modum exigendi. Nam imprimis privatus pa- 
rochus non habet propriam jnrisdictionem ad 
cogendum alium. etideonou potestauctoritate 
sua extorquere oblationem, neque cogere il- 
lum, qui non vult dare, sed per Episcopum 
cogi debet, et ab Episcopo peti debet, ut ipse 
exigat et solvere cogat. prout cavetur in dicto 
cap. AdApOitoUcam. Deindespeciahter damna- 
tur in illis juribus modus extorquendi oblatio- 
nes, negando sacramenta, vel spirituaha offi- 
cia, nisi oblationes prius afferantur, vel detur 
cautio, aut aliquid simile. Hoc enim habet 
quamdam speciem simoniae, et venditiouis 
sacramentorum. Et ideo prohibent jura ne ita 
fiat, in quo non contradicit cap. Ad Apostoli- 
cam. Et ideo scrvandum id est, ut etiam D. 
Thomas et omnes Doctores admonent. 

23. A n possit negari sacramentum von sol- 
vcnti oblationem. — Interrogat autem Cajeta- 
nus d. quaast. 86, art. 1, quid faciet parochu?, 
si videat parochianum esse in malo statu, eo 
quod non solvit oblationem, etnihilomiuus pe- 
tere sacramentum, nam tunc tenebitur illud 
negare, ne conferat indigno; et negando illud, 
videturagere contra prsedicta jnra. Dicendum 
vero est imprimis, necessarium esse ut sit om- 
nino certum, subditum esse in statupeccati; 
uam si sit res aliquo modo dubia, pra^sumi 
potest illum habere bonam fidem, et sequi 
probabilem opinionem, vel consilium alicujus 
homiuis docti, et ita poterit illi dari sacra- 
meutum sine culpa. Imo ullerius oportet ut 
crimen sit pubiicum, si sacramentum publice 
negandum est, quia peccatori occulto petenti 
publice sacramentum, dari potest siue culpa, 
iuio etiam dai i debet ab eo qui ex officio leue- 



CAP VI. A QUIBUS 1'UUSONIS 
tur, ut ex materia de sacramentis et censuris 
constat. Si autem crimen est certum et publi- 
cum, sive illud consistat in non dandis obla- 
tionibus debitis, sive in non solvendis decimis, 
sive in quacumque alia materia, negari potest 
et debet sacramentum. Neque fit contra dicta 
jura ; quia non negatur ad extorquendum tem- 
porale commodum, sed ne indigne conferatur 
sacramentum, et tnuc satis erit moderatam di- 
ligentiam adbiberi, ut boc etiam publice intel- 
ligatur et ita omne scandalum vitetur 

24. Contra consuetudinem non potest popu- 
lus aliquid statuere. — Ex quibus a fortiori 
sequitur, postinductam talem consuetudinem, 
non posse nopulum, vel laicum aliquem sta- 
tuere contra illam, ut non servetur vel conti- 
nuetur, nam id esset contra jus Ecclesice acqui- 
situm, ac subinde contra libertatem ecclesias- 
ticam, ut bene notavit Abbas, dicto cap. Abo- 
lendce, cum Bart., in leg. Prkileg'a, Cocl. de 
Sacros. Eccles. Et boc ipsum ut notius supponit 
Innocentius. Narn etiamsi consuetudo nondum 
induxissetobligationem,illam probibere, cum 
sit pia, impium esset, et contra ecclesiasticam 
libertatem, quia esset dispositio in spirituali 
materia a potestate laica omnino aliena. 

25. Qui ollationes non solrunt, an incurrant 
censuram. — Sed quaeret tandem aliquis, an 
qui non solvunt oblationes debitas, censiuam 
aliquam vel pcenam ecclesiasticam eo ipso iu- 
currant. Respondeo breviter, nullamessetalem 
pcenam vel censuram ipso facto incurrendain, 
per Ecclesiam latam aliquo jure, nullum enim 
tale invenilur: sunt quidem aliqua jura, quce 
praecipiunt excommunicari, vel ab Eeclesia ut 
infideles excludi, eos qui bona, Ecclesige le- 
gata, non solvunt, vel qni bona semel Ecclesiee 
donata auferre moliuntur, ut patet in cap. 
Qui oblationes, 1 et 2, et eap. Clerici, 13, 
qua.-st. 2. Sed ibi nulla censura fertur ipso 
jure, ntGlossa etiam notavit. Et illa jura non 
de omnibus oblationibus loqmmtur, sed de 
illis specialiter , quee, vel jam donata sunt 
Ecclesia?, et actu transierunt iu ejns domi- 
nium, ejusque bona sunt effecta, vel testa- 
mento ei legata sunt, et post mortem testatoris 
etiam suo modo ad ecclesiastica bona pcrti- 
nent. De aliis vero oblationibus, quae solum 
ex consuetudine debentur , nihil peculiare 
statutum est in jure, circa rnoduni quo cogen- 
di sunt fideles ad illas solvendas, praeter illud 
quod circa boc statuitur in dicto c. Ad Aposto- 
licam, ubi boc videtur committi arbitno Epis- 
copi, ut, xeritate cognita, id est, consuetudine 
et obligatione bene exaniinata, faciat pias 



REClPlEND.tE SIM 0DLAT10NES. 101 

consuetiidines serrari, prudenti arbitrio pce- 
nam et coactionem adhibendo. De quadam 
vero censura specialiter lata in Concilio Tri- 
dentino, sess. 22, cap. 11 de Reform., et alia 
quae babetur in Bulla Ccense, estque num. 17, 
art possit vel debeat ad banc materiam appli- 
cari, dicemus commodius infra, tractando de 
decimis; quia difficultas potest esse communis 
ad oblationes, decimas et primitias ; et in de- 
cimis, quse magis debitee esse solent, magis- 
que pertinent ad ecclesiasticos fructus, melius 
expendetur. 

CAPUT VI. 

QUjE personte admitti possint vel debeant ad 
ecclesiasticas oblationes faciendas. 

1. Varice circumstantice numerantur — In 
hoc actu facile considerari possunt circumstan- 
tia? omnes communes caeteris actibus morali- 
bus ; nam omnes cum proportione sunt neces- 
sarise in bis oblationibus faciendis, et in eis, 
quatenus ex solo jure naturali postulari pos- 
sunt, nihil fere occurrit pecuhariter adnotau- 
dum ; quatenus vero ex jure ecclesiastico ali- 
quid circa nonnullas illarum positum est, sunt 
aliqnse considcranda?, prsesertim ex parte per- 
sonss offerentis, et ejus cui offertur, et re: ob- 
lata; : nam reliquoR vel nihil babent peculiare, 
vel in superioribus tactae sunt. Nam de loco 
diximus, quando et quomodo faciendee sint in 
ecclesia, vel alibi, et in discursu hujus cajitis 
aliquid attingemus. De tempore. constat fa- 
ciendas esse vel tempore consueto, vel debito 
ex alio titulo. Quod si oblatio sit mere volun- 
taria, etiam determmatio temporis proprio ar- 
bitrio fiet. De modo, dictum est debere fieri 
sponte et sine coactione, etc. Denique de fine, 
constat debere fieri in Dei cultum, vel propter 
alium pium finem, ut est subventio paupe- 
rum, aut ininistrorum : in his ergo amplius 
immorari non est neeesse. 

2. Persona offerens gualis d:beat esse. — 
Circa personam ergo offerentem, communi- 
ter dici solet necessarium esse ut sit persoua 
baptizata, et fidelis, et ab Ecclesia non prre- 
cisa , neque publicus peccator. Et quidem de 
praecisis ab Eeelesia, seu excommunicatis , 
frequentius sermo est in sacris canonibus. 
Nam in Coucilio Ilbbertin., cap. 28, sic habe- 
tur : Episcopum placuit, ab eo qui non com- 
municat, munera accipcre non debere. Qui ca- 
non duobus modis intelligi potest. Primo de 
comninnione, id est, receptione Eucharistia.', 



102 



LIB. I DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR.CCEPTO. 



ita ut sensus sitj ab co qui cum assistit divino 
sacrifieio, de illo non participat , communi- 
cando, non esse oblationem suscipiendam. 
Fuit enim olim consuetudo, ut omnes au- 
dientes saerum, in illo communicarent, quae 
colligi potcst probabiliter ex can. 9 et 10 
Apost.. et ex Cuncil. Antioehen., cau. 2; ideo, 
ad verccundiani et confnsionem eorum , qui 
tam piam consuctudinem non scrvabant, po- 
tuit Concilium ordinare, ut eorum oblationes 
non reiiperentur Sed hoc ad summum ha- 
bere poterat locum in missa diei publica et 
solemui ; quia non est verisimile ut in privatis 
omnibus missis omnes audientes commnnica- 
re cocrerentur : alias vel seepius intra eumdem 
diem communicare lieuisset, vel non licuisset 
nlures missas in eodem die audire, vel certe 
oporteret exeusationem afferre non commu- 
nicandi, eo quod jam eodem die communi- 
cassent, quod esset fraudibus et seandalis ex- 
positum. Et fortasse nunquam fuit consuetu- 
do ohligans ex rigoroso praecepto communi- 
care in missa etiam solemni, de quo alibi dic- 
tum est. 

3. Prcprius Concilii sensus. — Proprie ergo 
in allegatis verbis de excomrnunicatis sermo 
est, qui non solum actu, vernm etiam neque 
potestate communicant, nec solnm a commu- 
nicatione Eucharistiae arcentur, sed etiam ab 
omni alia communicatione, prsesertim spiri- 
tuali et ecclesiastica. Quia ergo datio et re- 
ceptio oblationum magna communicatio est, 
et suo modo spiritualis, ideo cum excommu- 
nicatis prohibetur Quod ab Apostolis ma- 
nasse testatur Clemens, lib. 3 Const. Apost., 
cap. 8, et lib. 4, c. 7 Et confirmatur in Con- 
cilio Nicen., c. 27, juxta versionem Pisani. Et 
conslat ex propria materia de Censnris, et a 
fortiori ex aliis juribus statim citandis. 

4. A quibus peccatoribus non sint accipien- 
dv oblatioaes. — De peccatoribus autem publi- 
cis, licet sint multa jura specialia, nullum ta- 
men invenitur dccretum, in quo generaliter 
sit sermo de quocumque peccatore publico : 
et ideo quaeri potest an idem dicendum sit 



men expresse in jure non habeatur. Nam li- 
cet in quadam nota marginali ibidem allege- 
tur Authentica deLeonib., in princ. Collat. 
3, illa non habet auctoritatem legis in mate- 
ria et poena ecclesiastica, prcesertim quia nec 
de tali pcena ibi mentio fit; non est ergo ad 
rem jus illud, nec Glossa in eo fundata est, 
sed in ipsa rei decentia et paritate rationis; 
ergo eadem ratione nec a publico concubina- 
rio oblatio recipienda est, et consequenter nec 
a quolibet peccatore publico Prseterea vide- 
tur esse hoc quasi divinum naturale jus, 
nam ipsi naturales philosophi illud agnovisse 
videntnr : Plato enim, lib. 4 cle Repub., dixit 
nec virum bonum ab impio se donari velle, 
nedum ipsum Deum ; et Cieero, lib. 2 de Le- 
gib., dixit non placari Deum donis impiorum. 
Quibus consonat illud Eccles. 34 : Dona ini- 
quorum non probat Altissimus , nec respicit 
in oblationibus iniquorum. Accedit quod etiam 
in Ecclesia videtur fuisse hoc semper prohi- 
bitum : nam Clemens, dicto 1. 4, c. 6, gene- 
raliter ait : Qui dereliquerunt, et eos non poe- 
nitet delictorum suorum, non solum non exau- 
dientur, cum precationes facient , sed magis 
Deum irritakmt. Prohibete igitur hujusmodi 
ministeria oblationum ; et c. 7 : Prcestat fame 
perire, quam ab inimicis Dei quicquam accipe- 
re; et c. 9 ait, si contingat aliquid ob neces- 
sitatem ab impiis recipi, id non esse insu- 
mendum in cibos pauperum, sed in ligna vel 
carbones esse impendendum. Item Petrus Da- 
mianus, Epist. 1 : Dona (inquit) vel oblatio- 
nes ab iniquo suscipere, quid est aliud quam 
propriam animam ex dantis squalore fcedare? 
Denique interdum etiam propter indecentiam 
corporalem prohibetur oblatio, ut de feminis 
menstruatis refert Burchard., lib. 19 sui de- 
cret,, cap. 140, ex Concilio Mogunt., can. 6; 
ergo multo magis pro iudecentia status pu- 
blici in peccato mortali, arcendus quis est ab 
oblatione, et si ad illam accedere prsesumpse- 
rit, non est admittendus. 

6. Quccstioni satisfit per varios casus. — Ab 
usurario non accipienda oblatio.—Hsic nitcrro- 



de quocumque pnblico pcccatore, quod nimi- gatio non videtur posse habere unam simpli 
rum cjus oblatio recipienda non sit. Nam cem ct uuiversalem responsionem.Nam distin- 
Glossa, m c. Oblationes, <\. 90, simpliciter ne- gucre oportet de vitio,quod vel ipsam oblatio- 
gat, et probabili ijuidcm ratione : Nam hcec nem commaculat, et est veluti circumstantia 
(mquit) est pcena (est enim vcluti qua^dam ejusprava, veltantumafficitpersonam,etquasi 

materialiter.se habet respectu oblationis. Quan- 
do vitium est prioris generis, constat non essc 
oblalionem recipiendam, quia esset coopcrari 
aclioni injusta?, velirreligiosse. Exemplasunt, 
primum in oblatione usurarii, quae recipi pro- 



censura et infamia); ergo non est cxtenden- 
da ultra casus in jure rxpressos. 

5. Argume,ita in ctintrarium. — In contra- 
rium vero facit primo, quod cadcm Glossa 
extendit hoc ad publicas merctriccs, cum ta- 



CAP. VI. A QUIBUS PERSONIS 
hibetur, in c. Quiain omnibus, de Usuris, non 
sokun ia pcenam et odium talis delicti, sed 
etiam quia acquisita per usuram aliena sunt, 
ideoque illa Deo offerre, non solum sacrile- 
gium est, sed etiam nova injustitia ; ac propte- 
rea ibidem prsecipitur ut talis oblatio statim 
restituatur, ut ibidem Glossa notavit, addens 
rem oblatam, offerenti esse reddendam, ut 
ipse vero domino iilam restituat ; et eadem ra- 
tione cavetur in c. Super eo, de Raptor., ne 
raptorum eleemosynse recipiantur ab Ecclesia. 
Atque eadem ratio est de omnibus injustepos- 
sessis, seu acquisitis, ut notavit divus Thomas, 
d. q. 86, art. 3, cum Augustino, serm. 35 de 
Verb. Domini ; et ita expouit illud Eccl. 34 : 
Immolantis ex iniquo oblatio est maculata, et 
habet locum in quacumque alia oblatione, vel 
elecmosyna,ut late tradit Gregorius lib. 7, ep. 
110, et habetur in c. Non est, 1, q. 1 ; qui 
etiam adjungit illud Eccl. 35 : Qui offert sacri- 
ficium ex substantia pauperum, quasi qui victi- 
mat filium in conspectu patris sui. 

7. Oblatio rei, alteri obnoxice, non est acci- 
pienda. — Et similis ratioest de his rebusquse, 
licet juste possideautur, secundum ordinem 
justitiee vel charitatis sunt obnoxise alteri 
priori, et majori obligationi : tunc enim licet 
offerens non supponatur esse in statu peccati, 
peccaret tamen vel contra justitiam, vel con- 
tra charitatem, aut pietatem, rem suam offe- 
rendo Deo, vel Ecelesiae, et ideo ejus oblatio 
recipienda non est. Talis est oblatio quam 
filius facere vult de re necessaria ad susten- 
tationem parentis, quam reprehendit Domi- 
nus, Matth. \ 5 ; et eadem vel major ratio est 
de parente, qui oblationem facere vult de re- 
bus necessariis filiis, vel alias eisdebitis. Item 
de creditore, qui ex bonis debitis offert, et 
idem contingere potest in eleemosyna, quando 
necessitas proximorum urget, quia tunc Deus 
magis vult misericordiam quam obiationem, 
Matth. 9. 

8. Quando vitium est personw et non rei 
ollatce, potest recipi oblatio. — Excipiuntur 
duo casus, quorum primus est scandali. — At 
vero quaudo vitium est tantum personse offe- 
rentis, et in rem oblatam non redundat, per 
se loquendo, non obstat quominus oblatio ta- 
lis personse recipi possit, quantumvis ejuspec- 
catum publicum sit. lta sumitur ex D. Thom. 
supra, et ex Glos. in c. Oblationes, d. 90. Et 
ratio est, quia illa conditio personae nou ob- 
stat quominus illa obligatiosit verus religionis 
actus ; ergo nec obstare potest quominus re- 
cipere illam licitum sit, quia tunc nulla est ad 



KECIPIEND^: SINT 0BL.VT10NES. 103 

malum cooperatio, nec alia malitia in tali ac- 
ceptatione cogitari potest. Dixi autem per se 
loquendo, quia oportet duos casus excipere. 
Primus est, quando ex tali oblatione sequitur 
scandalum. et hac ratione ait D. Thomas su- 
pra non licere nunc accipere oblationem a 
publica meretrice, quia intelligitur esse de 
mercede prostibuli, quam accipere prohihitum 
erat Deut. 23; et licet illa lex, quatenus ese- 
remonialis erat, cessaverit, ut habet moralem 
rationem , potest durare. Ratio autem scan- 
dali est moralis, ne videatur Ecclesia favere 
iniquitati, si de mercede iniquitatis oblatio- 
nem acceptet. Et ideo non est eadem ratio 
de publico concubinario qui non offert ali- 
quid ex iniquitate comparatum, quia ces- 
sat dicta ratio scandali : si vero aliunde ori- 
retur, etiam vitandum esset, ut si credere- 
tur Ecclesia connivere, et tolerare talera sta- 
tum in tali persona, propter oblationem ejus, 
vel quid simile. Sicut e contrario, si ratio 
scandali in meretrice cessaret, posset ejus obla- 
tio recipi, ut si meretrix publica publice con- 
vertatur, et statum mutet, et postea de bonis 
prius comparatis non injuste, licet inhoneste, 
aliquid Ecclesise offerat, acceptari posset, quia 
jamtunc cessat scaudalum : tunc enim non po- 
test existimari quia Ecclesia faveat iniquitati, 
sed pcenitentise, et satisfactioni pro praiteri- 
tis peccatis. Nec aliunde est hoc prohibitum 
jure positivo, ut bene supra probatum est. 

9. Secundus casus. — Alia exceptio est, ni- 
si speciali jure prohibitum sit, talis peecatoris 
oblationem accipere ; tunc enim quod jus sta- 
tuit, servandum est. Ita notat Glossa, dicto 
cap. Oblationes, d. 90. Et ex parte sumitur ex 
illo textu, quatenus ait oblationes dissiden- 
tium fratrum recipiendas non esse. Altera ve- 
ro parsillius textus, in qua dicitur dona eo- 
rum, qui pauperes opprimunt, a sacerdotibus 
recipienda non esse, magis pertinet ad illud 
membrum prius explicatum de obligationibus 
injustis ex parte etiam rei oblatae, ut ex dic- 
tis constat. Et ita in Concilio Carthaginensi IV 
illi sunt canonesdiversi93 et 94. Ad hancvero 
partem spectat c. De viro, 12, quaest. 2, ubi 
sacrilegis quibusdam in partem pcenitentise 
imponitur, ut in tertio anno poenitentiee per- 
mittantur esse in ecclesia, iater audientes sine 
oblatione. Et simile quid de matricida statuit 
Nicolaus Papa, in cap. Latorem, 33, quaest. 2; 
et de his, qui rebaptizantur, Felix Papa, in 
cap. Eos, quos, de Cons., d. 4; et de his, qui 
infantes suos rebaptizandos tradunt, Concil. 
Illerdens., cap. 13. Item facit, quod exAugus- 



]0t 1-IB. I DE [HVINO CCI.TU 

tino, rpist. 187 refeHur, in eap. Miror. 17, 
q. i. pnveopi-se, nimirum, ne reciperentur 
oblationes Bonifacii pncsidis, qni homines de 
eccloia extraxerat. Ad hoc etiam addnci solet 
canon 37 Coneilii Loadic. ; sed diversa est il- 
lius decreti dispositio; nam imprimis loqni- 
tur de .Tuda'is et haeretieis, ex quibus primi 
baptizati nmi sunt, postremi sunt prrecisi et 
excommunicati. Deinde nou videtur loqui de 
ohlationibu- ecclesiastieis, sed de quibuscum- 
que muuei ibus, quee indicant amicitiam vel 
communieationem, prresertim in ritu religio- 
n is. Verba Concilii sunt : Quod non oporteat a 
Jwlrpis xel H>rreticis, quce mittuntur, munera 
festira susdpere, nec cvm eis festa celebrare. 
Ubi immeia fc-tiva appellan videntur, illa qnee 
pro alicnjus diei festivitate vel soleimitate 
mitti solent, non tantum Ecclesiee, vel elericis, 
sed etiam inter amicns, vel quovis alio modo. 
In casibus enro a jure expressis, non sunt ob- 
lationes iniquorum hominum suscipiendse, 
etianui alias fiaut de rebus convementibus 
et jusie possessis Non sunt tamen exten- 
denda illa jura ad alios casus, etiamsi similes 
esse videautur, quia in poenalibus legibus uon 
habet locnm luec extensio, utdicta Glossa no- 
tavit, quam ibi Turrecr et alii sequuntur ; et 
Silvest., verb. Decima, num. 8; et ibidem 
Angel. Limitat hoc tantum Silvester, nisi cri- 
men sit horrendum, quod habere poterit lo- 
cum ratione scandali,nonex vi legis poenalis, 
quicquid ipse dieat. 

10. Anjurasolum intelligenda de oblationi- 
bus factis adaltare. — Interrogabit vero aliquis 
primo, an h;ec jura intelligenda sint tantum 
de oblationibus, quae fiiint ad altare et in ec- 
clesia, vel universe de omni donatione, quo- 
modocunique facta Ecclesise inter vivos, vel in 
legato, aut testamento, aut quovis alio modo. 
Quidam de quocumque modo oflerendi, jura 
illa intelligunt, quia laici nunquam offerebant 
immediate per se, sed per diaconum, juxta 
cap. Perlectis,-!^ d.,nec deferebmt oblataad 
altare, sed ad sacrariurn, vel gazophylacium, 
quod etiam prohibetur his peccatoribus in 
dicto c. Oblationes, 90 d. At vero Glossa, in 
dicto c. Eos, quos, de Conse. d. A, de obla- 
tione tantum, quae fit ad altare, intelligittex- 
tum illum, ct capitulum I)e tiro, 12, qiuestio- 
ne 2, ubi Turrecremata etiam cum Hugone 
restringit jus illud ad oblationem, quce ad al- 
tare ad manns sacerdolis defcrtur, juxta c. 
Omnis Christiauus, de Conse., d. 1. Et simili 
modo exponit eap. Latorcm, 33, qua?st. 2, de 
ol)lationdius, qme diebus 1'ominicis, et festivis 



NKCESSARIO EX 1'R.ECEPTO. 
in Ecclesiafieri solent. Etineodem sensu vi.le- 
tur locutus Augustinus, in dict. cap. Miror. 
Et regulariter loquendo, est h«c expositio 
magis accommodatajuribus,et materiaB pcena- 
]i, qua! restringenda est. Nec refert quod laici 
non accedant ad altare immediate ad offeren- 
dum; satis enim est quod immediate offe- 
rant, vel in manu sacerdotis, vel per diaco- 
num; nam semper talis oblatio censetur fieri 
immediate Deo, et censetur magis sacra, et 
per se magis publica, ideoque specialius ac- 
ceptari prohibetur. Hoc tamen non impedit 
quominus prohibitio possit generalius fieri, et 
exponi specialia verba alicujus canonis, quan- 
do vel materia ipsa id postulaverit. (Ferdin. 
Mendoza, ]. 2 in Concil. Elib., c. 54.) 

\\ An prohibitio sit etiam ad oblationes 
necessarias, vel solum ad spontaneas. — Ulte- 
rins interrogari potest an extendatur hcec 
prohibitio ad oblationes neeessarias, vel tan- 
tum ad spontaneas; nam Glossa, Hugo, Ar- 
chid., Turrecrem. et alii communiter expo- 
nunt de oblationibus tantum spontaneis; quia 
necessarias, id est, quae sunt in preecepto, ut 
primitise ae decimse non solum acceptanda?, 
sed etiam exigendse sunt, etiam ab his male- 
factoribus, alias commodum ex sua iniquitate 
reportarent, et id eederet in Ecclesise grava- 
men. Omissis tamen decimis et primitiis, pe- 
timus quid dicendum sit de oblationibus, quae 
in prineipio spontanese fuerunt, jam vero usu 
factte sunt necessarise; nam hinc apparet doc- 
trinam, et rationem illorum auctorum in his 
locum habere, ut solvi debeant et recipi pos- 
sint. Item de oblationibus necessariis ad sus- 
tentationem ministrorum, non videtur du- 
bium quin solvi debeant a public.is peccatori- 
bus, et rocipi possint, imo et exigi. Aliuude 
vero obstat, quia tales solent esse oblationes, 
qiue ordinarie fiunt in Ecclesia ad missam in 
diebus Dominicis et festivis, et tamen iidem 
auetores dicunt, has oblationes suseipiendas 
non esse in casibns prohibitis ; ergo intelli- 
genda sunt illa jura non solum de voluutariis, 
sed etiam de neeessariis oblationihus. 

12. Sententia auctoris. — Mihi ergo brevi- 
ter videtur nullas oblationes etiam necessa- 
rias, aliquo ex dictis modis recipiendas esse 
ab his peccatoribus in ecclesia, ad altare, vel 
in publica oblatione ad manum sacerdotis ; 
nam hoc absolute et sine restrictione prohi- 
bent dieta jura. INec sestimant inconveniens, 
quod Ecelesia tunc privetur illo temporali 
coinmodo in detestationem talis delicti, et ad 
e.oiiliisionemethumiliationem talis peccatoris. 



CAP. VII. QUIBUS, ET DE QUIBUS 
ad quos fines parum refert, quod talis obla- 
tio voluntaria sit vel necessaria ; et hoc modo 
neque primitiae a talibus recipiendee sunt per 
modum sacrarum oblationum, quoe suo modo 
offeruutur immediate in Dei cultum. Nihilo- 
minus vero res ipsee, si alias sint debitee in 
sustentationem ministrorum , possunt alio 
modo privatim tradi, vel exigi, quia hoc non 
est prohibitum, ut dixi, et ratio justitiae id 
per se postulat. Item hoc modo exigi possunt 
primitia?, sicut et decimae , et quoad hoc ea- 
dem est ratio de oblationibus necessnriis ad 
susteiitationem ministrorum, quia illee per se 
primo debentur ministris, et modus offerendi 
illas in missa vel ecclesia accidentarius est illi 
fini. Confirmatur hoc ex c. Quanto , de Usu- 
ris, ubi dicitur etiam Judaeos compelli posse 
ad solvendum valorem oblationum, vel pen- 
sionum, quas accipere solebat Ecclesia a do- 
mibus, vel terris, priusquam ad Judseos deve- 
nissent; de quo vide Silvestrum supra, n. 8. 
Addo tandem, quando obligatio non nascitur 
ex simili jure Ecclesiae, neque ex indigentia 
ministrorum, sed ex pura consuetudine, re- 
cipi quidem posse valorem illum, si extra ac- 
tionem sacram datur, non tamen posse exigi 
ut alio modo detur , quia consuetudo non 
obligat, nisi ad dandum tali modo, loco et 
tempore ; et ideo si tunc Kcclesia illas recipere 
non vult, peccator non obligatur aliter illas 
offerre. » 

13. Si ollationes non accipiantur, an ex- 
psctanda sit condemnatio. — Tandem interro- 
gari potest, an ministri altaris teueantur has 
oblationes non accipere ab his peccatoribus, 
eo ipso quod peccatum de facto notum est 
ante con.lemnationem ., vel etiam ante decla- 
rationem per sententiam. Ratio dubii es=e po- 
test, quia dicta Glossa nihil aliud requirit, 
nisi ut delictum sit notorium, id est, facto 
ipso publicum , et eam videntur approbare 
cseteri Doctores, unde non requirunt condem- 
nationem, vel sententiam. In contrarium ve- 
ro est, quia ( ut supponitur ) haec prohibitio 
non fit ratione scandali, nec quia ipsa obla- 
tio, vel receptio ejus mala sit, sed solum in 
pcenam; at poena non est executioni mandan- 
da ante sententiam vel praeceptum judicis, 
seu superioris; ergo eadem regula in prae- 
senti servanda est. Unde Augustinus, in dicto 
cap. Miror , specialiter dicit : Oblatio vero 
domus tuce a clericis ne recipiatur indixi, vel 
interdixi, quia videlicet sine ipsius praecepto 
vel judicio non poterant ministri Ecclesiae al- 
terius oblationem non recipere, seu illnm ab 



BEBUS DAND.E SINT OBLATIONES. 105 

oblatione excludere. Gonfirmatur ac declara- 
tur, quia heec est veluti excommunicatio quae- 
dam partialis, quia est privatio cujusdam ec- 
clesiasticee communicatiouis ; ergo non incur- 
ritur ipso facto, uisi in ipsa lege exprimatur. 
14. Vera sententia. — Circa rem hanc con- 
siderandum occurrit , duobus modis posse 
hanc pcenam seu prohibitionem imponi. Pri- 
mo, ex parte ipsius peccatoris, ut quando illi 
preecipitur ne offerat, sicut fit in dicto cap. 
De viro, et dicto cap. Tenorem, et dicto cap. 
Eos, quos. Secundo, fit prohibitio ex parte 
ministrorum Ecclesise, interdieendo eis ne ta- 
lium peccatorum oblationes recipiant, ut fit 
in dicto cap. Miror, et in dicto cap. Oblationes, 
et in dicto Concilio Laodiceno. Quando fitpro- 
hibitio priori modo, sine dubio non obligat 
peccalorem, ut ipse ab oblatione abstineat, 
donec per ecclesiasticum pastorem arceatur, 
nisi ubi lex aliud disposuerit verbis satis ex- 
pressis, quod in decretis citatis ex jure com- 
mnni factum non invenio, et hoc mihi satis 
probant rationesposteriori loco factae. Et tunc 
consequenti ratione non tenentur Ecclesise 
ministri oblationes tales nou recipere, donec 
offerens per sententiam superioris damnatus 
sit, vel declaratus, juxta legis exigentiam, vel 
donec ipsis a superiori pra?lato prsecipiatur. 
Quia nulla lege directe eis prohibetur receptio 
talium oblationum, ut supponitur, nec etiam 
consequenter, cum alteri non sit prohibita do- 
natio ; et alioqui talis receptio per se et na- 
tura sua mala non est, ut constat. At vero 
quando prohibitio fit directe ipsis clericis, ne 
talium hominum obligationes recipiant, tunc 
non videtur necessaria sententia, sed sufficit 
delictum esse publicum, quia illud praeoe- 
ptum, liret redundet in pcenam peccatoris, 
respectu eorum, quibus directe imponitur, 
non est poenale, sed directivum, et ita eos 
obligat ante omnem sententiam, et ideo satis 
est quod materia praecepti supponatur. Oportet 
tamen factum esse notoriuin et pr.blio.um, 
quia separatio illa, et quasi denegatio illius 
ecelesiasticae communicationis publica est, et 
scandalum posset generare, nisi delictum es- 
set publicum, et in hoc casu loquuntur Glossa, 
et Doctores allegati. 

CAPUT VII. 

QUIBUS PERSONIS, ET DE QUIBUS REBUS FACIENDjE 
SINT OBLATIONES. 

1 . Conditiones requisitce ex parte illius cui 
finnt oblationes. — Ille, cui fit oblatio, debet 



106 



LIB. I. DE D1YIN0 CULTU NECESSARIO EX l'U/ECEPTO. 



esse rerus Deus. — Diximus de conditionibus 
requisilis ex parte offerentis, sequitur ut diea- 
mus de eo, cui debent hujusmodi oblationes 
fieri, et de qua materia fieri debeant. In priori 
puncto, breviter considerandum est oblatio- 
nes has principaliter offerri Deo, et secunda- 
rio ministris ejus , sed non omnes eodem 
modo. Dupliciter enim potest aliquid offerri 
Deo principaliter, scilicet, ut quod, et ut quo 
(ut praecisis et scholasticis verbis rem expli- 
cem) ; interdum enini Deus ipse est persona 
cui directe et proxime res offertur, quomodo 
sacrificium dicitur offerri soli Deo : aliquando 
non Deus, sed homo est, cui directe et proxi- 
me res aliqua donatur; ratio autem, propter 
quam proxime donatur, est ipse Deus, seu 
cultus ejus, ut per talem donationem conser- 
vari seu promoveri possit; et sic decimae di- 
cuntur offerri Deo, licet proxime ministris 
ejus dentur Oblationes ergo sunt veluti me- 
diae inter sacrificiumetdecimas, unde utroque 
modo fieri possunt, ut saepius dictum est; ali- 
quando enim Deo ipsi immediate offeruntur, 
ita ut proprium cultum ejus immediate conti- 
neant, et tunc ex parte ejus cui offeruntur, 
conveniunt cum sacrificio, ut cap. 3 decla- 
ravi. Hujusmodi ergo oblatio ex parte ejus, 
i'ui directe offertur, solum requiritutsit verus 
Deus, quia fit in recognitionem supremi do- 
ininii, et offertur quasi tributum soli Deo de- 
hitum. 

2. Aliquando immediate fit homini, sed ra- 

iio o/ferendi estDeus. — Aliquando vero fiunt 

nblationes directe et immediate hominibus, et 

tunc , ut oblatio sit religiosa ( de qua sola 

nunc loquimur ), oportet ut ratio offerendi et 

donandi proxima sit Deus, ac divinus honor 

et cultus, et hoc modo pertinent ad oblatio- 

nes multa quae ipsis sacerdotibus sponte do- 

nantur, ut ad divinum cultum nutriantur et 

sustcntentur, et sic etiam ad oblationes per- 

tinent ea, quae ad ornatum vel ministerium 

sacrum templis donantur. In his ergo obla- 

tionibus ex parte ejus cui donatio fit proxi- 

me , et ut quod, postulatur ut sit clericus, 

seu Dei minister in spiritualibus, vel persona 

ad divinum cultum aliquo modo deputata, 

quia ahas oblatio non esset religiosa, nec ad 

cultum Dei pertineret. 

3. Jtts ad oblationes est ecclesia\ticum, et 
ad clericos pertiiiens. — Atque hinc constat, 
jus ad hujusmodi oblatiunes, seu ad ivs quae 
offeruntur , ecclesiasticum esse et spirituale, 
et quodammodo cliviuum, ideoque solis cle- 
ricis et eccksiastxis personis convenire pos- 



se, ut declarat Damasus, inc. ult., 10, q. 1. Et 
idem sumitur ex duobus antecedcntibus ca- 
pitulis, et ex c. 1 , et c. Perveniet, 16, q. 7. 
Idem tradit divus Thomas 2. 2, q. 86, art. 2; 
Alens., 3 part., q. 53, membr. 2, et omnes. 
Et ratio est, quia ministerium divini cultus, 
et cura ejus et salutis animarum, ad solos sa- 
cerdotes et ecclesiasticos per se pertinet, et 
ideo ad illos etiam pertinent omnia quae in di- 
vinum cultum offeruntur ; non tamen eodem 
modo , sed quaedarn ut illorum usui cedant, 
in eorumque sustentationem consumantur; 
quaedam ut divino cultui dicata maneant, et 
in eum finem conserventur sub cura et dis- 
positione ministrorum Dei; quaedam vero, ut 
in eodem divino cultu, vel eleemosynis pau- 
perum consumantur, juxta varia genera obla- 
tionum, et intentionem offereutium. Et in hoc 
sensu dixit D. Thomas supra, oblationes per- 
tinere ad clericos, vel ut in. suos usus eas con- 
xerlant, vel ut eas fideliter dispensent. An ve- 
ro acquirant earum dominium, vel solum jus 
utendi ac dispensandi, quaestio generalis est 
de omnibus redditibus ecclesiasticis, ac deci- 
marum, et primitiarum, de qua alio loco ubi 
de beneficiis ecclesiasticis tractabimus, disse- 
remus. Nunc solum advertendum est quod, 
licet jus oblationum sit proprium clericorum, 
res tamen ipsa; oblata^, praesertim mobiles, si 
consecratae non sint , possunt in laicorum 
usum converti per donationem, vel alium jus- 
tum contractum, quia nec res illee in se sa- 
crae sunt , nec aliquo jure est prohibitum ; 
secus vero est post consecrationem talis rei, 
ut divus Thomas notavit, ex Damaso, in cap. 
Eanc consuetudinem, 10, q. 1. 

4. Tribus modis sunt religiosi oblationum 
capaces. — Sed quaeres an monachi seu reli- 
giosi sint capaces oblationum. Respondet di- 
vus Thomas, d. art. 2, ad 2, religiosos tribus 
modis posse oblationes accipere, vel de illis 
participare. Primo, ut pauperes, per dispeu- 
sationem sacerdotum ; secundo, si sint minis- 
tri altaris, possunt recipere voluntarias obla- 
tiones ; tertio, si annexam habeant animarum 
curam, seu parochiam, tunc etiam oblationes 
debitas accipiunt. Unde videtur fieri ut reli- 
giosi, qua religiosi sunt, non recipiant oblatio- 
nes.Namin primomodorecipinntutpauperes, 
et ad illum effectum accidentarium est, quod 
sint pauperes voluntarii, vel necessarii; praJ- 
terquam quod non iccipiunt proprium jusde- 
cirnarum,sed usum ; secundo autem modo 
recipiunt oblationes, non ut religiosi, sed ut 
miuistri altaris; unde si exerceant idem mi- 



CAP. VII. QUIBUS, ET DE QUIBUS REBUS DAND.E SINT OBLATIONES. 



nisterium non ex professione religiosa, sed ex 
devotione, poterunt etiam spontaneas oblatio- 
nes recipere. Addo etiam secundum illum mo- 
dum non posse dici habere jus oblationum, 
sed capacitatem. Hanc vero etiam habere pos- 
snnt omnes persona? peculiariter deputatee di- 
vino cultui et orationi ; potest enim intuitu Ji- 
vini eultus aliquid eis sponte offerri, habebit- 
que veram rationem spontanece oblationis. In 
tertio vero modo, religiosi subeunt vicem pa- 
rochorum, et ideo proprium jus oblationum 
participare possunt, sicut etiam rccipere pos- 
sunt decimas, ut infra videbimus. 

5. An possit consuetudo introduci, ut cle- 
rici aliquid dent laicis. — Tractari etiam hic 
potest, an possit consuetudine introduci, ut in 
aliquo festo et divino officio clerici aliquid 
tribuant laicis, ut verbi gratia , in die fes- 
to Purificationis cereos albos, vel quid simile. 
Hoc attigit Freder. Senen., cons. 155, et af- 
firmnt posse valere talem consuetudinem. Se- 
quiturRosel., verb. Decima, Additio ad Abb., 
c. 1, de Consuet., n. 2; Greg. Lopez, in 1. 15, 
tit. 17, part. 1 ; illam vero Frederici resolu- 
tionem improbat Sylvester, verb. Decima, n. 
7, et in eamdem partem inclinat Gutierrez, 
referens Menochium, lib. 2 Qusest. Canonic, 
c. 21, n. 156. Sed profecto non est talis con- 
suetudo per se et intrinsece irrationabilis, ut 
prsevalere non possit, quia non fit eo titulo, 
ut Ecelesia solvat tributum laicis, neque ut 
eis offerat loco Dei, sed est donatio quaedam 
cujusdam rei sacrse, qua fideles juventur, et 
excitentur ad devotionem. Unde falsum est 
quod Sylvester ait, per illam consuetudinem 
subjici Ecclesiam laicis; non emm ita est, sed 
potius se ostendit matrem erga illos. Sicut sa- 
cerdos dando aliis Eucharistiam, non se illis 
suhjicit. Deinde hac largitione non multum 
gravatur Ecclesia. Sed ait Sylvester, licet una 
candela non sit gravamen, dare autem mul- 
tas, esse gravamem notabile. Dico tamen in 
hoc rationem esse habendam et multitudinis 
populi, et facultatis Ecclesia?, ut non nimium 
gravetur, vel per ejusdem populi oblationes 
juvetur ; in quo judicio pastoris Ecclesise stan- 
dum est, qui hoc modo potest consuetudinem 
temperare, et alia etiam incommoda cavere, 
quae, cum accidentaria sint, non consideran- 
tur. 

6. De conditionibus rei oblatce. — Qualis 
res offerenda, quando olligatio est de re abso- 
lute. — Expeditur qucestio. — Ullimo dicen- 
dum superest de conditionibus rei oblatee, de 
qua re egit divus Thomas , dicta qusestione 



107 

octogesima sexta, articulo tertio. Ex cujusdoc- 
trina breviter dicendum est , aliter loquen- 
dum esse de oblatione qusefitex debito, etali- 
ter de illa quee sponte fit. Nam quando oblatio 
fit ex debito, oportet ut res oblata corres- 
pondeat debito, id est , uttalis sit qualis debe- 
tur; ut, verbi gratia, si debeatur oblatio ex 
voto, ut talis offeratur, qualis necessaria sit ac 
sufficiat ad implendum integre votum ; si 
vero debeatur ex consuetudine, aut superio- 
ris praecepto , eas conditiones habeat quas 
habet consuetudo , vel prseceptum postu- 
lat. Ratio clara est, quia alias non satisfit obli- 
gationi. Sed quid si obligatio cadat in rem ab- 
solute dictam? numquid satisfaciet quis offe- 
rendo quamcumque rem talis speciei, etiam 
vilem, vel intimam ? vel tenebitur optimam 
offerre ? ut, verbi gratia, si lex praecipiat offerre 
oleum, satisfacietne offerendo quodcumque, 
etiam vilissimum, vel quale oportebit offerre ? 
Idem de vino, et quacumque alia re simili in- 
terrogari potest, et in materia voti, et simili- 
bus eadem qusestio locum habet. Ad quam 
respondendum est, quando ex verbis legis aut 
voti, aut intentione voventis, hujusmodi cir- 
cumstantiai rei offerendse determinatge non 
sunt, tunc imprimis considerandas esse cir- 
cumstantias , et prsesertim finem , propter 
quem res offertur, nam ex illis saepe determi- 
nari poterit qualitas, quse in re oblata postu- 
latur. Si vero nec ex his circumstantiis satis 
coliigi potest, arbitraria res est , et prudentis 
judicio definienda ; semper tamen cavenda est 
fraus et dolus, et ne aliquid contra reveren- 
tiam Deo debitam committatur , juxta illud 
Malach. 1 : Maledictus dolosus , qui habet in 
grege suo masculum ( supple integrum, et si- 
ne vitio ), et votum faciens, immolat debile Do- 
mino, quia Rex magnus ego, dicit Dominus 
exercituum , et nomen meum horribile in gen- 
tibus. Itaque quando obligatio simpliciter est 
de offerenda lali re, saltem intelligi debet de 
re sana et integra, et usui sacro accommoda- 
ta, et illam offerens , satisfaciet obligationi 
suoe ; si autem optimum obtulerit, melius fa- 
ciet. 

7. Qualis res offerenda in oblatione spon- 
tanea. — At vero quando oblatio est sponta- 
nea, tunc ex parte rei oblatoe nulla specialis 
conditio requiritur, quasi positive ( ut sic di- 
cam ) prajter illam supra insinuatam , quod, 
scilicet, sit de bonis propriis, et non de alie- 
nis ; propriis ( inquam ) vel quoad dominium, 
vel saltem quoad dispensationem et usum , 
saltem ex Iicentia veri domini, ita ut oblatia 



108 LIB. I. I)E DIVINO CULTU N 

sine alicujns iujuriu fiat. Quantitas vero rei 
offerendoe ordinarie in his oblationibus spon- 
taneis arbitraria est, ut D. Thomas et omnes no- 
tant, licet eonsuetudine possit interdum etiam 
quaiititas praescribi, ut supra notatum est. Di- 
co autem non requiri specialem conditionem 
positivam, quia generatim, seu negative ob- 
servare oportet, ut res oblata non habeat con- 
ditionem aliquam non decentem ad divinum 
cultum. Qua ratione apud Malachiam, d. c. 1 , 
simpliciter dicitur esse malum, offerre Deo 
claudum aut eeecum, quia ex natura rei vide- 
tur esse contra reverentiam Deo debitam, vel 
quia ejus majestas videtur contemptui haberi, 
vel quia per talem oblationem non recte si- 
gnificatur perfectio Dei in efficiendis suis ope- 
ribus. Regulariter autem, et secluso contem- 
ptu et scandalo, non videtur hoc peccatum 
grave, etiamsi ex avaritia vel negligentia pro- 
cedat, quia oblatio est spontanea, et defectus 
rei oblatse non est simpliciter contra substan- 
tiam oblationis, ut supponitur, sedcontra per- 
fectionem ejus, et licet aliquam indecentiam 
includat, regulariter levis est, ut si quis ad 
offerendum in ecclesia, et maxime in sacrifi- 
cio, vile triticum aut vinum eligat ; si vero 
eligeret jam corruptum , ut vinum factum 
acetum, gravis esset culpa, quia esset contra 
substantiam oblatiouis. 

CAPUT VIII. 

DE PRjECEPTO solvendi primitus. 

1. Quid sint primitice. — Primitiw an sint 
primi fructus, an meliores. — Primitiee sub 
oblationibus continentur, habent tamen spe- 
cialem quamdam ralionem et obligationem : 
et ideo aliquid de iliis in particulari dicendum 
est, cum D. Thoma, d. q. 86, ait. 4; Alex., 
3 p., qusest. 52; primitise igitur dicuntur pri- 
mi fructus frugum teme, ut ex Deuter. 6 
colligitur Addit Hostiens. in Sum., R.iim., et 
alii, esse primam partem fructuum Domino 
offerendam, sed non oportet hanc posteriorem 
particulam addere, quia nec ex vi vocis si- 
gnifieatur, nec portinet ad rationem primitia- 
rum. Xon enim ideo primitiae sunt, quia Do- 
mino stint offerendee, sed potius, quia sunt 
primitiaj, id est, primi fructus frugum, ideo 
prrecipiuntur Deo offerri. Potest autem dici 
fructus primus, vel ori^ine seu lempore, quia 
prius matorcscit, et ante alios colligitur, vel 
dignitate, quia e>t e;rteris melior aut pin- 
guior. luterrogari ergo polest an primitioe 



KCESSAHIO EX Hl.«CEl'T0. 
dicantur primi fructus tempore, vel bonitate, 
id est, optimi. Nam in modo loquendi Scri- 
pturse, videtur esse in hoc aliqua ambigiiitas; 
nam Num. lSsicdicitur : Primitias, quas to- 
verint et oMulerint filii Israel, tibi ded>, etc. 
Quce autem istse primitise, ita explicatur : 
Omnem inedullam olei, vini ac frumenti, quic- 
quid oferunt primitiarum, tibi dedi. Ubi me- 
dulla vocatur id, quod est optimum, et hoc 
ipsum nomine primitiarum significatur. 

2. Secunda solutio quwstionis. — Dicen- 
dum tamen est, licet nomen primitiarum va- 
rium sit, et multiplex in Scriptura, ut lale 
tractat Abulens., in c. 23 Matth., a q. 209, et 
Exod. 25, Num. 18, et saspealias, nihilomi- 
nus, ut significat materiam propriam illius 
preecepti, de primitiis quotannis solvendis, 
non a dignitate, sed ab ordine temporis sum- 
ptum est, id est, non optimos fructus, sed 
primos significat. Ita enim explicatur statim 
iu eod. c. 18Num.: Universa fruguminitia, 
quce gignit liumus , et Bomino deportantur , 
cedent in usus tuos ; et infra : Qwicquid pri- 
mum erumpit de vulva, etc. Itaque sicut pri- 
mogenita dicuntur, primi fcetus animalium, 
etiamsi optima non sint, ita primitise secun- 
dum ordinem originis considerantur, non se- 
cundum bonitatis gradiun. Denique in praece- 
ptis tradendis, vox in propria significatione 
accipitur; primitiarum autem vox proprie 
significat primos in origine fructus ; alise vero 
significationes metaphoricse sunt. E couverso 
autem iidem primitiarnm fructus per quam- 
dam metaphoram vocantur medulla, vel quia 
multum solent aestimari, vel quia ordinarie 
solent esse prsecipui, vel ut tales reputari. Et 
hoc significavit D. Thomas, d. qusest. 86, art. 
4; infra vero aliam expositionem trademus. 
Circa hoc ergo primitiarum preeceptum prirao 
videndum est, quidjus natnras statuat; dein- 
de quid fuerit in veteri lege praceptum, ac 
tandem quid in lege nova observandum sit. 

3. Aliqui dicunt esse primitias de jure di- 
lino naturali. — Glossa. — Circa pnnium , 
aliqui existimant praeceptum offerendi Deo 
primitias naturale esse, ac subinde pertinere 
ad jus divinum morale. Quod videntur sen- 
tire multi ex auctoribus , qui dicunt pracep- 
tum de solvendis decimis esse de jure natti- 
rali , quos sequenti capitulo referemus. Nain 
eodem fere modo loquuntur de proecepto pri- 
mitiarum; nam primitiae eodem modo censcn- 
tur debita?, quo decimaj, juxta Glossam, iu § 
Ilis ita, vcrb. Et primitias, post c. 1, 13, 
q. 8, quem sequitur Rebuf., tract. de Decim., 



CAP VIII. DE PRlMlTltS. 



109 



q. 1, ex c. Retertimini, 16, q. 1. Et lioc vide- 
tur tenere Andr. Hispan., tract. de Deeim., 
q. 1, n. 21. Dicunt enim non valere consue- 
tinlinem contra prseceptum de solvendis pri- 
roitiis, quia est contra gratitudinem, et hono- 
rem Deo debitum. Et potest hsec seutentia sua- 
deri ex usu antiquissimo honorandi Deum, 
priinitiasfrugum vel cum proportione primo- 
genita pecorum ei offerendo ; sicut de Abel 
legitur Genes. 4, obtulisse Domino de primo- 
genitis gregis sui ; et Plinius, lib. 18, cap. 2, 
refert Romauos olim non prius degustasse 
novas fruges, aut vina, (iiiam sacerdotes pri- 
mitias libassent. Et multa similia ex antiqui- 
tate refert Alex. ab Alexaud., 1. 5 Genial., 
c. 18; Tiraquel, de Primogen., in pra;fat., 
n. 63. 

-4. Tria in primitiis consideranda. — Sed 
hsec sententia, si de proprio prsecepto intelli- 
gatur, probabilis non est. Tria enim in primi- 
tiis distingui possunt. Unum est, quod aliqua 
pars fructuum Deo in recognitionem benefieii 
offeratur ; secundum est, ut illa pars sit pri- 
morum fructuum; tertium, ut sit in tanta 
quantitate. Quoad hoc tertium , omnes faten- 
tur nihii esse determinatum de jure naturali 
in solutione primitiarum; imo nec de jure po- 
sitivo divino aut humano id deiinitum est, sed 
arbitrio offerentium relinquitur, vel consuetu- 
dine interdum determinalur, ut videbimus. 
Unde in hoc differunt primitiae a decimis , 
quod decima, in rigore sumpta, dicit ceitam 
partem aliquotam fructuum, ut vox ipsa prse 
se fert ; primitia vero non dicit partem certse 
quantitatis, etiam proportionalis, sed absolute 
primam partem fructuum. De secundo etiam 
manifestum-est, nulhim esse preeceptum natu- 
ralis juris obligans ad colendum Deum per 
oblationem primorum fructuum, ut recte do- 
cuit D. Thomas, d. art. 4; quem omnes se- 
quuntur, et Henr. Boic, in c. 1 de Decimis. 
Et fatetur etiam Rebuf. supra, n. 22, ubi hac 
ratione dicit prseceptum primitiarum in lege 
veteri non fuisse morale, sed judiciale. Ac de- 
nique est communis et certa sententia ; quia 
nulla ratio naturalis dictat esse ad honesta- 
tem morum nccessarium offerre Deo primos 
f luctus , quia aliis modis et oblationibus po- 
test coli Deus, et ostendi gratitudo ad ipsum, 
quantum satis sit ad non peccandum, ut ex 
dictis in c. 3 aperte constat, et amplius statim 
declarabitur. 

5. Quomodo primitiw dicantur dejure natu- 
rali. — De tertio vero ait D. Thomas supra, 
perlinere adjus natarale, ut homo de rebus suis 



aliquid Deo exHbeat in ejus tionorem. Et sequi- 
tur Cajetanus ibi, et Anton., 2 p., tit. 4, c. 3, 
§ 3, et late Didac. Per., in 1. 1 Ord., tit. 5, 
1. 5. Et in re consentit Abulens., Matth. 23, 
q. 221, nam fatetur de jure naturali esse, ut 
aliquid detur Deo in recognitionem ; unde sine 
causa reprobat D. Thoma^ sententiam , cum 
revera nilul aliud dicat. Verumtameu etiam 
illud dictum D. Thomse explicandum est , 
juxta dicta in c. 3, dici de jure naturali, non 
quia sit de absoluto prsecepto legis naturalis, 
cum preaceptum naturale colendi Deum possit 
aliis modis impleri, si omnis determinatio ju- 
ris positivi excludalur. Sed dicitur pertinere 
ad jus naturale, quia habet quamdam hones- 
tatem et congruentiam moralem, valde con- 
sentaneam naturali rationi; et quia ipsa na- 
tura valde inclinat ad hunc modum colemli 
Deum, et recognoscendi eum ut supremum 
beuefactorem , et auctorem bonorum fruc- 
tuum. 

6. Objectionibus impugnatur. — Satisfit. — 
Occurrit vero statim objectio, quia hoc modo 
etiam primitiarum oblatio est de jure natu- 
rali , quia etiam in oblatione primorum fruc- 
tuum est peculiaris congruitas, et aptitudo ad 
significandum gratum animum ad Deum, tan- 
quam ad primum auctorem omnium fruc- 
tuum, et maxime benefactorem et supremum 
dominum, cujus est terra, et plenitudo ejus. 
Item inter homines est peculiare signum bene- 
volentioe donare amico primos fructus arbo- 
ris ; et si id fiat ab inferiori respectu superio- 
ris, est signum peculiaris reverentiee, et hoc 
fit dictante et inclinante natura ; ergo in dicto 
sensu dici potest de jure naturali ; ergo idem 
a fortiori verum est de oblatione primitiarum 
facta Deo. Denique hoc ostendit antiquitas 
hujus consuetudinis, etiam inter gentiles, ut 
diximus. Respondeo haec argumenta probare 
locutionem illam in bono sensu expositam 
posse ut veram admitti, nimirum oblationem 
primitiarum etiam quoad eam circumstan- 
tiam, scilicet, ut de primis fructibus solvatur 
tributum, esse de jure naturse, non ut simpli 
citer necesssarium, sed ut honestum, con- 
gruum, et conforme naturali dictamini et pro- 
peusioni. Neque hoc negat D. Thomas, nam 
in eodem articulo, solut. ad 1, ait hujusmodi 
oblationem primitiarum esse retentam in lege 
gratiai , quia est secundum dictamen rationis 
naturalis. Inter has ergo circumstantias, so- 
lum potest differentia hoec constitui, quod of- 
ferre aliquam partem fructuum abstrahendo 
a prima, vel alia qualibet, generalius quidum 



110 



LIB. I. DE DIV1N0 CULTU NECESSARIO EX PR^CEPTO. 



est, et ideo immediatus dictatur a ratione na- 
turali, et moralcm quamdam necessitatem seu 
eongruentiarn habere videtur majorem, quam 
oblatio ex primitiis fructuum. 

7 An primitice prout a sacrificio distin- 
guuntur sint dejure nalnrcr — Interrogat au- 
tem Cajetanus, in dicto articulo, an oblatio 
primitiarum, vel alicujus partis fructuum, in- 
telligatur esse hoc modo de jure naturae, 
etiam ut est distincta a sacrificio, vel solum 
ut in ipso sacriticio fieri et includi potest; et 
respondet iutelligendum id esse de tali obla- 
tione, ut distincta a sacrificio, quia in hoc 
sensu de illa tractat D. Thomas, et in alio sen- 
su uihil suo discursu conficeret. Addit tamen 
Cajetanus sacrificium esse quasi per se de ju- 
re naturali, oblationem vero primitiarum, ut 
distinctam a sacrificio, solum esse de jnre na- 
turali, supposita indigentia ministrorum. Sed 
dico, in rigore juris naturalis stando, unica 
oblatione sacrificii satisfieri posse rationi na- 
turali, dictanti Deo esse offerendam aliquam 
partem fructuum, etiam primani, in recogni- 
tionem dominii et beneficiorum ejus, sive in- 
telligatur hoc dictari ut necessarium, sive ut 
congruum et consentaneum rationi naturali. 
Patet, quia primitice directe et proxime Deo 
ipsi offeruntur in cultum et honorem, et non 
ministris ejus , licet consequenter ad usus 
eorum applicari soleant, quod sane pendet ex 
institutione ; nam possent etiam pauperibus 
applicari, vel permanenter conservari, aut 
suspendi in signum honoris, donec per sese 
consumerentur et perirent. In quo differunt 
primitise a decimis, quae directe et proxime 
ministris solvuntur, et conveniunt cum sacri- 
ficio, ex sententia ejusdem D. Thomee et om- 
nium. Ergo primitiae fructuum possunt simul 
et Deo offerri, et in oblatione ipsa aliquid sa- 
crum circa ipsas exerceri ; ergo illa unica actio- 
ne posset in rigore satisfieri, et cultui sacri- 
ficandi, et recognitioni divini beneficii per 
oblationem primitiarum : non enim est de ra- 
tione hujus recognitionis, ut oblatio primitia- 
rum simplex sit, et sine aliqua consecratione; 
quin potius quo actio fuerit magis sacra, eo 
aptior erit ad gratias Deo agendas. 

8. Obligationi primitiarum et sacrificii per 
unam actionem posse satisfieri. — Nec etiam 
est necessarium ut primitiae Deo oblatae salva; 
conserventui , sed possent comburi, vel alio 
modo consumi in Dei honorem ; non enim of- 
feruntur Deo quia illis egeat, sed solum in si 
gnum reverentiae et gratitudinis. Et quod ce- 
daut, vel cedere possint iu usum ministrorum, 



est per accideus, uam ex decimis vel aliunde 
possent sustentari. Nec denique obstat quod 
sacrificium etprimitice snb diversis rationibus 
offerri Deo videantur; sacrificium enim Dei 
majestatem et excellentiam secundum se res- 
picit et protestatur ; oblatio autem primitia- 
rum, ipsius beneficentiam et singularem pro- 
videntiam recognoscit. Nam licet boc ita sit, 
utrumque potest eadem oblatione sacra sigui- 
ficari : illud, quatenus in Dei honorem rescon- 
pumitur ; hoc vero, quatenus materia ipsa obla- 
ta ex primis terrae fructibus ad Deum honoran- 
dum offertur. Atquehoc modo utrique rationi 
et obligationi satisfecit Abel, offerendo Deo pri- 
mogenitos gregis sui, etillos mactando et sa- 
crificando. Et idem intelligi potest in oblatione 
Cain ex fructibus terrse ; potuit enim esse ex 
prima parte fructuum, et per modum sacri- 
flcii comburi. Et in lege veteri, oblatio primi- 
tiarum non fiebat sine aliquo genere sacrifica- 
tionis, ut mox dicemus. Et in nostro divino 
sacrificio, etiam offerimus Dco primitias om- 
nium beneficiorum Dei, quia Christum offeri- 
mus, qui est primogenitus mortuorum, et pri- 
mitise resurgentium, et primus praedestinatus 
in gloriam nostram. 

9. OUationem primitiarum distinctam a sa- 
crificio fieri, consentaneum est juri naturce. — 
Nihilominus tamen dicendum etiam est, con- 
sentaneum esse juri naturali, ut praeter sacri- 
ficium proprium offerantur Deo primitiae, ob- 
latione distincta, etiam sine indigentia minis- 
trorum. Declaratur et probatur, quia non dici- 
tur hoc esse de jure naturali, quia praceptum 
iilojure, sed quia ratio naturahs ad id inciinat, 
dictando esse honestum et congruum, ut jam 
explicatum est At ratio naturalis inclinat ad 
colendum Deum, non tantum uno modo, sed 
multiplici ; non tantum corde, sed etiam ore ; 
nec tantum ore, sed etiam gestibus corporis; 
neque his solum, sed etiam aliis actionibus et 
rebus externis ; ergo, cum sacrificatio et obla- 
tio primitiarum ad diversos fiues ordinentur, 
satis consentaneum rationi est, ut rebus et si- 
gnis, seu oblationibus diversis fiant ; nec esset 
ridiculum (ut Cajetanus objicit) offerre Deo 
simpliciter primitias, etiam sine indigentia 
ministrorum ; tum quia possent prius simplici- 
ter offerri in signum gratitudinis ad Deunij et 
postea ab ipsis offerentibus consumi, noii ita 
ut consumptio esset veluti pars actionis sacra?, 
sed solum ad propriam sustentationem, sicut 
David comedit de panibus propositionis ; tum 
etiam quia possent snspendi in loco Deo dica- 
to, vel iu propria domo, in siguum et memo- 



CAP VIII. DE PRIMITIIS. 
riale permanens beneficioruui Dei, sicut nunc prsecepti universalis 



interdum et spontanea pietate fieri videmus 
in floribus, et in nonnullis primis fructibus. 
Et ba?c sunt satis de oblatione primitiarum, 
stando in jure naturse. 

10. De prcecepto primitiarum in lege veteri. 
— De tempore autem legis veteris, certuin est 
ssepius latum esse prseceptum de primitiis 
Deo offerendis. In quo prsecepto imprimis 
continebatur, quidquid ex vi legis natnralis 
desiderari poterat, ut per se constat; adde- 
bantur autem plures circumstantiae, vel deter- 
minationes, quas ratio naturalis vel non exi- 
git , vel etiam non dictaret per se solam ; 
sed ex peculiaribus occasionibus fuerunt illi 
populo, tempori, aclegi accommodatse, secun- 
dum ordinem divinse sapientise. Nam impri- 
mis prseceptum fuitilli populo peculiari modo 
offerre Deo primogenitos./am de hominibus, 
quam dejumentis, Exod. 13. Quod fortasse 
ratio naturalis non assequeretur, prsesertim 
qnoad proprios fihos,nee etiam forte extende- 
retur ad primos fcetus omnium aliorum ani- 
malium; sed satis esse crederet aliquos offerre, 
prsesertim ex his pecudibus quse ad cibum, et 
vestitnm corporis humani maxime inserviunt. 
Deinde ampliatum est illud prseceptum, ad 
primitias omnium frugum, Exod. 23, 34, Nu- 
mer. 18, Deut. 16. Unde Augustinus, libro 
Qusestionum in Num., q. 32, distinguit pri- 
mitivos fructus animalium a primitiis, quas 
dicit fuisse ex primis fructibus terrse jam col- 
lectis, nam in dictis locis hse vocantur primi- 
tice frugum terrce ; generalius tamen nomen 
primitiarum, etiam primogenita animalium 
comprehendere potest. Addit vero Abulensis, 
sub nomine primitiarum non fuisse coinpre- 
hensos in veteri lege fructus arborum; nam 
ex primitiis fructuum arborum, ait, nihil erat 
debitum Deo, quod non ex Scriptura, sed so- 
lum ex quadam traditione Rabbinorum con- 
firmat; oppositum vero sentit Augustinus, d. 
q. 32 in Num., ibi : Vel de arbore, vel de vile. Et 
videtur plane colligi ex allegatis locis Scrip- 
turae, in quibus sic dicitur : Primitias frugum 
terrce tuce offeres: constat autem nomine fru- 
gum etiam fructus arborum comprehendi in 
omni proprietate latini sermonis, unde Va- 
tabl. vertit : Principium primitivorum fruc- 
tuum terrce tuce inferes in domum Domini Dei 
tui; at fructus arborum, fructus sunt terree, 
ut notum est : non potest ergo illa limitatio 
admitti, maxime cum Deut. 26, addatur dis- 
tributio de cunciis frugibus terrce , seu cuncto- 
rum fructuumtelluris. Erat ergo materia hujus 



111 

de omnibus fructibus, 
qui ad sustentationem corporis humani deser- 
vire poterant. 

11. Multiplex primitiarum oblatio. — Ter- 
tio, non una tantum erat primitiarum oblatio, 
sed multiplex : unde Augustinus, d. q. 32, 
prseter primogenita animaliuro, distinguit du- 
plices primitias frugum terrse. Quaedam spe- 
cialiter offerebantur ex ipsis fructibus arbo- 
rum aut segetum ante generalem fructuum 
collectionem ; alise vero solvebantur de fructi- 
busjam redactisab agro. De prioribus primi- 
tiis videtur esse sermo Levit. 2, cum dicitur : 
Si obtuleris munus primitiarum tuarum Do- 
mino de spicis adhuc virentibus, torrebis igni, 
et confringes in morem farris, et sic offeres pri- 
mitias tuas Domino. Et ex illo loco colligitur, 
illam non fuisse simplicem oblationem sed 
per modum sacrificii, ut notat D. Thomas, 1. 
2. qusest. 102, art. 3, ad 12. De eodem pri- 
mitiarum genere videtur fuisse manipulus 
spicarum, qui Lev. 23 ferri pra?cipitur ad sa- 
cerdotem, tanqnam primitise messis in festo 
Azimorum. Item panes etiam primitiarum, 
qui offerebantur in Pentecoste, ut ibidem ha- 
betur. At vero alias primitise offerebantur vel 
dabantur sacerdotibus ex fructibus jam collec- 
tis et congregatis in dolio, ve.l in area, aut 
alio simili loco, et de his primitiis videtur spe- 
cialiter sermo esse Deut. 26, cum dicitur : 
Tolles de cunctis frugibus terrce, etc. Quod 
fieri solitum fuisse in festo Tabernaculorum, 
notat Abulensis. 

12. Primitiarum quantitas non certa. — 
Dubitationi satisfit. — Itaque ante decimarum 
computationem et exactionem, aliquid pro 
primitiis solvebatur, quod non erat in deter- 
minata quantitate taxatum, sed pro arbitrio 
solventium dabatur ' Usu autem receptum 
erat, ut ex fructibus terrse ad summum dare- 
tur pars quadragesima, et ad minimum dare- 
tur sexagesima, vel inter hsec duo extrema, 
pro voluntate offerentium, ut Hieronymus 
tradit, Ezech. 45, et ex eo refertur in cap. 1 
de Declmis. Addit vero Hieronymus, propter 
sacerdotum avaritiam et duram exactionem, 
determinatam esse ibi ab Ezechiele propheta 
quantitatem offerendam in primitiis, quod in 
lege prsetermissum fuerat. Dices : quomodo 
poterant primitise ex fructibus omnibus jam 
collectis deduci , cum illic jam non posset 
fieri distinctio inter primos et cseteros fruc- 
tus ? Respondeo, vel tunc quantitatem aliquam 

1 Vide Abulens. 



LIB. I DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR^CEPTO. 



ii-2 

fuisse solutam loeo primitiaram , eliamsi uon 
fuisset prima, quse colleeta vel maturata fue- 
rat, vel debuisse esse primam partem, quaj ex 
tali cumulo extraheretur, vel ccrte tuuc locum 
habet, ut ex optimis fructibus pars aliqua eli- 
geretur, qua? pro primiliis penderetur. 

13. Quce cattsa offerendi primitias in lege 
reteri. — Quarto, babebat hsee primitiarum 
oblatio pcculiarem determinationem in illa 
lege ex parte causa?, tum quia non tantum of- 
ferebatur in recognitionem generalium beue- 
ficiorum Dei, qui et terram ipsam hominibus 
dedit, et fructus ejus multiplieat, sed speciali- 
ter in memoriam peculiarium beneficiorum 
illi populo collatorum , tam in liberatione 
de terra ^Egypti, quaor. in donatione terree 
promissionis , ut ex allegatis locis constat , 
prsesertim Deut. 26; tum etiam quia peculia- 
riter applicata 3 , fuerunt primitioe Aaron et filiis 
ejus, Num. 18. Ratiouem autem illius appli- 
cationis reddit divns Thomas, d. art. 4, quia 
primitiee singulariter offerebantur tanquam 
supremo benefactori ; et quia sacerdos est se- 
quester et specialis intercessor ad Deum pro 
populo , ideo peculiariter et in signum majo- 
ris dignitatis applicatse fuerunt sacerdotibus. 
Levitis autem tanquam inferioribus decimse 
donatse fuerunt; ipsi vero etiam decimas deci- 
marum sacerdotibus tribuebant, quse nomine 
etiam primitiarum aliquando in Scriptura ap- 
pellantur. Et hsec de veteribus primitiis nos- 
trse intentioni sufficiunt ; alia legi possunt in 
Abulensi , et aliis expositoribus veteris testa- 
menti. 

14. In lege gratice est prceceptum solvendi 
primitias. — Ultimo ergo dicendum superest 
de tempore legis gratise. De quo primo certum 



dimus) illud non fuit morale, seu naturale, 
sed mere positivum, sive judiciale fuerit, sive 
(quod magis videtur) cajremoniale : at ilia lex 
quoad utraqne prsecepta cessavit, ita ut ncc 
observari possit ratione antiquse obligationis, 
nec retineri, seu renovari quoad cseremonias, 
quse specialiter ad illum populum pertinebant. 
Unde fit ut solutio primitiarum, quse in nova 
lege retinetur, abstrahat ab omui peculiaii 
determinatione veteris legis, quia non prseei- 
piuntur primitise in recognitionem beneficio- 
rum liberationis ex ^Egypto, aut donatioiiis 
terrae promissionis, sed preecipue ad Ecclesiee 
sumptus, et consequenter iri recogihtiouem 
quasi naturalem beneficiorum Dei, et provi- 
dentiee ipsius. Nec determinatio quantitatis 
primitiarum olim introducta, modo a Hicro- 
nymo relato, nunc durat, sed omnino arbitra- 
ria est. Nec applicatio specialis sacerdotibus 
facta nunc retiuetur, sed iudifferenter primi- 
tise, cum decimis, clericis, ecclesiis, et paupe- 
ribus dispensantur. Denique hsec primitiaruin 
solutio nou videtur nunc in Ecclesia retineri 
per modum proprise oblationis, quse directe 
et proxime Deo fiat, sed per modum tributi 
ad onera Ecclesise sustentanda, quia, ubicum- 
queinjure fit mentio primitiarum, in hunc 
finem prsecipue instituta esse declaratur, eo- 
dem modo quo decimarum solutio, nec iu 
Ecclesia est aliquis usus aliter offerendi pri- 
mitias in templo vel ad altare. Et ita omnia, 
quse in illo prsecepto veteri cseremonialia fue- 
ruut, in lege nova cessarunt. Et consequenter 
sublata est illa multiplex primitiarum oblatio, 
quia tota illa in cseremoniarum ritu fundaba- 
tur. Quamvis non propterea prohibitum sit, 
quin manipulus spicarum vel aliorum tVuc- 
est latum esse in Ecclesia Christi prseceptum tuum possit in Ecclesia offerri, vel snspendi 



aliquod , solvendi primitias Deo. Ita docent 
Theologi omnes, et Ganoinstse ; et Glossa su- 
jn-a citata, in c. 13, q. 2, primitias sequiparat 
decimis quoad pra-cepti obligationem, et idem 
tradit Glossa, in cap. 1, de Decimis, verb. In 
primitiis, et colligitur ex Hieronymo, in eo- 
dem textu relato. Et hoc ad minimum affir- 
mat Malach. 3, et refertur in c. Revertimini, 
16, q. 1. Idemque supponit Gregorius VII, in 
c. Decimas, 16, q. 7 ; et Origenes, dicta hom. 
I l in Num. ; et Ambrosius, serm. 33. Favent 
etiam Concilium Arelaten. III, c. 9, et Conci- 
lium Forojuli., cap. 14. 

15. Hoc prcsceptum non durat in Ecclesia 
ex vi legis veteris. — Secundo vero etiam est 
certum, hoe prseceptum non durare in Eccle- 
sia ex vi praeepti legis veteris; quia (ut osten- 



in signum gratitudinis et gratiarum actioms, 
dummodo ex devotione, non ex ritu legis id 
fiat, quia illud per se morale est, et nullum 
vestigium superstitionis habet. 

16. Obligationem primitiarum posse consue- 
tudine variari et auferri. — Tertio, hinc con- 
stat obligationemhanc solvendiprimitias, pos- 
se consuetudine non solum niinui, variari et 
augeri, sed etiam omnino auferri. Quod afflr- 
mant Doclores in 1 puncto citati, contra Re- 
buff. et Andream Hisp. Estque sententia com- 
mnnis, et clara quoad priorem quidein par- 
tem ; quia in tali prsecepto nulla quantitas 
determinata est; ergo de se est arbitraria; er- 
go potest consuetudine determinari; ergo et 
variari, vel in diversis locis , vel in eodem, 
pro diversis temporibus; nam humauae con- 



C.\P. IX. AN SIT IN ECCLESI 
suetudines sunt variabiles, etiam sine mali- 
tia. Quoad alteram vero partem patet, quia 
consuetndo potest prsevalere contra legem hu- 
manam. Idem a fortiori constabit ex his, quse 
de decimis statim dicemus, e?t enim eadem 
ratio. Unde, quia ( ut dixi) primitise hoc ha- 
beiit commnne cum decimis , qnod propter 
sustentationem ministrorum exigantur, sem- 
per subintelligendum est tunc valere dic- 
tam consuetudinem , quando ad sustenta 
tionem ministrorum primitiae non sutit ne- 
cessarise, nec ad alia Ecclesioe onera susten- 
tanda; tamen, quia regulariter satis provisum 
his est, aut provideri potest per alias oblutio- 
nes, et decimas, et possessiones, seu redditus 
ecclesiasticos, ideo, moraliter loquendo, talis 
consuetudo valet. Imo ex communi sententia 
Drctorum, in hac materia pro regula hujus 
obligationis habenda est tam quoad gradum 
obligationis, qnam quoad quantitatem solven- 
dam, et quoad personas quae ad primitias sol- 
vendas obligautur, et quoad loea vel personas 
quibns reddenda^ sunt, ut sumitur ex Inno- 
centio et aliis, in c. 1 de Decimis; Sylvest., 
verb. Decima, quaest. 1, eirra finem, ubi 
alios refert; unde qufe de Decimis quoad hanc 
partem dicturi surnus, ad primitias poterunt 
applicari. 

CAPUT IX. 

DE PRJECEPTO SOLVENDI DECIMAS, AN SIT IN 
EVANGELICA LEGE. 

1. Prceceptum hoc est in Ecclesia, et ad 
virtutem religionis pertinet. — Prseceptum hoc 
esse nunc iii Ecclesia, tanquam certum suppo- 
nimus; quinque enim Ecclesise preecepta fide- 
libus communia, etiam inter ipsa fidei rudi- 
meuta traduntur, et quintum eorum est de 
decimis solvendis, sicut de primitiis diximus; 
et statim allegabimus jura in quibus fundatnr. 
Deinde prseceptum hoc ad religionis virtutem 
pertinere, supponit divus Thomas 2. 2, qusest. 
87, et cum eo Theologia omnis. Quod non ca- 
ret aliqua difficultate , quia videtur potius 
pertinere ad justitiarn; sed explicando modum 
et fundamentum illius praecepti, explicabimus 
qnomodo id verum sit. Nunc solum supponi- 
mus tanquam manifestum, hoc prseceptum 
trahere necessitatem suam a virtute religionis, 
et a quibusdam actibus ejus, tanquam ex pri- 
maria radice. Dictum est enim ad officium re- 
ligionis pertinere, ut sit in Ecclesia sacrifi- 
cium, et csetera omnia, quse ad illius religio- 
xm. 



\ PR/ECEPTUM DECIMARUM. j j j 

nem, et debitum cultum communem et pu- 
blicum, Dei necessaria sunt, ad quem etiam 
pertinent omnia sacramenta et sacramentalia. 
Hinc ergo factum est, ut iu christiana rerm- 
blica sint maxime necessarii ministri ad hoc 
sacrificium, et ad hunc Dei cuhum specialiter 
deputati, quibus consequenter spiritualis cura, 
et regimen animarum peculiariter commissum 
est, quia medio sacrificio et sacramentis, simul 
cum vera fide et verbo Dei, animarum salus 
procuratur. 

2. Quale fuerit in Ecchsia instituendi de- 
c'mas fundamenlum. — Duo distinguunt Doc- 
tores in decimis. — Hoc ergo fuit primanum 
decimarum fundamentum : nam hi Ecelesise 
mimstri corporali sustentatione indigent, et 
non debent a divino cultu et aliis spirilualibus 
muneribus abstrahi, ut sibi necessaria ;td vi- 
tam transigendam procurent; tum quia neque 
id erat decens, vel conveniens ad diviuum 
cultum, neipie ad bonum animarum erat uli- 
le; tum etiam quia ratio postulat ut qui labo- 
rant aliis spiritualia ministrando, ab eisdem 
corporaliter alantur, unde est illud Pauli, \ 
ad Gor. 9 : Si nos vobis spiritualia semina- 
mus, magnv.m est si camalia te.stra melamus ? 
et juxta alia testimonia et jura, quse infra re- 
feremus. Hinc Doctores omnes duo distinguunt 
in decimis solvendis : unum est, ut ministris 
ecclesiasticis congrua sustentatio tribuatur; 
aliud est, ut ad hunc finem designetur decima 
pars fructuum, et illa reddi preecipiatur. Nam 
primum de se abstrahit a quota parte, ut vo- 
cant ; posset enim esse major vel minor ad 
sustentandos ministros necessaria. Unde, si de 
illa tantum congrua sustentatione sermo esset, 
vel nihi! vel parum difficultatis haberet, quia 
ex suppositione facta, et ex tali statu reipu- 
blicse fidelis, ratio ips.i naturaliter dictat illam 
sustentationem esse debitam, lege non tantum 
religiouis, sed etiam naturalis justitise, ad 
quam pertinet illud Pauli, citato loco : Quis 
militat suis stipendiis unquam? Et illud : Non 
alligalis os bovi trituranti? Et illud : Qui in 
sacrario operantur , quce de sacrario sunt , 
edunt : et qui altari deservit, cum altari parti- 
cipat. Hic autem uon de sustentatione in ge- 
nere, sed de propria decima tractamus. 

3. Triplex decimarum distinctio proponitur. 
— Est igitur qurestio an prceceptum solvendi 
decimam partem fructuum naturale aut posi- 
tivum, diviuum aut humauum sit. Quia vero, 
ad intelligendas opiniones et ad claritatem 
materise, oportet terminos exponere, ideo ad- 
vertere uecesse est, duplices, vel triplices de- 

8 



1 1 i LIB. I DE DE DIVINO CULTU 

cimns solere distingui ; seilicet, praediales et 

personales, quibns Hostiensis , in principio 

hujus nmterice, in Surnma, mixtas addit, quem 

Angel.. Syivester et alii secuti sunt ; et late 

Navar., cons. 1, de Decim. Praediales dicuntur, 

quae ex fructibus provenientibus ex terra seu 

pradiis resultant, ut sunt frumentum, vinum 

et oleum, et sub his etiam continentur omnes 

fruetus arborum, et olera, et si qua sunt si- 

milia. Personales dicuntur, quae ex lucro per 

negotiationem, vel per quamcumque actio- 

nem personae comparato solvuntur, juxta c. 

Ad Apodolicce , et c. Non est, et c. Pastoralis, 

de Decimis, ut ex mercatura, venatione, opifi- 

cio, et similibus : in his enim exempla posuit 

Augustinus relatus in cap. Decimce, 16, qnsest. 

1. Mixtae dicuntur, quae ex fructibus anima- 

lium debcntur, ut ex ovibus, et similibus, sive 

sint foetus ipsi, sive lana, caseus, et similia. 

Vocantur autem hae mixtae, quia non prove- 

niunt ex solis praediis, sed ex illis simul cum 

iudustria hominum. 

4. Medice decimce impugnantur. — Fortasse 

tamen hoc membrum non est necessarium, 

quia nullce fe;e sunt praediales decimae, quae 

juxta illam considerationem non possint dici 

mixtte, quia nulli essent terrae proventus, si 

industria hominum ad illos non cooperaretur, 

plantando, rigando, triturando, quibus modis 

cooperatur homo ad fructus animalium, cus- 

todiendo, pascendo, etc. Et quamvis negari 

non possit, quin circa animalia major indus- 

tria et custodia hominum requiratur, tamen 

iu ipsis prsediis hoc ipsum reperitur, majorem 

enim industriam requirunt segetes, quam ar- 

bores; et inter arbores majorem olivce quam 

poma. Unde jurisperiti ipsos praediales fructus 

distinguunt in naturales et industriales, ut 

notavit Covar., 1. 1 Var., c. 3, n. 6, cum Glos., 

in 1. Divortio, verb. Fructus, ff. Solut. Matri. 

Non quia in prioribus nulla sit necessaria in- 

dustria, et in posterioribus nihil operetur na- 

tura, sed quia in illis multum facit natura cum 

parva industria, in his vero multa lndustria 

necessaria est ut juvetur natura; et ita fructus 

arbornm vocaut naturales, segetum industria- 

les, et oleum inter industriales ponunt, ut pa- 

tet ex Bait., in 1. Ex diverso, c. de Rei vendi. 

Et eadcin ratio est de vino, ut indicatur in 1. 

Si ejus, ff. de Lcg., 1. Et hoc modo etiam lac, 

lana, et animalium frr.-tiis inter induslriales 

frucus numerantur a Bart. supra, el Bald., in 

1. Ancilla, c. <le Fur.; et Pauor. in c. Cfravis, 

de Ite.-tit. spoliat. Qui addunt alios Iruclus, 

quos civiles vocant, ut pcnsiou.es domorum, 



NECESSAIUO EX PP.-ECEPTO. 
et similes, quos tamen Bald. industriales etiam 
vocat, in 1. ult., c. de Usuris et fiuctibus le- 
gatorum. Omnes ergo decimaa horum fruc- 
tuum prcediales censendae videntur, nisi veli- 
mus tot membra decimarnm distinguere, quot 
fructuum distinguuntur; unde Glos., iu d. c. 
Ad Apostoliccc, duo tantum niembra ponit, et 
animalinm decimas inter prasdiales computat, 
eamque communiter approbari testatur Na- 
var., d. cons. de Decimis, n. 8. Et habent fun- 
damentum in textu : nam duo tantum mem- 
bra ponit; constat autem apud omnes, illas 
decimas non esse personales. Rt ad tolleudam 
ambiguitatem, contra personales decimas, pos- 
sent distingui decimae reales, quae omnes dic- 
tas comprehendant, ut indicavit Tyndarus, 
tract. de Decimis, n. 4. Ditferentiaque inter 
eas est, quia personales sunt ex lucris prove- 
nientibus ab actionibus mere personalibus, ut 
sunt corporales, et artificiales omnes, vel doc- 
tiinales; et inter has etiam venatio et piscatio 
computantur, ut notavit Innocenlius, in c. 
Non est, de Decimis; et Tyndar. supra. P t ea- 
les vero, seu praediales, sunt ex bonis prove- 
nientibus a rebus distinctis a nobis, quas pos- 
sidemus. Iuterdum autem, brevitatis causa, 
utemur nomine mixtarum, ad significandas 
decimas ex fructibus auimahum, ubi specialis 
difficultas circa eas occurrerit. Non est autem 
semper facile discernere an aliqua decima sit 
realis, vel personalis, cum tamen id inultum 
intersit ad sciendum cui solveuda sit. Sed lioc 
pendet ex dicendis, et praecipue in cap. 19 ex- 
plicabitur. 

5. Prima assertio. prwceptum solvendi deci- 
mas non est de puro jure naturali. — Ante le- 
gem scriptam nulluni erat prwceptum decima- 
rum. — Abraham quas ob causas solverit deci- 
mas. — His positis, cle prascepto soivendi deci- 
mas unum constat apud oinnes, scilicct, non 
esse de puro jure naturali, secluso omni posi- 
tivo divino et humaiio, quia nulla ratio natu- 
ralis dictat necessaiium esse ad honestateni 
morum dare decimam partcm proventuum 
sacerdotibus, ad suam sustentationem, quia 
nec cerlum, nec evidens est, illam copiam csse 
illis neccssariam, aut csse justum stipendium. 
Unde hoc non solum c.-t verum loquendo de 
lege naturae, qualis in pura natura esse po- 
tuisset, sed etiam loqucndo dc lege connatu- 
rali fidei, scu rationi illustraUe per iidem. 
Neque ctiam hoc solum fundari potest in hoc, 
quod ipsemct ritus sacrihcii et saccrdotii, ut 
sic, non est ita necessarius ex puro jure natu- 
ra!i, quin aliipio etiam jure positivo divino, 



CAP. IX. AN SIT m ECCLESIA PR.ECEPTUM DECIMARUM. 



115 



vel fortasse jure gentium fuerit introductum; 
sed etiam procedit , facta suppositione talis 
status saeerdotalis, ad cultum Dei et ministe- 
rium CEeterorum fidelium ordinati : nam 
etiam hoc modo ex puro discursu rationis non 
sequitur obligatio reddendi illam quotam par- 
tem, ?ed solum convenientem sustentationem. 
Et ita ante legem scriptam nullum f uit praece- 
ptum de Solvendis decimis, ut docnit D. Tho- 
mas 2. 2, q. 87, art. 1, ad 2, ideoque in Scri- 
ptura de toto illo tempore non legimus obli- 
gationem aliquam solvendi decimas ex prae- 
cepto : nam, licet Gen. 14, Abraham decimas 
dederit Melchisedech, non constat id fecisse ex 
obligatione, sed ex gratitudine, vel reveren- 
tia, ac devotione, et gratiarum actione pro 
victoria in bello parta, et in recognitionem 
dignitatis, et sacerdolii Melchisedech, et for- 
tasse spiritu prophetico, ut Christum in sua 
figura veneraretnr, jnxta doctrinatn Pauli, ad 
Heb. 7. Simihter, licet Gen. 28 Jacob obtulerit 
Deo decimas, dicens : Cunclorum qucr dederis 
mihi, decimas offiram tibi, tamen ipse rnodus 
offerendi ex voto (ut recte notarunt Hugo de 
S. Victor. infra citandus, et Abul. ibi) osten- 
dit, non fuisse ex obligatione, sed ex devotione 
et spontanea promissione. Praeterquam quod 
illa decimarum solutio alterius rationis et con- 
siderationis fuit, ut infra probabo. Utrumque 
antem modum offerendi decimas in Dei cul- 
tum, scilicet, et ex voto, et in gratiarum ae- 
tionem pro aliqua victoria, fuisse etiam inter 
gentiles usitatum, ex humanis historiis con- 
stat, quas breviter indicat Caesar Bar., tom. i , 
anno Christi 57, n. 74; et plura Azor, 1. 7 In- 
stit., c. 34, q. 2; Salmer., tom. 4, in Evang., 
p. 3, tract. 34; et videri poiest Phn., 1. 19, c. 
14; Plutarch., in Problemat., c. 16. Haec vero 
omnia non indicant naturale praeceptum, sed 
ad summumconsonantiam cum lege naturali. 
Et quamvis in eontrarium referri soleant Iu- 
nocentius, in c. ult. de Parochiis, et Hostien- 
sis, in Sum., tit. de Decimis, § 7, et Panor., 
in c. In aliquibus, de Decimis, et alii , quos 
refert Covar., 1. 1 Variar , c. 17, n. 2, § Et 
prceter has tamen neque illi satis declarant 
de quo jure loquantur, sed confuse valde trac- 
tantde jure divino, neque illa sententia in illo 
sensu intellecta, probabilitatem aut verisimi- 
litudinem habet, nee rutionem aut testimo- 
nium cui respondere necessarium sit. 

6. Secunda assertio : in lege veteri datum 
est divinum prceceptum de solvendis decimis. 
— Secundo, constans et certum cst, in lege 
veteri fuisse datum divinum prseceptum de 



solvendis decimis sacerdotibus et Levitis : res 
est notissima, Exod. 22 et 23, Levit. 27, etc. 
Duo autem circa praeceptum illud declarare 
necesse est: primum, an fuerit datum de solis 
decimis praedialibus, vel etiam de personali- 
biH. Nonnulli enim Canonistae, ut Innocen- 
tius, Panormitanus, et alii, indicant de utris- 
que datnm esse illud praeceptum, quatenus 
aiunt etiam nunc praeceptum solvendi decimas 
personales esse de juredivino. Tamen D. Tho- 
mas 2. 2, q. 87, art. 2, ad 1, docet tantum 
decimas praediales fuisse tunc praeceptas, quia 
de personalibus nullum invenitur datum prae- 
ceptum, et eo ipso quod in lege datum non 
est, recte colligitur non fuisse, quia non erat 
naturale, ut dictum est; et idem colligo ex 
Philone, lib. de Sacerdotibus honorandis, ubi 
post explicatum usum Judaici populi de sol- 
vendis decimis subdit : Et hce quidem sohun- 
tur ex pritatis possessionibus. Sub pra?diali- 
bus autem mistas comprehendi intelligendum 
est, ut diserte explicatur Levit. 27: Omnes 
(inquit) decimw lerrcc, sive de frugibus, sive 
depomis arborum, Domini sunt. Sub quibus 
etiam minimi fructus comprehenduntur, jux- 
ta illud Luc. 11 : Decimatis mentham, et ru- 
tam, et omne olus. Et additur in praedicta lc- 
ge : Omnium decimarum bovis, et ovis, et ca- 
prce, qure sub pastoris virga transeunt, quic- 
quid decimum venerit, sanctificabitur Domino : 
quod etiam de quibuscumque foatibus, et 
fructibus aliorum animalium inteiligendum 
est. Unde Lucse 18, Pharisaeus ille dicebot: 
Decimas do omnium quce possideo. Ubi etiam 
notari potest quod, licet se maxime laudare 
cuperet, non dixit: Decimas do omnium, quae 
lncror vel acquiro : quod est siguum praedia- 
les, non personales decimas fuisse tunc praece- 
ptas. Atque habc sententia vera est et commu- 
niter recepta, ut videre licet in Soto, 1. 9 de 
Just., q. 4, art. 2; Covar., Gutierez, et aliis 
quos mfra referemus; et tenuit etiam Hos- 
tiens., in d. § 7. 

7. Prima sententia, astruens prwceptum de 
decimis esse ceremoniale, non vero judiciale 
nec morale. — Probatur, — Confirmatur, ex 
eo quod illud prwceptum erat significativum. 
— Aiterum explicandum circa illam legem, 
est an praeceptum illud decimarum fuerit ju- 
diciale, vel caeremoniale. Suppono enim ex 
materia de legibus notam distinctionem tri- 
plicium praeceptorum iliius legis, moralium, 
jiidicialium et caeremonialium. Supponoetiam 
praeceptum decimarum non fuisse pure mo- 
rale, ut ex prima assertioue manifestum est, 



i m lid. i 

qnia praoceptamoraliadicuntur, illa qure sunt 
de lrgenaturee; in hor antem preecrjito sne- 
cialis determiiiatio addita fuit ex jurc divino 
po.-itivo, ad qnod pertini bant pracepta judi- 
cialia ct caueinonndia. Tnquirimns eruo sub 
quo illorum rnembrorum contineretur boc 
piaveptum; videri autem pote.*t esse praecrp- 
tum ceremoniale, quia erat picerrptum per- 
tinens ad virtutem religioms ; omnes autem 
artus religionis sub ca?remoniis merito eom- 
prehenduntur; ergo prseceptum de tali actu 
(ceremoniale erat, quia jnacejitum ceeremo- 
niale niliil aiiud esse videtur qnam preeceptum 
de caremonia religiosa. Item preeceptum illud 
sitmilicationem aliquam habebat, ijuod etiam 
erat proprium ceeremonialiuni praeceptorum. 
Assumptum patet, quia denarius est numerus 
perfectus ; uude qui decimam sacerdoti solvit, 
dum novem tantum partes retinet, imper- 
fectionem suam profitetur, ut notavit Philo, 
libr. de Congressu queerendee eruditionis gra- 
tia, ad medium, et ita etiam populus il- 
le , solvendo decimam , imjicrfectionem sui 
status, et perfcctionem pcr Christnm expec- 
taudaii! pitefiguiabat : et Paulus, ad Hebraos 
7, perfectionem Melchiscdeeh indicatam dicit 
in eo, quod Abraliam ei decimas solvit : Tn- 
tuenriui (iuquit) quantus sit kic, cuiet decimas 
dedit de pracipuis Abraham Tatriarcha, quae 
peifectioin Christo preecijiue futura significa- 
batur, ut ibidem exponit divus Thomas, et 
latius 3 part., queest. 31, art. 8. Accedit 
cpiod divus Tbomas 1. 2, queest. 104, art. 4, 
reducens preecepta judicialia ad quatuor 
membra, nullum assignat sub quo possit hoc 
praeeeptum eoutineri ; et in 3 part., q. 05, 
art. \, ad 7, decimas ponit inter sacramenta 
vetera; at vero preecejita sacramentorum cae- 
remonialia erant, juxta doctrinam ejusdem 
Sancti 1. 2, q. 101, art. 4. Eigo preeceptum 
deeimarum erat ceeremoniale, quoad quotam. 
Attjue ita sensit Henric. , Quodlibet. 4, quaes- 
tione 28. 

8. Vera D. Thomw et aliorum sententia, 
tise 'iitdiciate quoad determinationem parlis 
decimw — Nibilominus D. Thomas, d. queest. 
87, art. I quani Soto, Aragon., Valentia, et 
a;ii srquuntur, etA-tensis, m Sum., 2 part., 
lib. G,num. 35), Coeet prfficejitum illud fuis.-e 
judiciale, quoad detri minationem partis de- 
r.iina.'. Ratio e.-t, quia juaeejita judicialia di- 
relianliir, quce ad debitum oniinem, et a-qui- 
illins nonnli servan ' 



IS JKIJlUll 



un or- 



lutem inter j.art 

dii.abaiitur, ut l.ite I>. Thomas deelarat, I. 2, 

qi.ast. lU-i. iiaceptum auteiii deriin.iiiitn 



DE DIVINO CULTU NEC.ESSARIO EX PR/ECEI'T0. 

ordinabatur ad constituendam eequitatem 
quamdam infer homines illius pojiuli, secun- 
dem sperialcm et iletrrminatum modum,quem 
sola naluralis ratio non dictabat ut necessa- 
riiim ; erat ergo ex pnreeptis jndicialibus. 
Minor declaratur, quia imprimis tribus Levi 
non babuit partem cum aliis tribubns in di- 
visione terrae, qnoad praedia et possessiones, 
et ideo oportuit aliquo modo illud recompen- 
sari,quod factum est per solutionem decima- 
rum. Deinde quia Levitee et sacerdotes minis- 
trabant pojmlo; et ideo ratio etiam postulabat 
ut a populo alerentnr , solutis decimis, jtixta 
illud Numerorum 18 : Filiis Leti dedi omnes 
decimas Iz,rael in possessionem pro ministerio, 
quo sertiunt mihi ; et infra : Nihil aliud p',ssi- 
debunt, decimarum oVatione contenti, qt-as in 
usus eorum et necessaria prajparari. Idem 
Deuter. 10 et 18. Proeteiea pra>eeptum illud 
non fuit primo et per se datum propter signi- 
firationem,sed propterconvenientem ordinem 
illius reijniblicee; consequrnter autem, vel in- 
directe, babere jiotuit signiiicationem stipra 
positam , nam id etiam piwceptis judiciaiibus 
convenit. Tandem caeremonialia prcecepta ita 
cessarunt, ut renovari non possint per legem 
humanam. Prceeeptum autem decimarum re- 
tentum est in Ecclesia, ut videbimus, quod in 
judicialibus prceceptis fieri potest, ut constat 
ex D. Thoma, d. q. 104, art. 3; ergo signum 
est, esse judieiale. 

9. Secundam sententiam amplectitur auc- 
tor, et ad primum fundamentum responddur. 
— D. Thomce loca explanantur. — Ad ratio- 
nem igitur in oppositum respondemus,sicon- 
sideretur actus solvendi decimas, quatenus ad 
cultum Dei ordinatur, aliquid sine dubio par- 
ticijjare de caeremonialibus praeceptis, ut dixit 
etiam D. Thomas, Quodlib. 2, art. 8. Quia 
vero actus solvendi decimas immediate , et 
quasi ex objec + o proximo, pertinet ad justi- 
tiam, ad religionem autem qnasi remote, quia 
formaliter non continet ipsum cultum Dei, 
sed ad illum ordinatur, ideo magis censetnr 
illud pra'cejitum judiciale, qtiamcaeremouiale. 
Et sic dixit D. Tbomas 2. 2, queest. 85, artic. 
3, ad 3, deciinas non offerri Deo immediate, 
sed ministris divini cukus, et ideo non esse 
oblationes neqne sacriticia. Unde etiam in ri- 
gore, et proprietate sermonis, decimarum so- 
lutio non jiotest dici proprio ca-remonia, nam 
suslentatio minislrorum non est cacremonia, 
ut jier se patet : determinalio autem ad talem 
moiliun non lit pmjiter cauemoniam, sed 
propter quumdani prudentein le.^is moralis 



CAP. IX. AN SIT 1N ECCLESIA PR.liCEPTUM DECWAliUM. 



determinationem. Quod autem dicebatur de 
sifmificatione, jam solutum est; nam iVile 
potuit imuc retineri ille usus sine illa signifi- 
catione. Nihil autem impedit quod nunc etiam 
significet imperfectiouem populi laici respectu 
sacerdotalis. Ad primum autem locum D. 
Thomse, respondetur prseceptum hoc reduci 
ad illud membrum ordinis debiti inter prin- 
cipes et subditos; hunc enim judicialia prse- 
cepta constituebant, et inter principes pos- 
sunt sacerdotes numerari,quod eleganter sen- 
sit Philo supra, dicto lib. de Sacerd. ho- 
nor., ubi , -explicato prsecepto decimarum, 
subjungit : Ex his liquet juxta legis judioium 
sacerdotes wquiparari honore ac majestate re- 
gibus, siquidem illis tanquam principibus con- 
ferri tributa imperat. Iu altero vero loco ter- 
tise partis, late utitur divus TJiomas nomine 
sacramenti, pro quocumque siguo sacro; sic 
enim loquitur Hugo de S. Victor., 1 de Sa- 
cram., p. 12, c. 10, quem ibi D. Thomas in- 
terpretatur; et ideo juxta illius modum lo- 
quitur. 

10. Tertia assertio prwceptum sohendide- 
cimas, quo sensu est dejure naturali, et dicino 
evangcdco. — Tertio, principaliter dicendum 
est fidelibus christianis datum esse prsece- 
ptum solvendi decimas. Hoc iu genere sum- 
ptum, certissimum est ac de fide. Quia vero 
in decima duo distinximus, scilicet, congruam 
sustentationem clericorum, qnse vocari potest 
decima sustentationis, et determinatio tantse 
partis,quse vocatur decima quotse, exdiversis 
fundamentis utrumque probandum est : nam 
quoad primum, solutio decimarum de jure 
naturali rigoroso est, ut in principio diximus. 
Est etiam de jure divino evangelico quasi 
confirmante et explicante jus ipsum morale ; 
quod aperte docuit Paulus, 1 ad Corint. 9, ubi 
prius jus naturse deelarat, dicens : Qttis mili- 
tai suis stipendiis unquam ? et pluribus aliis 
similibus verbis. Deinde evangelicum osten- 
dit, dicens : Ita ct Dominus ordinavit iis qui 
Erangelium annunciant, de Evangelio vicere. 
Significavit autem hoc Christus Domiuus, 
Luc. 10, dicens : In eadem autem doruo ma- 
nete, edentes et bibentes quw apud illos sunt ; 
dignus est enim operarius mercede sua. Idem 
docuit Paulus, 1 ad Timoth. 5, dicens : Qui 
lene prcesunt prcesbyteri, duplici honore digni 
haleantur, maxime qui lahorant in verbo et 
doctrina ; dicit enim Scriptura : Non alligalis 
os bovi triturantl, tt dignus est operarius mer- 
cede sua. Ubi Ambrosius et aliqui interpretes 
per duplicem houorem intelligunt exteriorem 



m 

reverentiam, et sustentationem ; Chry^-osto- 
mus autem ibi, homil. 15, de solo honore sub- 
sidii verba intelligit, sed illum futurum dicit 
esse duplicem, id est, non solum sufficieii- 
tem, sed etiam abundantem, juxta phrasim 
Scripturee : Duplici contritione conteret eos, 
Jer. 16, id est, magna. Oportet enim (inquit) 
doctoribus necessaria affatim ministrare, ne 
deficiant, neque sohantur, neque minimis oc- 
cupati, magnis seipsos atque alios privent. 
Gregorius autem, hom. 17 in Evangelio, du- 
plicem honorem declarat subsidii convenientis 
in terris, et condigni praemii in coelis : Ut hio 
(inquit) de labore prwdicationis merces inchoe- 
iur, quceibide veritatis visione perficitur. Quo- 
cumque autem modo illa verba exponantur, 
in eis naturale et evangelicum prseceptum de 
congrua, imo et abundanti sustentatione mi - 
nistris evan^elicis debita continetur. 

1 1 Probatur hoc prwceptu : >i ex traditioae 
Ecdesiw, et Jure canonico. — Altera vero pars 
hujus prrecepti de quota, probatur ab aliqui- 
bus canonistis, etiam ex Evangelio Matth. 23 : 
Vce robis Scribce et Pharisa-i, qai dec>ma- 
lis, etc; et infra : Htec opirtuit facere, et 
illa non omittere, etc. Quod etiam habetLuc, 
c. 11. Sed inde nihil probatur, quia Christus 
de tempore antiquce legis ibi loquitur, et lau- 
dat Pharisaeos, in hoc quod preeceptum illud 
servabant, reprehendit autem quia alia pra>~ 
termittebant. Inde vero colligi non pote«t 
quod illud idem prseceptum pro temporelegis 
gratiae approbaverit. Solum ergo probandum 
est hoc prasceptum ex traditione Ecclesiae, et 
ex jure canonico; ita enim habetur in de- 
cretis, 16, q. 1, per multa capita, capit. Ec- 
clesice, cap. de Decimis, et cap. Becimas, et 
cap. Statuimtis, et cap. In sacris, cap. In 
Canonibus, cap. Revertimini, et cap. Decimw, 
ubi specialiter Augustinus ait : Decimce cx 
debito requiruntur, et qui eas dare noluerit, 
res alienas invasit, serm. 219 de Tempore. 
Idem pra-ceptum habetur in tilulis de Decimis, 
libr 3 Decretal., et in 6. Ex quibus aliqua 
decreta statim indicabimus. Et in Clementina 
Cupientes, de Pcenis, exeommunicantur reli- 
giosi, qui concionando, vel alio modo abalie- 
nant homines a solvendis decimis debitis; et 
in Concilio Tridentino, sess. 25, cap. 13 de 
Reform., dicitur : Non sunt ferendi, qui rariis 
artibus, decimas Ecclesiis obvenientes subtra- 
here moliuntur, etc, cum dtcimarum solutio 
debita sit Deo, et qui cas dare noluerint, aut 
dantes impediunt, res alienas invadunt. Ueinde 
adjimgit prseceptum reddendi integre decimas 



1 I 8 LII!. 

debitas. JEt in concilio Constant., session. 8, 
damnatur error Wicleph, qni dicebat decimas 
tantum esse voluntarias eleemosynas, quas 
populus pro arbitrio neuare polest Lacerdo- 
tibus male viventibus. Rationcm autem et an- 
tiquitatem hujus pnecepti explicabimus com- 
modius capitibu* sequentibus. 

CAPUT X. 

AN FR.ECEPTLM DECIMARUM NUNC SIT JUBIS DlVINl, 
VEL TANTUM ECCLESIASTICI ? 

1. Notanda est sententia Andr. Hispav. et 

Relitff' — Suppositis his quse in superiori ca- 

pite diximus, vix relinquitur huic qusestioni 

locus : solct tamen latissime traetari, et ideo 

non possumus omittere quin breviter illam 

attingamus. Canonistse itaque contendunt esse 

de jure divino, quod aliqui etiam naturale 

vocant. Inter ipsos vero duse sunt opiniones. 

Prima affirmat esse simpliciter de jure divino 

hoeprceceptum, tam quoad personales, quarn 

quoad prsediales decimas. Heec fuit opinio In- 

nocentii, in Rubrica de Decimis, et in c.nlt. 

de Parochiis, quam secuta est Glossa in c. 1 

de Decimis, in 6; et Archidiac, in c. Decimce, 

19, q. 1, et in c. Quicumque, vibi etiam Gios- 

sa, 16, q. 7 ; et Anton. de Butrio, in c. Paro- 

chianos, deDecimis; et esse communem sen- 

tentiam Canonistarum ait Tyndarus, tractatu 

de Decimis, qurest. 2, n. 36, et eam constanter 

sequitur Andr. Hispan., tract. de Decimis, 

§ 2, ubi sentit fuisse prseceptum naturale et 

morale, et esse iminutabile, etiam quoad quo- 

tam, per ecclesiasticam potestatem. At vero 

Rebuf., in tract. de Decimis, q. 1, n. 9 et 10, 

declarat non esse de jure naturali, sed de jure 

divino positivo, dictanteratione naturali. Fun- 

dantur prsecipue in aliquibus decretis canoni- 

cis, quse ita loqui videntur sub tit. de Dcci- 

mis, ut in cap. ParocManos ait Papa : Cum 

decimce non ab homine, sed a Deo sint insti- 

tutcp, tanquam debitum exigi possunt. Et cap. 

Tua fiolis dicitur : Decimw, quas Deus in si- 

gnum universalis dominii sibi reddi pr&cipit ; 

et idem in c. Cum non sit, et 16, q. 1, c. ' De- 

cimas, et c. Revertimiai, cum similibus, et in 

c. Decimas, etc. ult. ejusdem caus., ctq. 15, 

etc. Majores, 16, quaest. 7, c. Quadragesima, 

de Cunsec, d. 5, ex Gregorio ; idemque habet 

Ambrosins, serm. 33 in lcr. 2 post Doin. \ 

Uuadrag., et claiius serm. 34, ethabctur cap. 

Aam qui, 16, q. 2, et cap. Quicumque, 16, 

q. 7. 



I. DE DIVINO CULTLi NECESSARIO EX PP..ECEPT0. 

2. Sententia asserens prwceptum solcendi 
decimas pradiales esse de jure divino, perso- 
nales vero, ecclesiastico . — Secunda opinio Ca- 
nonistarum est, prseceptum solvendi decimas 
prsediales esse de jure divino, preeceptum au- 
tem solvendi decimas personales esse tantura 
ecclesiasticum. Haec fuit opinio Hostiensis, in 
Sum., tit. de Decimis, § 7 et in capit. In alU 
quilus, de Decimis : eamdem teuet Joannes 
Andr., in regula Qui prior, m Mercurialibus ; 
et Imola, et FJorianus, quos refert Tyndarus 
supra; et Felinus, in cap. Causam, de Prses- 
cription.; Cardinalis, et Henricus cum ahis, 
quos moderni referunt, de quibus statim. Haec 
opiuio videtur orta ex eo quod supra diximus, 
preediales decimas fuisse praeceptas jure di- 
vino legis vcteris, non vero personales. Uude 
sentiunt hi auctores hoc jus divinum, quod 
nunc obligat ad decimarum preedialium solu- 
tionem, esse illud ipsum quod in lege veteri 
obligavit, et vix possunt exponi, ut solum lo- 
quantur secundum quamdam imitationem vel 
confirmationem, et non formaliter ac per se; 
nam adduut tale esse illud jus divinum circa 
praediales decimas, ut nulla humana consue- 
tudo possit contra illud praevalere, etiam 
quoad quotam. In personalibus autem id fa- 
cile admittunt, quia prseceptum eas solvendi 
humanum est. 

3. Quarta asserlio : praceptum alendi mi- 
nistros Ecclesice est de jure naturali . deter- 
minatio quoad quotam, dejure ecclesiastico. — 
Vera tameu sententia est, quse ex discursu et 
assertionibus cap. prceced. positis facile colli- 
gitur, nempe obligationem alendi ecclesias- 
ticos ministros de jure naturali esse, explicato 
etiam et confirmato in evangelica lege per 
Christum ipsum et Apostolos ; modum autem, 
seu determinationem decima? quoad quotam 
ad prsedietum finem reddendam, in tempore 
legis gratise formaliter esse de jure ecclesias- 
tico , exemplariter autem (ut sic dicam) cons- 
titutum esse ad imilationem juris divini legis 
veteris. Addo prseterea, radicaliter seu potes- 
tative manasse ex jure evangelico, et potestate 
a Christo spccialiter data. Haac est doctrina 
D. Thomoe 2. 2, q. 87, art. 1, ubi satis ex- 
presse omnes partes a nobis positas declarat, 
ultima excepta; idem Quodlib. 2, art. 8. Item 
etiam est intelligenda sententia Hugonis de S. 
Victor., de Sacrament., libr. 1, c. 4 et 11, qui 
dixit dccimas ante legem fuisse in coiisilio, 
sub lcge in pra^cepto diviuo, nunc de eccle- 
siastico; ldcm Alens., 3 p., q. 51, m. 1, 2 et 
3; D. Anton., 2 p., tit. i , cap. 3, § 5 ; Ri- 



CAP. X. CUJUS JURIS SIT IN ECCLESIA PR^CEPTUM DECIMARUM. 



119 



chard., in 4, d. 17, art. 2, q. 7, ad 4 ; Major, 
4, d. 15, q. 4, ad 2 cont. 3 c; idem sentit iu 
d. 25, queest. 4, et in 3, d. 37, q. 36. ldem 
tenet Henr., Quodlib. 4, q. 28; Adrianus, 
Ouodlib. 5; Abulens., Matt. 23, q. 63; Soto, 
1. 9 de Just., q. 4, art. 1, et recentiores Theo- 
logi omnes, atque etiam moderni Canonistse, 
preesertim Navar. in Manuali, cap. 21, n.28, 
et in Apolog. de Redditibus ecclesiast., q. i, 
monito 69; Covar., 1. 1 Variar., c. 17, aprin- 
cipio; et Guttierez, lib. 2 Canon. qusest., c. 
21, n. 8 et sequentibus. 

4. Probatur tota assertio. — Ratio totius 
sententiee facilis est ex dictis ; nam in prima 
parte nulla est dissensio, sed omnes conveni- 
mus decimam sustentationis jure naturee et 
divino evangelico deberi. Cum autem evan- 
gelicum jus conjungimus naturali, non exis- 
timamus in bac parte esse diversum, quia in 
lege gratiee non habemus specialia preecepta 
judicialia, vel ceeremonialia, preeter preecepta 
sacrificii et sacramentorum, etpreecepta fidei, 
sub quibus spiritualis potestas in Ecclesia a 
Christo relicta, cum obligationeilli obediendi, 
comprehenditur ; sed dicimus hoc naturale 
praeceptum peculiariter fuisse a Christo Do- 
mino in evangelio declaratum, confirmatum, 
et ad usum Ecclesiee suee accommodatum, in 
quibus omnibus nulla, ut dixi, disseusio est. 
Deinde, loquendo in rigore de decima quoad 
quutam, et de proprio preecepto legis divinse 
naturalis, evidentissimum est non esse nunc 
in Ecclesia hoc praeceptum juris divini in hoc 
sensu, quia ex natura sua tale non est, et in 
hoc tempore non habet aliam naturam, neque 
est nunc peculiaris aliqua ratio naturalis, quee 
per se sola conviacat magis esse debitam cle- 
ricisdecimam partem fructuum, quam octa- 
vam, vel duodecimam, et sic de aliis. Ac de- 
nique usus ipse ostendit nou esse hoc natu- 
rale preeceptum, cum non eodem modo in 
omnibus Ecclesise provinciis servetur, idque 
sine peccato, ut postea videbimus. 

5. Prreceptum decimarum non est idem, quod 
legis veteris. — Si vero sit sermo de jure divi- 
no positivo, duobus modis intelligi potest, 
decimam quotee esse nuuc de hoc jure divino. 
Primo, quiailludmet praeceptum,quodpopulo 
Israel fuit datum, adhuc durat , ita ut ex vi 
illius obligentur imnc fideles. Et in hoc sensu 
id sentire heereticum esset, quia de fide est 
legem illam veterem jam non obligare, maxi- 
me quoad ceeremonialia et judicialia preecepta, 
imo nec quoad moralia, quatenus illius erant, 
sed solum quatenus naturali ratione dictan- 



tur. Et ideo Major, in tertio, Canonistarum 
sententiam quoadhanc partem heereticam vo- 
cavit; quia revera interdum significaut obli- 
gare nunc illud prseceptum, eo ipso, quod 
nou invenitur expresse revocatum, ut videre 
licet in Rebutfo, et aliis relatis ab ipso, et a 
nobis supra. Verumtamen non fuit necessaria 
revocatio, quia illa lex non erat perpetua, 
sed temporalis; lex aulem quse pro aliquo 
tempore datur, illo completo, desiuit obligare 
absque alia revocatione ; illa autem lex posita 
est, donec veniret semen, ut dicit Paulus, ad 
Galat. 3 ; et ideo adveniente Christo, et con- 
summata redeoiptione, cessavit : Fuit enim 
illa lex (ait Paulus, citato loco) pwdagogus ft- 
delium in Christo; atubi venit fides,jam non 
sumus sub pcedagogo. Et propterea, quod hoc 
prreceptum nunc non obliget in virtute illius 
legis, evidens argumentum est, quia illa lex 
non obligabat omnes homines, sed tantum 
judaicum populum, vel eos qui per circum- 
cisionem ad illum transibant. Hoc autem prae- 
ceptum nunc obligat de se universum mun- 
dum, et non media circumcisione, sed baptis- 
mate. 

6. Commodiori modo explicatur illui jus 
divinum ; et impugnatur. — Alio ergo modo 
posset hoc jus divinum positivum intelli- 
gi, quia illud prseceptum divinum ex pecu- 
liari Christi confirmatione prorogatum est 
pro lege gratia?.. Et hic sensus non continet, 
apertum errorem contra fidem, quia , ut est 
communis sententia divi Thomee et Theolo 
gorum, prsecepta judicialia legis veteris , li- 
cet , ut erant illius , cessaverint et mortua 
sint, possunt secundum eamdem formam re- 
tineri in aliqna republica , si per legitimum 
principem ferantur. Unde multo magis potuit 
hoc preeceptum a Christo Domino pro sua Ec- 
clesia confirmari, vel potius de novo tradi 
Est tamen illa sententia in hoe sensu volunta- 
ria et improbabilis ; tum quia nullum habet 
fundamentum in Evangelio, neque in tradi- 
tione, aut doctrina Patrum ; nam quae Hos- 
tiensis, Innocentius etalii Canonistee asserunt, 
ex Greg., Ambrosio, Augustino et Hieronymo 
relatis apud Gratianum supra, nihil probant ; 
quia non loquuntur de speciali prsecepto a 
Christo dato, sed ab Ecclesia tradito, ad imita- 
tionem divinee legis antiquee, ut ex Cypria- 
no, et aliis, capite sequenti referemus. Est 
etiam contra receptam doctrinam Theologo- 
rum, quod cum lege nova non sunt a Christo 
data praecepta judicialia, nec ceeremonialia 
preeterquam sacramentorum , et est D. Tho- 



LID. I. DE DlViNO CLLTU NECESSARIO LX PH/ECLl'TO. 



120 

mce 1. 2, q. 108, art. 1 et 2, et Quodlib. i, art. 
13. Rehuquitur ergo prseceptum hoc, quoad 
hanc partem, ecclesiastieum esse. 

T Supertacanea distintiio. — Decimce in 
Ecclesia sunt ad imitationem legis antiqucc. — 
Unde etiam constat nullam esse in hoe neces- 
sariam distinetionem inter decimas preediales 
et personales, si in rigore loquamur , quoad 
pra^cepti obligationem ; quia si solum conside- 
rentur quatenus sunt decimae sustentationis, 
sic verius dicunt qui indifferenter asserunt, 
omnes esse de jure naturali divino , quia 
etiam ilh fideles, qui possessiones non habent, 
tenentur concurrere ad sustentandos ministros 
spiritualcs, si ex labore et actionibus suis ha- 
beant unde id facere possint. Si autem loqua- 
mur de decimis quoad quotam, neutrse sunt 
de jure divino quoad obligationem, ut dixi. 
At vero quoad imitationem , admitti potest 
distinctio Hostiensis : nam pradiales retentee 
sunt in Ecclesia ad imitationem antiqui juris 
divini, personales vero sine exemplo additae 
sunt : ciir autem id fecerit Ecclesia , postea 
videbimus. Atque ita constat quo sensu in- 
tell.gecda sintjura canonica, quando decimas 
dicunt esse ex Dei preecepto, vel de jure divi- 
no : loquuntur enim de prsecepto divino, non 
quod nunc obliget, sed quod aliquando fnit, 
et quo primum fuerunt decimse sub necessi 
tate constitutee; et quia iude seu exemplo il 
lius sumptum est ecclesiasticum preeceptum, 
ideo etiam hoc per quamdam imitationem di- 
vinum dicitur Sicut solent Patres praeceptum 
Quadragesiuiee servandeedivinum vocare, quia 
exemplum ejus in Domino preecessit, ut est 
apud Ambrosium, serm. 31 in 1 Dom. Qua- 
drag., et per nonnulla capita de Cons., d. 5. 
Unde allegata jura praesertiin loqui videntur 
de preedialibus decimis ; nam personales ne- 
que isto modo dici possunt de jure divino, 
nisi nimis remote, et per quamdam similitu- 
dinem rationis. 

8. Ultima assertionis pars confirmatur — 
Addidi vero in fine assertionis modum alium 
utrisque decimis prsediahbus et personali- 
bus commimem, quo possunt omnes dici esse 
jure diviuo evangelieo, non actu, sed potes- 
tate, seu in radice. Quod utile est ad intelli- 
genduin per quam potestatem potuerit hu_'c 
determinatio decimarum quoad quotam in 
Ecclesia fieri : dicimus enim hoe pertinere ad 
potestatem spiritualem Ecclcsiue, non ad tem- 
poralem, seu civilem. Quod certum de fide 
est, quia disponere de spiritualibus, et de s[>i- 
ritualibus aunexis , ad =[)intualem potesta 



tem pertinet,uon ad tcmporalem, ut m mate- 
ria de legibus, et iu peculiari tractatu de im- 
munitate Ecclesise latius diximus; jus autem 
decimarum spirituale est, et decimue ipsee spi- 
ritualibus sunt annexa>; ergo taxatio, seu de- 
terminatio illarum ad spiritualem potestatem 
spectat. Unde etiam omnes causaj decimales 
ecclesiasticaj sunt, ut est indubitatum. Ac de- 
nique decimaB ipsee peculiari titulo sunt bona 
Dei; et ideo tota cura et providentia circa il- 
las ad dispensatores Dei per Christum consti- 
tutos pertinet. Ergo determinatio decimae 
quoad quotam, in tempore legis gratiee, actus 
est spiritualis potestatis. Heec autem potestas 
supernaturalis est, et ab ipso Christo imme- 
diate data, et instituta in Ecclesia sua ; eri, p o 
haec determinatio peculari modo trahit origi- 
nem a jure divino evangelico, saltem radica 
liter, seu potestative. Hac ergo ratione possunt 
etiam dici decimee aliquo modo de jure divi- 
no. Adde , postquam hoc jus decimarum in 
Ecclesia constitutum est , decimas deberi Dei 
in ministrissuis, et hac ratione jam peculiari 
modo peitinere ad jus diviuum. Item decimaj 
suut res sacree ac religioste, et jus percipiendi 
iilas spirituale est, et ad divinum cultum per- 
tinet, et ideo hac etiam ratione divinum ap- 
pellari potest, idest, jus Deo ipsi comparatum, 
9. Potestatem dderminandi quotam decimm, 
dejure ditino residerein Summo Pontifice. — 
Atque hinc obiter constat hanc potestatem 
determinandi quotam decimee, primo ac perse 
residere in Summo Pontifice, et jure divino 
soli illi immediate convenire; quia tota po- 
testas spiritualis, quee est in Ecclesia, iii illo 
solo est immediate ex divinojure, aliis vero 
per ipsum communicatur, ut nunc suppono; 
est enim sermo de potestate spiritualis juris- 
dictionis et gubernationis, non de potestate 
ordinis; sub illa autem generali potestate com- 
prehenditur hac , de qua nunc tractamus. 
Quoad usum vero hujus potestalis, adverten- 
dum est quod licet per se primo pertineat ad 
Ponlificem, prajsertim respectu totius Eccle- 
siee universalis, tamen in his qua; ipse non 
prohibet, vel si i[>se non praiveniat. modum 
et ordinem universalem inhacdeterminatioue 
constituendo, ad uuumquemque Episcopum 
insua dicecesipertinere, hujusmodi faceie de- 
terminationem, et consequenteretiampotuisse 
unumquemque Episcopum decimam iu sua 
diiecesi impeiare, etiamsi pro tota Ecclesia non 
esset lex lata per Pontitices, vel generalia 
Coiicilia,dummodo(ut dixi)non esselprohibi- 
tum. Quia uuusquisquc Epis«opus potest in 



CAP. X). AN CONVENIENS SIT DETERMINATIQ DIJCIMARUM. 



m 



sua dioecesi facere omnia quae ad convenien- 
tein spiritualem administrationem pertinent, 
iu his quaa sibi per Pontificem prohibita, aut 
limitata non sunt ; inter heec autem continetur 
decimarum determinatio ; sed in eo casu, ut 
suppouimus, nulla esset prohibitio; ergo. 
Quantam vero potestatem circa hoc habeant 
nunc Episcopi, infra declarabimus. Diilicul- 
tates etiam quse circa hoc prseceptum occur- 
rere possunt, in sequenti capite elucidabun- 
tur. 

CAPUT XI. 

AN DETERMINATIO DfcXlMARUM CONVENIENTI RA- 
TIOKE IN TEMPORE LEGIS GRATLE FACTA SIT. 

1 . Prima ratio duiitandi. — Secunda ratio. 
— Tertia ratio. — Ratio dubitandi esse po- 
test, quia heec determinatio facta est ad imi- 
tationem legis veteris : non est autem eadem 
proportio inter hoc tempus et illud, hanc le- 
gern et illam, et ideo non videtur servata 
squitatisratio. Declaratur minor, primo, quia 
in populo Israelitico ex duodecim tribubus 
una integra erat sacerdotalis, et itafere serva- 
tur proportio inter partem dechnam fruc- 
tuiun, et partern duodecimam totius gentis; 
at vero in Ecelesia, non duodecima, nec vige- 
sima pars fidelis populi pertinet ad clerum, 
seu brachium ecclesiasticum; ergo non cum 
debita proportione imperatur, sed suffkeret 
yigesima vel trigesima. Secuudo, est alia ma- 
gua differentia, nam in lege veteri non snnt 
data3 possessiones tribui Levi in terra promis- 
sionis, etideoetiam sine causa ministeriiquo- 
dammodo debebatur illi tribui aliquis census 
vel subsidium loco possessionum. Nam licet 
receperit civitates cum suburbiis usque ad 
mille passus, tamen civitates solum erant ad ha- 
bitandum, et suburbia non poterant deservire 
ad sustentationem, sed ad summumad quam- 
dam civium commoditatem, et necessariam 
recreationem ; crgo debebantur iliis alimenla, 
si praadia denegabantur. At nunc ecclesiastici 
omnes possunt habere, et multi habent divi- 
tias, et possessiones temporales eeque ac laici ; 
ergo non est in eis eadem adaequata ratio, ut 
persolvantur ipsis decimae ; ergo neque ipsa 
quota stipendii debuit esse aequalis. Tertio, 
est aliud discrimen supra indicatum, quia in 
lege veteri solum imperabantur decimee prae- 
diales, nunc autem etiam personales, juxta c. 
Decimce, 16, q. 1, cum similibus, quod vide- 
tur nimium rigorosum. Preesertim cum minis- 



tri Evangelii debeant liberalius donare quod 
gratis acceperunt, esseque minus affecti ad 
heec temporalia, quam fuerint Levitici sa;er- 
dotes. 

2. Hcereticorum error. — AHquorum Docto- 
rum sententia. — In hac re graviter erravit 
Erasmus in annotationibus ad novum Testa- 
meutum, nam ausus est dicere exactionem 
decimarum esse tyrannidem . Ref eruntur etiam 
quidam heeretici, vocati Fratricelli, qui dixe- 
runt decimas non esse solvendas his clericis, 
qui paupertatem Apostolicam non profitentur 
Ita refert Turrecrem., in Summa, de Ecclesia, 
lib. 4, p. 2, c. 37 ; et in eodem errore fuerunt 
Pseudoapostoli, ut refert Guido Carmelita, et 
Castro lib. 4 de Haareticis, verb. Decimce. Fun- 
damenta hujus erroris vel sunt eadem, quaj 
in ratione dubitandi indicata sunt, vel etiam 
suppouunt alium errorem, scilicet, clericos et 
sacerdoteslegis gratia? esse prohibitos jure di- 
vino, ne possint habere rerum temporalium 
dominium, de quo errore nunc dicendum non 
est, nam spectat ad proprium tractatum de 
Sacramento ordinis et statu ecclesiastico. Ali- 
qui etiam catholici Doctores, moti fortasse 
conjecturis propositis, existimantnecessarium, 
ad justificandam hanc institutionem decima- 
rum in lege gratise, dicere non eo fine impe- 
rari decimas, ut in dominium sacerdoturn 
transferantur , sed ut dispensationi eorum 
committantur, ita ut ex illis coiigruam et de- 
centem pro ratione status sustentationem ac- 
cipiant, et ecclesiarum usibus ac sumptibus 
provideant, et reliqua quae superflua fuerint, 
pauperibus erogent. 

3. Ecclesiasticum prceceptum de decimis 
quoad quolam juste institiUiim. — Confirmatio. 
— Dicendum vero imprimis est, praeceptum 
hoc, etiam prout ecclesiasticum est, quoad 
quotam juste ac convenienter institutum et 
latum fuisse. Assertio est de fide, ad quam 
probandam sufficiunt jura et Concilia supra 
citata. Sufficit etiam auctoritas et consensus 
universalis Ecclesiee, quse errare non potest ln 
moribus, et pra;sertim in re tam gravi. Con- 
firmatur vero hoc amplius ex antiquitate hu- 
jus institutionis. Nam illius meminit Clem. 
Roin., lib. 2 Constit. Apost., c. 25, dicens : 
Quce secundnm Dei mandatum tribuuntur, de- 
cinias clico et primilias, insumat Episcopus ut 
homo Dei, et lib. 8, c. 30, idem <lic.it. Item 
Cyprian. epist. 34, in fine, et clarius ep. 66, 
prius commemorat veteris legis institutum : 
Quod, inquit, fiebat de auctoritate et disposi- 
tione divina, ut qui operationibus divinis in~ 



\2d I.IB. 1. HE DIVINO CULTU N 

sistebant, in nulla re arocarentttr, ne cogiiare 
aut agere siecularia cogereatur. Et statiin de 
tempore legis giatite subjungit: Qwc nuucra- 
tio, et furmain clero tenctur, ttt quiin Ecclesia 
Doihini ordinationc clcrica tenentur, in nullo ab 
administratione divina avocentur, nec moles- 
tiis et negotiis swcularibus alligentur, sed in 
honore sporttdantium fratrum, tanquam deci- 
mas ex fructibus accipientes, db altari et sacri- 
/iciis nonrecedant, etc. Origenes etiam, Hom. 
1 i in 18 cap. Numeror., dicit, prsecepta primi- 
tiarum, etdeeimarum esse ex his, quse ad lit- 
teram sunt servanda in lege gratise ; imo in- 
dicat jus ipsum naturale, et divinum lioc exi- 
gere, quod ut sit verum, secundum magnam 
congruentiam et propinquitatem, intelligen- 
dum est, et boc modo prsesenti instituto de- 
servit. 

4. Sic etiam Chrysostomus, hom. 4 in ad 
Ephes., in fine, agens de eleemosyna, et solu- 
tione decimarum : Quanto est , inquit , hoc 
plenum probro et declecore, si apudJtidwos non 
habebatur in admiratione, hoc apud Christia- 
nos factum est admirabile. Si tunc erat peri- 
culum decimas non relinquere, cogita quantum 
nunc sit. Divus etiam Hieronymus in epist. 2 
ad Nepotianum, decimarum memiiiit dicens : 
Sipars Domini sum, et quasi sacerdos vivo de 
decimis, habens victum et vestitum, his con- 
tentus ero ,• et Malach. 3, quod de primitiis 
ibi a Propheta dicitur, etiam in Ecclesise po- 
pulis locum habere dicit. Hanc etiam anti 
quam consuetudinem apert.e indicat Augusti- 
nus., 1. 50 Hom., in 48, dicens : Majores nostri 
ideo copiis omnibus abundabant, quia Deo de- 
cimas dabant, etc, quse referuntur in capit. 
Majores, 16, q. 7; de reddendis etiam deci- 
mis, habet integrum sermonem Augustinus, 
219 de Tempore, ubi etiam locum Malachise 
accommodat, et inter alia decimas vocat tri- 
luta egentium animarum. Quem Augustim 
seimonem refert Concilium Triburiense, ca- 
non. 13, ubi etiam adducit Gelasium Papam, 
in epi-t. 1, capit. 21), prseeipientem quatuor 
iieri partes de redditiims Ecclesiarum et obla- 
tiouibus fidelium, quod de decimis Concilium 
dictum intelligit. Et multa alia ex Conciliis et 
Patribus infra afferemus, explicando ijuibus 
personis et de quibus rebus daudai sint deci- 
ime. 

r>. Congruentia probatur decimarum deter- 
minatio. — Ratione dcclarari potest hfcc ve- 
ritas, oitendendo et cungruentiani lmjus in- 
stitutionis scu taxa\, et vindieando illam ab 
omui injustitia ; nam absolutam necessitatem 



ECESSAHIO EX PR.-ECEPTO. 
cjns non possumusostenderc, cum ex imposi- 
tiunu et arbitrio pendeat , ut diximus. Con- 
grucntia cigo est primo imitatio legis divi- 
naj : nain hujns cousiderationis magnam ra- 
tionem habent jura omnia canonica, ut visum 
est. In quo etiam animadvertere possumus, 
non tantum in lege veteri, sed etiam ante le ■ 
gem, insignes Dei cultores Abraham et Jacob 
eam quotam elegisse, non sine instinctu Spi- 
ritus Sancti, ut credimus, ad eumdem Deum 
colendum, et ut auctorem omnium'beneficio- 
rum recognoscendum. Imo quasi naturali in- 
stinctu etiam gentiles infideles decimarum so- 
lutionibus utebantur ad gratias agendas suis 
Diis, ut supra attigimus. Est ergo in hac par- 
te aliqua moralis congruitas, quam Ecclesia 
etiam merito observare voluit. Illa autem esse 
potest, vel ut fideles christiani non minus gra- 
tos se ostendant erga Deum , quam antiqui 
justi, vel auctores legis veteris, vel etiam fal- 
sorum Deorum adoratores : hane enim ratio- 
nem, et Augustinus supra, et Hieronymus et 
nonnulla jura citata indicant; et Chrysosto- 
mus, hom. 43 in 1 ad Cor. Vel etiam esse po- 
test significatio mystica, non repugnans, scd 
potius valde accommodata statui legis gratiae. 
Nam quse in illa sacerdotibus dantur, Christo, 
cujus personam gerunt, principaliter offeruu- 
tur. Decima autem Christi perfectionem si- 
gnificat, nam decimus nunterus ( ait Chrysos- 
tomus, hom. 1 in Matth., inlmperfeclo ), quia 
mimerus est perfectionis , mysterium liabtt 
Christi perfecti , quod etiam supra tactum 
est; et ifleo recte illi quasi in tributum de- 
cima designatur ; et fortasse ob similem cau- 
sam Deo ipsi semper oblata fuit, vel ad reco- 
gnoscendum in illo omnem perfectionem, qua3 
nobis deest , vel ad profitendum habere nos 
ab illo quicquid boni vel abundantise nobis 
provenit. Quee omnis et similia convenientis- 
sime possunt etiam nunc fideles intendere et 
confiteri in decimarum solutione. 

6. Decimarum quotam non esse rigorosam, 
probalur ex iis ad qutv (uit instituta. — Scd 
considerando ulterius decimas secundum mo- 
ralem usum, prout ordinantur ad sustentatio- 
nem ministrorum Ecclesise, et ad oneraeccle- 
siastica ( ut sic dicain ) sustentanda, non potcst 
hsec quota vidcri rigorosa exactio. Et impn- 
mis , si spectemus autiquam institutionem, 
prsecipieutem fieri distributionem decimaruui 
iu quatuor partes , unam pro Episcopo, aliam 
pro clero, aliam pro fabrica Ecclesiee, et quar- 
tam pro paupcribus , statim apparcbit essc 
scquissimaru decimarum exactionem. Habe- 



CAP XI. AN CONVENIENS SIT 
tur antem haec institutio ex Gelasio Papa, 
in epistola prima, capit. vigesimo primo. Et 
habetur in c. Quatuor, 12, q. 2, ubi ex multis 
aliis Pontificibus et Conciliis eadem refertur ; 
et idem habetur in Coucilio Moguntino III, sub 
Gregorio IV, cap. 10, ubi specialiter dicitur, 
decimas esse ad usus ecclesiw et pauperum ; et 
in Concilio Turonico, tempore Leonis lil et 
Caroli Magni, cap. 16, similiter dicitur, esse 
dispsnsandas in, usus ecclesiw et pauperum ; 
et in Concilio Meldensi, c. 65, presbyteris di- 
citur, ut, si decimas acceperint, sarta tecta ec- 
clesice, et luminaria exinde competenter provi- 
deant, etrestaurationem ecclesiarum, et hospi- 
tum ac pauperum receptionem exhibeant , po- 
puli necessitatibus invigilent. Et similia le- 
guntur passim in decretis antiquis : si heec er- 
go institutio servaretur , nulla esset prorsus 
difficultas, quin decimarum quantitas sit ec- 
clesiastico statui necessaria. 

7 Cura pauperum cur pastoribus specialiter 
commissa. — Nec etiam potest esse dubium 
quin potuerit Ecclesia imperare decimas in- 
tuitu subventionis pauperum (prseter alia ca- 
pita quae per se clarissima sunt); quia haec 
cura et sollicitudo pauperum ad spirituale re- 
gimen Ecclesiae maxime pertinet, et ideo pas- 
toribus Ecclesiae specialiter commissa est, ut 
alibi tractatum est. Verumtameu hinc statim 
insurgit ardna illa quaestio de redditibus Ec- 
clesiae, et de obligatione quam prsebendati in 
ecclesia habent ad eleemosynas faciendas, an 
sit ex justitia, vel charitate, a qua nunc absti- 
nere intendimus, quia in proprium tractatum 
de beneOciis illam reservamus. Ideoque addi- 
mus, sive stipendia decimarum dentur clericis 
cum onere, et obligatione justitiee dandi su- 
perflua pauperibus, sive absolute in proprium 
stipendium cum speciali obligatione charita- 
tis, utroque modo liabere posse eequitatem, et, 
omnibus pensatis, esse moderatum stipendium; 
quod declarabitur melius respondendo ad dif- 
ficultates propositas. 

8. Sohuntur rationes partis cuntrariw. — 
Cur sacerdotes novce legis majori sumptu indi- 
geant, quam veteris legis sacerdotis. — Prima 
ratio dnbitandi erat, quia in populo christiano 
pars clericorum est multo minor respectu to- 
tius corporis Ecclesiee, quam esset tribus Levi- 
tica respectu duodeeim tribuum. Ad quam 
respondemus primo, quod, licet quantitate sit 
minor, qualitate et dignitate est multo major, 
etideo nunc indiget majori splendore et aucto- 
ritate, ut in debita veneratione ab omnibus 
habeatur. In quo etiam considerandum est hie- 



DETERM1NATI0 DEGIMAMJM. /|23 

rarehiam ecclesiasticam esse multo majorem 
et altiorem, quam fuerit in Levitico sacerdotio ; 
nam et dignitas summi pontificatus longe ex- 
cellentior est, et sub illo sunt varii ordiues 
Pontificum, dignitatum, sacerdotum et cleri- 
corum, qui non possunt sine magnis sumpti- 
bus cum debito honore tractari. Accedit prae- 
terea (quod D. Thomas advertit, dicta quaest. 
87, art. 2, ad. 1 ) sacerdotes legis gratiae debere 
magis abstiactos esse ab omni negotiatione, 
quam sacerdotes Leviticos, quibus non prohi- 
bebatur quiu possent honeste lucrari, sicut alii 
Judaei. Praeterea considerari potest, in lege 
veteri fuisse sacrificia carnalia, quae magna ex 
parte cedebant in usus sacerdotum, cum innu- 
merisoblationibus panis, etaliorum fructuum, 
et rerum utensilium, quae vere ad vitae susten- 
tationem potuissent sufficere, quee omnia in 
lege nova non inveniuntur ex vi divinae insti- 
tutionis circa sacrificium : aliae vero oblationes 
fere sunt spontaneae, ut supra visum est, prae- 
ter primitias, quae etiam in lege veteri impe- 
rabantnr. 

9. Sacerdotes alias divites possunt decimas 
recipere. — Hieronymi et Prosp. dicta expli- 
cantur. — Secunda ratio dubitandi petit du- 
bium, an sacerdotes alias divite.s possint deei- 
mas recipere, et laici teneantur eis illas solvere. 
Aliqui enim dixerunt decimas non esse sol- 
vendas clericis, quando divites sunt, neque 
ipsos posse tuta conscientia illas recipere, 
quomodo videntur loqui Hieronymus et Pros- 
per, relati in cap. Clericos, et cap. Pastores, 1, 
quaest. 2. Di<endum vero est, et sacerdotes di- 
vites posse licite decimas recipere, si benefi- 
cium habent ecclesiasticum cui ministrant, et 
fideles teneri ad eas solvendas sacerdoti, quan- 
tumvis alias dives sit. Ratio est, quia id quod 
est per accidens, et non est fundamentum 
obligationis, non tollit jus ueque debitum ju- 
stitiae; decimae autem non debentur sacerdoti 
quia pauper est, sed quia ex officio ministrat; 
et ideo, quod sit dives, accidentarium est, 
neque ab illo tollit jus suum, neque ab altero 
debitum. Et haec est certa et indubitala sen- 
tentia inter Catholicos, ut constat ex divo 
Thoma, Quodlibet. 6, a. 10, et 2. 2, quaest. 87, 
art. 3, ad 1 ; et ibi Cajetano, Soto, et reliquis 
Theologis; Castro, verb. Decima; etCovar., d. 
cap. 17, num. 4-. Dicta vero Hieronymi et 
Prosperi videntur intelligenda de clericis sim- 
plicibus, qui, licet Ecclesiae non deserviant, vo- 
lunt ex bonis Ecclesiae sustentari, etiamsi alias 
divites sint. De iliis enim recte dicitur, inique 
bona pauperum usurpare, quia alimenta noq 



LII!. 1. DK blYIXO CULTU NECESSAIUO EX l'[WECEPTO. 

pulo sacerdoti^us, ac Levitis, in Ecclesice quo- 
que populis inteUigite, quibus prceceptum est 
non solum decimas dare et primitias, sed et 
rendere omnia qutc habent et dare pauperibus, 
et sequi Dominum Salvatorcm ■ quod si facere 
nolumus, saltem Judceorum imitemur exordia, 



ilrbentur clerieis ex eo tantum qnoil clerici 
sunt, sed quia ex oificio ministrare tenentur. 
Unde lieet elericus sit pauper, si non ministret, 
non debentur ei deciime ex justitia commnta- 
tiva, sed ex misericordia, vel ad summum 



ex religione ; e contrario vero si ministret 

ex officio ei debentur ex justitia, licet alias itt pauperibus partem demus ex toto, et Sa- 

^. i]ives ' cerdotibus, ac Levitis honorem debilum defera- 

10 \d improportionem autem quae inde mus. ETonorem utique abundantis subsidii, 

videtur sequi inter institutionem Dei in veteri quem duplicem honorem appellavit Paulns, 1 
Testamento, et hanc Eeclesise determinatio 



nem, respondet divus Thomas, d. quaest. 87, 
art. 3, ad 1, nullam esse, quia in lege veteri, 
ultra decimas quse dabantur tribui Levi, aliae 
reservabantur, vel ad sacrificandum, aut offe- 
rendum, vel comedendum in templo, de qui- 
bus etiam Levitae participabant; et ultra has 
reservabantur aliee tertio quoque anno ad 
usum pauperum et peregrinorum, de qui- 
bus etiam Levitae indigentes participare pote» 
rant. Quse omnia constant ex Dent. 14 et 26, 
et explicanturaHieronymo, lib. 14 in Ezech., 
in pnncipio, circa cap. 45, qui refertur in 
cap. 1 de Decimis ; et de illis videri etiam po- 
test A!ul., Deut. 12, queest. 7, et qusest. 10, 
et Deut. 14, postqusest. 4, et in fine; et Deut. 
26, q. 4; et Rebuf., tract. de Decim., qusest. 
3, num. 9 et 11. At vero in lege nova tantum 
una dccima imperatur nonsoluin ad integram 
sustentationem ministrorum altaris, sed etiam 
(ait Divus Thomas) ut ex eis subveniant pau- 
peribus, et ideo non superfluunt, scd ad hoc 
necessari/e sunt possessiones ecclesiasticte, et 
oblationes, et primitice simul cum decimis. 

1 1 Sacerdotes dicites esse decimarum dis- 
pensatores censent aliqui. — Hinc Cajetanus, 
a. 1 et 3, d. q. 87,dixit non posse plene justi- 
ficari hanc detei •minationem decimarum, pro- 
ut in lege gratise fit, nisi ex eo quod pro sub- 
ventione pauperum simul eum sustentatione 
sacerdotum largiuntur, quia pro pauperibus 
nunquam satis sufficere possunt, lieet am- 
plissimre sint; et eodem modo expedit hanc 
diffieultatem Castro, Contra hseres., vers. De- 
cimw , ubi pauperum egestatem ponit inter 
causas justificantes exaetiones deeimarum. Et 
subjungit, propter hanc causam docere peri- 
tissimos Theologos, saeerdotes etiam alius 
abundantes iu divitiis, posse decimas reci- 
pere, tanquam earum dispensatores, ut eas 
vnlelieet pauperibus distribuant: Et qni hoc 
noii faciunt, inquit, injtiste eas retinent. Et 
eerte Hieronymus, Malaeli. 3, ad hoc videtur 
ailuilere, cum sic inquit: Qic-id de dechnis 
primitiisque diximus, qiue olim dabantur a po- 



ad Tim. 5, quem ibidem Hieronymus allegat; 
sentit ergo primitias et decimas nunc solvi ad 
utrumque fmem, subveniendi et sacerdotibus 
et pauperibus. Atque hic est communis mo- 
dus loquendi Patrum, qui late referimtur a 
Gratiano, 16, q. 1, cap. Cunctis, et sequenti- 
bus, et qusest. 7 ; et 13, q. 1 et 2, et nonnulla 
alia supra indicavimus. 

12. Difficultas prwcedentis responsionis. — 
Ha?c autem responsio, ut supra etiam tetigi, 
licet plenissime expediat totam banc difllcul- 
tatem, videtur tamen nimium coarctare po- 
testatem et dominium ministrorum Evangelii 
cirea decimas, in quo videntur fieri multo de- 
terioris conditionis, quam essent sacerdotes 
aut Levitse in lege veteri. Nam illi habebant 
proprium et verum dominium illarum cieei- 
marum, quse ipsis iu solidum solvebantur ; 
et proeterea habebant usum secundarum deci- 
marum, quas ad offerendum et epulandum in 
templo reservabantur, prseter alias victimas, 
et sacnficia, quae vel ex prsecepto vel voluntate 
fiebant, et magna ex parte in usum ministro- 
rnm cedebant. Et ultra hoc videntur fuisse 
exempti ab speciali onere eleemosynarum, 
quia alia; Tribus ad hunc finem tertiam Deci- 
mam reservabant, ex qua poterat sufficienter 
subveniri pauperibus. Igitur juxta illam res- 
ponsionem videtur nimium inclinari in contra- 
rium extremum. Et ideo non oportet ita rem 
hanc intelligere, ac si decimae non potuerint 
imperari in lege nova, ut inter Ecclesiae rni- 
nistros simpliciter distribuantur, juxta mu- 
nera et dignitates suas, sive alias habeant sa: • 
cularia bona, sive non ; id enim accidenta- 
rium est, etminus frequens, ideoque in mora- 
lem coiisiderationem non venit. 

•13. Decimas in dominium Ecclesice et sa- 
cerdotum transferri absolnte. — Ratio assertio- 
nis. — Censeo ergo simplieiter potuisse hoc mo- 
do imperari, et de facto ita fuisse boe pro?ce- 
ptum imposilum, ut omnes deeinue in Ecele- 
sinj dominium transferantur, et sacerdotibus 
ac ministris eeelesiasticis ex justitia debean 
tur integre, et siue diminutiune, supposito 



CAP XI. AN CONVENIENS SIT 

Ecclesice praeeepto in sua vi permariente, ut 
mtnc loqnimur. Ratio est, quia decimae dan- 
tur pastoribus Ecclesise ad sustentanda onera 
sui officii, ittter quse (prseter propriam susten- 
tationcm congruam, tam personarum qttam 
diguitatum etstatus uniuscujusque) numeran- 
tursumptus Ecclesiarum, receptio peregrino- 
rum, et subsidia pauperum. Nam, ut recte 
adnotavit Cajetanus, d. q. 87, prselati Eccle- 
siffi ex offieio sunt patres pauperum, quia ut 
boni pastores tenentur etiam animam suam, 
nedum exteriora bona offerre pro ovibus suis, 
Joann. 10; et ideo Faulus, 2 ad Timoth. 2, 
ait: Oportet Episcopum hospitalem esse. Item, 
loquendo de toto cleto, includendo caput cnm 
inferioribus prselatis et clericis, saepe neeessa- 
rium est ut possint etiam temporalibus prin- 
cipibus subvenire ad defendendam Eeelesiam. 
Item ssepe necesse est illis se gratos ostendere, 
adjuvando illos ex redditibus Ecclesiee. 

14. Alice personce ecclesiasiicra ex decimis 
ahcntur, licet sacramenta non ministrent . — 
Prseterea, licet non omnes clerici voluntariam 
paupertatem profiteantur, magua tamen pars 
personarum ecclesiasticarum hujusmodi pau- 
pertatem observat, et multi ex his decimis 
Ecclesiae aluntur, etiamsi ex officio non mi- 
nistrent sacramenta, neque per modum sti- 
pendii decimas recipiant, sed per modum li- 
beralis largitionis seu applicationis Pontificum . 
Alii vero clerici licet capaces sint haereditatum 
temporalium, nihilomimis experientia constat, 
eos maxime applicari ad ecclcsiasticum ordi- 
nem, qui illas non habent, sive illi sint ex com- 
muni plebe, sive ex nobilibus, quibus etiam ec- 
clesiasticus ordo ornatur, expeditque ut, jux- 
ta suam conditionem, commode possint ex 
ecclesiasticis redditibus sustentari. Omnibus 
crgo pensatis, non est excessus in hujusmodi 
designatione quotae partis; et sane experien- 
tia ipsa tot annorum satis ostendit fuisse hanc 
determinationem Ecclesiee convenientem ac 
necessariam. Et licet in particulari interdum 
eveniat, ut quidam clerici plus nimio abun- 
dent, alii vero, et fortasse digniores, et qui 
plus laborant, multum egeant, id non po- 
test imputari excessui vel superfluitati deci- 
marum, sed interdum sunt particulares de- 
fectus, vel casu contingentes, vel ex negligen- 
tia aliquorum prselatorum ; qui defectus non 
possunt omnino impediri in rebus \v :manis. 

15. Decimw datce clericis habent respectum 
subventionis pauperum. — Occurritur difficul- 
tati. — Concedo ergo , sub oneribus cleri- 
corum percipientium decimas, comprehendi 



DETERMINATIO DECHIARUM. 125 

subventionem panperum , et consequenter 
decimas, quee ad sustentanda onera cleri- 
catus dantur, habere peculiarem respectum 
subventionis pauperum. Hinc autem non 
oportet inferre, aliquam partem decimarum 
non transferri in Ecclesiam , seu in cle- 
rum quoad dominium, sed solum quoad 
dispensationem ; hoc enim nec uecessarium 
est, nec fortasse verum, preeserttm loquendo 
in communi de clero : alioquin laici in rigore 
justitice non tenerentur saltem eam partem 
decimarum solvere Ecclesiee, nec illam Eccle- 
siae restituere, si non solvissent. Patet seque- 
la, quia preeceptum decimarum solum per- 
tinet ad justitiam, quatenus est solutio sti- 
peudii debiti, et quasi taxati ab Ecclesia, nam 
eo ipso materia illa transit in ratiouem justi- 
tiae : at vero pars illa, qnee revera non datur 
clericis, sed paupcribus, non habet rationem 
stipendii ; non est ergo materia justitiae, sed 
eleemosynae. Et licet ex speciali preecepto po- 
sitivo, Ecclesia obliget ad dandam partem in 
eleemosynam per pastores Ecclesiae, tamjuam 
per dispensatores, nihilominus totum hoc per- 
tinebit ad circumstantiam eleemosynse, non 
vero ad materiam justitiae ; ergo, qui omise- 
rit dare illam partem, peccalnt contra miseri- 
cordiam, non contra justitiam, et qui suo ar- 
bitrio illam dederit in eleemosynam, peccabit 
contra ordinem et modum preeceptum ab Ec- 
clesia, non tamen contra justitiam, nec tene- 
bituraliquid restituere. Imo posset quis excu- 
sari a culpa, si propterea illam partem daret 
pauperihus, et non parocho, quia certo expe- 
rimento scit, si intret in possessionem paro- 
chi, non esse perventuram ad pauperes. Hsec 
autem et similia admittenda non sunt, nam 
plane repugnant legibus, et consuetudini Ec- 
clesise, et possunt afferre multa practica in- 
commoda; ergo. 

16. Decimce etiam in partes possent partiri a 
PontifiGibus. — Dico ergo, decimas omnes et in 
integrum, transire in verum jus et dominium 
Ecclesise et cleri, generatim loquendo, et 
quantum est ex vi determinationisdecimarum. 
Quod ideo addo, quia ipsamet Ecclesia, seu 
Pontifices, aut Concilia, approbantibus Ponti- 
ficibus, optime possunt cumulum decimarum 
in aliquas partes dividere, et uuam ita appli- 
care pauperibus, et alteram fabrica? ecclesiae, 
ut neutra transeat in dominium parochi, aut 
Episcopi, vel rectoris ecclestae, aut alterius be- 
neficiati, quia suprema potestas dispensandi 
haecbona est in Summo Pontifice, et ille mo- 
dus dispensationis et distributionis esse potest 



LIB. I. DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR^CEPTO. 
Et illo non obstante, sempcr tale est, vel ex sacramentorum administra- 



satis rationabilis. nt mo 
laiei tenentur integras decimas solvere ex ju- 
stitia, quia respectu totius cleri absolute im- 
perantnr ut justa stipendia, et necessaria ad 
sustentanda onera ministrorum Ecclesise, 
quamvis modus applicandi et distribuendi de- 
cimas velpartes earum,per ipsosmet Ecclesiae 
pastores, et pra?sertim per Pontiticem, variis 
modisdeterminari possit. Inter quosille, quem 
diximus possibilis est, et non incongruus. An 
vero sit de facto, necne, non est huic loco ne- 
cessarium ; quia sine illo modo distributionis 
recte intelligimus, assignationem decimarum 
babere aequitatem, et proportionem cum officio 
ministrorum Ecclesise, adjuncto etiam onere 
subveniendi pauperibus, sive hsec subventio 
facienda sit ab ipsis ex decimis, tanquam ex 
bouis jam propriis, et sibi concessis in verum 
domininm, sive tanquam a meris dispensato- 
ribus : uterque enim modus sufficit ad prsedi- 
ctam aequitatem. 

17. Cur personales decimw imperentur in 

lege nova, et non in veteri. — D. Thomce prima 

ratio. — Tertia ratio postulabat causam, ob 

quam personales decimae imperentur in lege 

nova, cum non praeciperentur in veteri, quia 

hinc videtur augeri difficultas circa seqoitatem 

hujus impositionis. Quam difficultatem attigit 

D. Thomas, dicta quaest. 87, art. 2, ad. 1, et 

duas indicat rationes, vel unam adsequatam, 

quee ex duabus partibus coalescit. Prima est, 

quia in lege veteri omnes undecim tribus extra 

Leviticam habuerunt in sortitione terree suas 

proprias possessiones, ex quibus sufficienter 

poterant decimas solvere Levitis, tam pro mi- 

nisterio, quam quia carebant possessionibus. 

At in lege nova non sunt datae possessiones 

iidelibus omnibus; quin potius maximaillorum 

pars praedia non habet, cum tamen seque 

fruantur labore et ministerio saeerdotum , 

unde si ex propriis operibus decimas non sol- 

verent, nullo modo contribuerent ad sustenta- 

tionem ministrorum sibi servientium , quod 

pra-ter rationem, et aequitatem justitiae videre- 

tur. Et potest haec ratio ampluis explicari, 

quia in lege veteri, etiamsi in singulis tribu- 

bus posseut esse multi pauperes non habentes 

po-sessiones, et ideo non solverent decimas , 

nihilominus ipse usus sacrificiorum et caere- 

moniarum talis erat, ut non posset quis uti 

ininisterioet opera sacerdotumautLevitarum, 

quin per ipsasmet materias sacrificiorum et 

oblationum aliquo sufficienti inodo contribue- 

rent ad sustentationem Levitarum. In lege 

autem nova non ila cst. Nam ex sacriiicio, ut 



tione, nulla utilitas temporalis, per se lo- 
quendo, provenit ministris : nam si quae obla- 
tiones cum his conjungantur, id acciden 
tarium est, et per se loquendo spontaneum, 
ut supra visum est. Et ideo oportnit ut quota 
decimarum communis esset de se omnibus fi- 
delibus, undecumque haberent proventus, aut 
lucra, cum omnibus sintcommunia spiritualia, 
qnse per se et intrinsece stipendium non inclu- 
dunt, ut explicatum est. 

18. Altera ratio D. Thomse est, quia sacer- 
dotes Levitici, licet privati fuerint possessio- 
nibus in sortitione terrae, non fuerunt privati 
potestatc negotiandi, et lucrandi eodem modo 
quo alii concives, et ideo nort fuit aliis impo- 
situm onus solvendi ipsis aliquid exsuis lucris. 
At vero in lege nova, clerici, u!. possint digne 
intenderedivino cultui,et ministeriis spiritua- 
lihus, quibus omnino dicati suut, arcentur a 
negotiationibus saecularibus et lucris, et ideo 
merito laicis imponitur, ut ex suis lucris ali- 
quam partem eis impertiantur, cum propter 
eorum utilitatem ipsi clerici priventur simi- 
libus lucns. Qnse ratio optima est : supponit 
tamen quod totus cumulus decimarum con- 
surgens ex prsedialibus et personalibus, non 
excedit convenientem quantitatem redditmim 
ecclesiasticorum : quod ex dictis in duobus 
prioribus punctis declarandnm et probandum 
est. 

GAPUT XII. 

QUID POSSIT CONSUETUDO CIRCA OBLIGATIONEM VEL 
MODUM SOLVENDI DECIMAS. 

1 An obligatio solvendi decimas possit au- 
ferri per consuetiidinem. — Prima opinio In- 
nocentii. — Priusquam de circumstantiis hu- 
jus prrecepti dicamus, videtur haec qiuTstio 
hoc loco necessaria ; tum quia pendet ex dic- 
tis in capitibus proxime praecedentibus, et 
illius resolutio doctrinam in eis datam magis 
declarabit et confirmabit ; tum etiam quia lu- 
cem afferet ad omnia sequentia, quia majori 
ex parte ex consuetudine definienda sunt. Sub 
consuetudine autem praescriptionem comprc- 
hendimus, quamvis aliquo modo inter se dif- 
ferant, ut dicemus. Prsecipua ergo quaestio in 
pi;esenti est, an obligatio solvendi decimas 
possit per consuetudinem auferri. In qua con- 
sequenter loquuntur Canonistse, ut latetractat 
et refert Govar., d. c.17, n. 8; et Gutierrez, 
d. lib. 2, c. 20, n. 31 et sequentibus, prajser- 



CAP XII. QUID 1N DECIMIS POSSIT CONSUETUDO. 



\n 



tim usque ad 38. Qui ergo dixerunt decimam 
deberi ex jure divino, etiam quoad quotam, 
consequenter asserunt nec tolli nec diminui 
posse per contrariam consuetudinem , quia 
ha^c non potest derogare juri divino : nam si 
naturale sit, illud est immutabiie ; si vero est 
positivum, pendet ex divina voluntate, quse 
non mutatur, neque aufert legem, propter 
pravam hominum consuetudiuem. Et hanc 
opinionem tenentlnnocentius et Joann. And., 
quos tandem sequitur Panorm., in c. In ali- 
quibus, de Decim.,num. 7, licet satis dubuis 
et perplexus iu hac re fuisse videatur Non- 
nulli vero relati a dictis anctoribus valde in- 
constanter loquuntur, et errant, quia ex una 
parte asserunt quotam decimse e<se de jure di- 
vino, et ex alia affirmant posse diminui per 
consuetudinem, licet non prorsus tolli;quia 
jus, inquiunt, divinum, licet non possit tolli, 
potest dimiuui. Quod omnino falsum est, nam 
ratio facta seque probat de immutabilitate 
quoad diminutionem et quoad ablationem. Eo 
vel maxime quod lex taxans stipendium, sicut 
et pretium,quasi in indivisibili consistit, nam, 
ex eo quod prsecipitur, et taxatur tanta quan- 
titas, si illa non impletur, non servatur lex. 
Isti ergo, dum iila duo admittunt, licet pro- 
priam vocem ignorare videantur, in re dicunt 
quotam non esse de jure divino, sed aliquid 
aliud, quod per minorem partem impleri po- 
test, nempe sustentatio ministrorum. 

2. Alia opinio refertur. — Alii, qui inter 

prsediales et personales decimas distinguebant, 

asserendo priores esse de jure divino, et pos- 

teriores de humano, consequenter distinguunt 

cum proportione in praesenti, dicentes, prse- 

diales nec tolli nec diminui posse per contra- 

riam consuetudinem, utpote repugnantem 

divino juri ; personales autem aiunt posse et 

diminui et tolli per consuetudinem, quia con- 

suetudo potest prsevalere contra humanam 

legem ; hse autem decimee tantum ecclesias- 

tica lege debentur, ut supponitur. Atque lta 

distinxitTurrecr., in c. Revertimini, 16, q. I, 

art. 7, cum Hostiensi et aliis, quos latius re- 

ferunt Covar. et Gutier., supra. Hoc modo 

iuterpretantur multi § Ille quippe, cap. In 

aliquibus, de Decimis, in quo dicitur, illas 

decimao necessario esse solvendas, quce deben- 

tar ex lege divina, zel loci consuetudine pro- 

bata. Nam prior pars censetur posita propter 

decimas prsediales, quas dicunt non pendere 

ex consuetudine, quia in lege divina taxatse 

sunt; posteriorem vero partem accommodant 

ud decimas personales, nam, quia illte de jure 



humano sunt, ipsummet jus humanum potuit 
approbare vel tolerare consuetudinem illis de- 
rogantem. 

3. Opinio aliorum in Tiac materia. — Non 
defuerunt alii qui aliter distinguerent, dicen- 
tes consuetudinem per se solam, et non ap- 
probatam a Papa, non posse preevalere contra 
decimas, etiam ad diminuendas illas, sive sint 
dejure divino, sive de humano. Si vero sit 
approbata a Papa, putant sufficere, cujuscum- 
que etiam juris sint. Ita refert Abb., d. cap. 
In aliquibus, et non multum refragatur. Et 
idem significat Gloss. ibi, ver. Consuetudinem. 
Late illam defendit Didac. Perez, in 1. 1, tit. 
5, libr. \ Ordin. Ratio prioris partis quoad jus 
divinum jam constat ex dictis quoad huma- 
num vero reddi potest, quia non queecumque 
consuetudo potens est ad derogandum juri ec- 
clesiastico, sed illa tantum quse rationabilis 
est; consuetudo autem non solvendi integre 
decimas irrationabilis est. Quod declarari po- 
test ex dictis in pra>cedenti capite, nam si 
quota decimse, secundum prudentem sestima- 
tionem Pontificnm et totius Ecclesise, est con- 
veniens subsidium clericorum , et moraliter 
necessarium ad sustentanda onera illius sta- 
tus, profecto consuetudo diminuens illam quo- 
tam irrationabilis censenda est. Quod etiam 
ex effectibus declarari potest, quia necesse 
est per talem consuetudinem diminui, et sub- 
sidium pauperum, et divinum cultum, aut 
ornatum ejus, et decentiam sacerdotum, seu 
clericorum, quee omnia sunt a recta ratione 
aliena. 

4. Posterior pars opinionis probatur. — 
Altera vero pars, scilicet, quod, interveniente 
approbatione Pontificis, hsec consuetudo prse- 
valere possit, si supponamus quotam decimse 
tantum de jure ecclesiastico deberi, facilis 
est; quia Pontifex potest ecclesiasticam legem 
immediate immutare; ergo etiam potest idfa- 
cere, approbando consuetudinem. Item, tunc 
cessat ratio in coutrarium facta; quia Pontifi- 
cis approbatio prsesumitur rationabilis, et non 
fieri nisi ubi aliter est sufficienter provisum 
Ecclesise et ministris ejus. At vero si quota de- 
cimse esset in rigore de prwcepto divino, dif- 
ficile videretur illam partem sustinere, quia 
non potest Pontifex divinum prajceptum au- 
ferre, etiam ex parte. Posset autem quis dice- 
re, posse Poutiticem cedere juri suo, vel Ec- 
clesiarum, et hoc modo probare consuetudi- 
nem, non directe mutando jus diviuum, sed 
quasi subtrahendo materiam ejus, sicut qui 
remittit promissionem, tollit ab altcro obliga- 



LIB. I. DE rilYINO CULTU NKCESSAIUO EX PR^CEPTO. 



tionem, nullam mutationcm faciendo in juro 
rlivino naturali. 

o. Alia dis'inct'w de decima sustentxtionis ct 
quot>r. — Alia di>tinrtio magis recepta et 
( •ommunis, est de clecima sustentationis, vel 
deeima quota?. Nam conlra priorem non po- 
test valere consuetiulo ; potest autem praeva- 
lcre eontra posteriorem, qnando tota illa ne- 
eessaria non est ad congruam sustentationem 
ministrorum. Ita tenet Covar. sup., n. 8; et 
Gutierrez, n. 3%, et in re idem tenet Sot., de 
Just., q. -1. ad i; ct Aragon.,2. -2. q. 87, a. I, 
eirca solutionem ad 5; Rebuf. etiam, tract. de 
Decimis, q. 13, boc ipsum sentit, lieet aliter 
loqui videatur, quod fere in omnibus juristis 
citatis observari potest; et in Abulens. et aliis, 
quos statim referam. Et ex hac distinctione 
colligunt dicti auctores consuetudine fieri 
posse, ut minuantur decimse quoad quotam, 
id est, quod sufficiat solvere vigcsimam, vel 
trigesimam partem, non vero posse fieri ut 
omnino toliantur, qnia cum diminutione po- 
test manere sufficiens sustentatio ministro- 
rum, non vero si omuino nihil solvatur. Unde 
fit ut etiam in diminutione necessario sit 
assignandus terminus, ultra quem jam non 
relinqueretur congrua sustentatio. 

6. Doctrina quce ex superiori opinione infer- 
tur. — Deinde inferunt, consuetudine facile 
posse introduci, ut personales decimee absque 
culpa non solvantur. quia preediales sufficiunt 
ad sustentationem ministrorum. Consequenti 
autem ratione videtur posse inferri, ubi fuerit 
consuetudo solvendi decimas personales, et 
illse fuerint sufficientes ad sustentationem mi- 
nistrorum, posse valere eonsuetudinem nihil 
solvendi de decimis preedialibus, quia tunc ea- 
dern procedit ratio Neque auctores citati hoc 
negant, licet illud taceant, fortasse quia vel 
raro, vel uunquam contingit talis modus con- 
suetudinis. Cujus ratio esse potest, quia sol- 
ventes preediales decimas ordinarie sunt divi- 
tes, sohentes autem personales frequentius 
sunt pauperes;rationabileautem estutdivites, 
potius quam pauperes, ministros alant. Fru- 
etus etiam prcediales sunt magis naturales, 
ut sic ilicam, et sunt mogis certi et magis no- 
ti, et ideo, ubi est consuctudo solvendi deci- 
mas ordinarie iiuipit a prajclialibus ; nisi for- 
tasse in alicjua civitate (qualis potest c.ogitari 
Venetia. vel alia similis), in qua pauca, vel 
nulla sunt pradia, et idco omnes vel artibus 
vtl negotiationibus incumbunt. In hujusmodi 
enim loi is, facile posset introdiici consuetudo 
non solwMidi decimas pnediales, diimmodo 



pcrsonales persolvantur : e contrano vero non 
item, quia sinc decimis personalibus non ha- 
berent ecdesiastici sufficientem sustentatio- 
nem, ut notarunt Gregor Lup., in lib. \, tit. 
20, p. 1; et Aichid., in lib. 1, td. 5, lib. 1 
Nov. recopil., quos refert et sequitur Guticr. 
snp., num. 33, cum Covar., d. num. 8. Ratio 
denique fundamentalis hujus senlentia? cst, 
quia decima sustentationis est de jure natu- 
rali : ergo debitum ejus non potest tolli per 
consuetudinem ; decima autem qnotae de jure 
humano est ; ergo potest per consuetndinem 
tolli, vel, quod perinde est, diminui in omni 
illa parte quee non repugnaverit congruce sus- 
tentationi. 

7, Approbatur pmcedens opinio, it expli- 
catur — Oljectio contra priviau? partem. — 
Et hsec quidem sententia in re vera est, indi- 
get tamen explicatione quoad utrumque mem- 
bram. Nam contra primum objici potest, quia 
supra dictum est solvendas esse primitias ex 
prsecepto, quantitatem vero primitiarum. aut 
voiuntate, aut consuetudine determinari. Si 
ergo esset consuetudo solvendi tantum quan- 
titatem primitiarum, ut ad congruam susten- 
tationem ministrorum sufficeret, posset ibi 
valere consuetudo nihil omnino solvendi ex 
decimis, tarn preedialibus, quam personalibus; 
ergo non tantum decima quotee, sed etiam 
decima sustentationis potest consuetudine ab- 
rogari. Simile argumentum sumi potest ex 
oblationibus ; nam illse etiam cedunt in su- 
stentationem ministrorum ; si ergo illae tantse 
sint ut sufficiant, non erit contra naturale jus 
vel diviuum nihil omnino ex decimis solvere. 
Prsesertim, quia supra dictum est, interdum 
teneri fideles ad oblationes solvendas, soliun 
quia ministri illis indigent ad suam sustenta- 
tionem ; ergo, commutata proportione, quando 
ministri sufficienter aluntur per oblationes, 
poterit per consuetudinem tolli integre etom- 
nino obligatio solvendi decimas. Tandem ec- 
clesiis dantur a fidelibus multa prasdia et 
bona immobilia fructifera, et solvuntur census 
per pia legata, vcl aliis modis Ecclesiee relicti ; 
ergo fieri potest ut ex his fructibus habeaiit 
ministri Ecelesiarum sufiicientem sustentatio- 
nem ; ergo ibi etiam non erit juri naturali 
contraria consnetudo nihil omnino solvendi 
ex decimis ; poterit ergo prsevalere. Atque ita 
sine ulla distinctione deeimarnm hoc asseruit 
Gloss., in c. Quia cognovimts, 10, q. 3, et iu 
cap. In aliqnibus, § Ille quippe, de Decim.J 
Alinleus., (]uaist. i85, in eap. ±2 Matth. ; et 
eamdem opinionem constanter defendit Men- 



CAP. XII. QUID 1N DECIMIS POSSIT CONSUETUDO. 



cka , Hbr. 2 Controver. Illustr. , cap. 89, 
num! 8. Nec dissentit Rebuff., dicta q. 13, 
n 43 et U ; ait enim non valere consuetudi- 
nem non solvendi decimas, nisi eadem consuc- 
tudo habeat, ut detur aliquid pro ipsis deci- 
mis, nam tunc, inquit, valeret : hoc autem in 
omnibus dictis casibus fit. 

8. Argumenta facta non procedere contra su- 
periorem sententiam. — Dico ergo hujusmodi 
argumenta non procedere contra mentem et 
intentionem preecedentis sententiae, si conve- 
nienter declaretur. Non enim facienda est vis 
in voce decima, neque in hoc, quod sustentatio 
congrua ministrorum deducenda necessario 
sit ex aliqua parte aliquota fructuum praedia- 
lium, vel negotiorum, aut operum, sed in hoc 
tantum, quod clericis provideatur de congrua 
sustentatione ; nam hoc est debitum ex jure 
naturali; quod autem impleatur hoc vel illo 
modo, non est de jure naturali vel divino, et 
ideo si alia via sufficienter provisum est Ec- 
clesiis, uon est dubium quin possit consuetu- 
dine introduci, ut nulla alia pars fructuum 
vel lucrorum clericis solvatur. Et haec consue- 
tudo dicitur esse in Italia, atque eadem dicitur 
viguisse inter Graecos. 

Impugnatur Covar. — Unde non video cur 
Covar., <f. cap,. 17, cum prius D. Thomae et 
Theologorum sententiam defendisset, postea 
in fine n. 8, ver. Undecimo, simpliciter dam- 
net, ut irrationabilem , consuetudinem non 
solvendi aliquas decimas, etiamsi sacerdotes 
(inquit) spiritualia ministrantes , aliunde ha- 
beant unde congrue alimenta recipiant. Nec 
reddit aliam rationem, nisi quia est nimia illa 
exetnptio, si quidem ex ea tollitur recognitio, 
quam exhibere debent laici sacerdotibus mi- 
nistrantibus eis sacramenta, praebendo eis 
aliquod stipendium. Verumtamen si suppo- 
nantur ministri altaris habere ratione sui mi- 
nisterii congrua alimenta, non possunt dici 
omnino privari stipendio, nec laici prorsus 
exempti ab illo solvendo. Ideoque, licet talis 
consuetudo laudanda non sit, ubi fuerit prae- 
scripta legitime, Ecclesia non repugnante, 
non videtur damnanda. At vero si Convarruvias 
loquatur in eo casu, iu quo miuistri Ecclesiae 
ab illa nihil habent, licet aliunde ex patri- 
monio, vel ex industria, seu arte, alimentum 
habere possint, tunc vera esset ejus senten- 
tia; nam esset irrationabilis talis consuetudo, 
ut ejus ratio probat. Nos autem loquimur 
semper in priori sensu . 

9. Unde talis consuetudo posset oriri. — 
Atque hoc modo poluit contingere, ut hujus- 



xui. 



429 

modi consuetudines in principio introduetse 
fuerint ex benigna conventione inter clericos 
et laicos, consentientibus Episcopis, et appro- 
bante, vel saltem non repugnante Summo 
Pontifice. Potuerunt etiamin principio clerici 
voluntarie cedere juri decimarum, contenti 
solis spontaneis oblationibus ( sicut Paulus, 
1 ad Cor. 9, de se dicit, non fuisse usum po- 
testate exigendi sustentationem , sed pro- 
priis manibus laborasse, ad ea, quaesibi neces- 
saria erant, comparanda), et postea usu tem- 
poris illam consuetudinem praescriptam esse. 
Contrahunc ergo seusum non procedunt ob- 
jectiones factae. Sed objici potest, quia nemo 
potest praescriptione liberari ab obligatione 
solvendi tributum regi, leg. Comperimus, 
cap. de Praescription. trigint., etc. ; ergo mi- 
nus poterit liberari a solutione divinitributi, 
qualis est decima, juxta cap. Tua noMs, de 
Decim. Respondent Abbas, Felin. et alii in 
cap. Ad audientiam, de Praescript., negando 
consequentiam, quia tributa immediate sol- 
vuntur in recognitionem regiae potestatis, de- 
cimae vero in commodum et sustentationem 
ministrorum, et protestatio divinii dominii 
est quasi annexa, et secundaria in hoc actu, 
nam aliis actionibus primario fit. Dici etiam 
potest, ob hanc et aliam rationem, jus civile 
non admittere illam prtescriptionem, jus au- 
tem canonicum illam admittere in decimis, 
quia noluit cum majori rigore decimas im- 
perare. 

10. Quo sensu xerum sit prceceptum decima- 
rum non tolliper consuetudinem. — Circa hanc 
vero partem est advertendum, ex mente D. 
Thomae, dicta q. 67, art. 1, etQuodlib. 6, art. 
10, ad2, quod docte animadvertit Soto, dicto 
art. 1, in fine, hanc consuetudinem, minuen- 
tem vel tollentem solutionem decimarum, 
nunquam posse ita contra Ecclesiam praeseri- 
bi, ut privetur Ecclesia potestate imperandi 
decimas, etiam quoad quotam, non obstante 
tali consuetudine, quoties ad bonum Ecclesiae 
expedire judicaverit. Atque in hoc sensu ve- 
rum est, praeceptum decimarum non posse 
tolli aut diminui per consuetudinem, nisi sit 
a Pontifice approbata, vel saltem tolerata; est 
autem tolerata, quandiu Pontifex illi non re- 
sistit, maxime si illam non iguoret. Verum- 
tamen etiamsi ignoret il!am, ratione juris 
communis ceusetur eam approbare ; neque 
enim necessaria est specialis approbatio, quae 
praerequirit facti cognitionem; nullo enim 
jure hoc cavetur, et ex natura rei, non est 
necessarium, ut probant omnia quae diximus. 

9 



130 LID. I. DE DIVINO CILTU 

Sufiieit ergo jus commune, quod frcquenter 
in hac materia disponit, in decimarum solu- 
tione consuetudinem attendendam esse, ut 
patet ex cap. Commistum, cap. Cum sint lw- 
mines, et in cap. Delicti, et cap. Apostolicw, 
de Decimis;et idem probat dictum capitulum, 
I,i quibasdam, § Hle. Sensus enim supra rela- 
tus necessarius non est, sed proprius intellec- 
tus esse videtur, decimam solvendam esse ex 
rigore legis quoad quotam; ubi autem minus 
solutum fuerit, debere esse ex consuetudine 
approbata; censetnr autem approbata, ut 
dixi, eo ipso quod est legitimo tempore prse- 
scripta, et illi contradictum non est per eum, 
qui babet legitimam potestatem. 

1 J . In Ecclesia est potestas ad imponendam 
decimam de noto, etiam contra consuetudinem. 

— Hoc solu/n ad Summum Pontificem spectat. 

— Non obstante vero hoc jure communi, et 

quacumque consuetudine,etiam immemoriali, 

semper manet in Ecclesia spiritualis potestas 

ad imponendam decimam de novo, etiam ubi 

nunquam soluta fuit, si judicaverit expedire. 

Heec autem potestas de facto non est iu aliquo 

inferiori Summo Pontifice. Itaque ubi est 

preescripta consuetudo non solvendi quotam 

decimse, vel simpliciter, vel ex talibus rebus, 

non possunt clerici sua auctoritate illam pe- 

tere vel exigere, et injuste facerent si per 

coactionem vellent illam extorquere. Imo ne- 

que Episcopi particulares, cujuscumque di- 

gnitatis smt infra Pontificem, possunt impo- 

nere obligationem solvendi decimam contra 

consuetudinen receptam. Ratio est, quia hoc 

est contra jus commune; inferiores autem 

Episcopi non possunt contra jus commune 

quicquam disponere, preesertim in re tam 

gravi, et quae potest esse onerosa fidelibus , 

et scandalum generare, quando de novo in- 

troducitur. At vero in Summo Pontifice sem- 

per manet integra hsec potestas : nam im- 

primis semper potest juri communi derogare, 

et licite id facit ex legitima causa. Deinde 

potestas illa imperandi decimas, quam su- 

pra diximus Pontificem habere, di-vina est et 

per nullam consuetudinem tolii aut diminui 

potest. Et ideo sicut in principio, antequam 

essct in Ecclesia ha-c vel illa consuctudo, 

potueruut Pontifices pneeeptum decimariim 

imponere, ita scmper possunt, non obstante 

quacumque coii-uctiidine. Uude lice.t sem- 

per pos-int ccdcie juri suo, vel Ecclcsiariiin, 

vei coniiiveru , aut privile^ia concedere, 

ut capitc sequenti dicam, nunquani potest 

seip.-um privare pute-Late condeiiili hoe, jus, 



NECESSAMO EX PR/ECEPTO. 
quando et ubi expedire censuerit, neque sub- 
diti possunt ita preescribere contra hanc po- 
testatem, quin teneantur consuetudinem re- 
linquere, quoties Pontifex illam reprobaverit, 
aut mutaverit, etha-c est communis resolutio, 
quam expresse tenet Anton., 2 p., tit. 4, c. 3, 
§ 46 ; et Silvest., ver. Decimce, q. 3, § Quan- 
tum ad tertium ; Govar., dicto cap. 17, num. 
12; et Gutierrez allegat plures d. cap. 21, 
num. 51. 

12. Explicatur D. Thomas dupliciter. — 
Et juxta hsec intelligendus est divus Thomas 
quando in dicto articulo 1, ad 5, ait, eos, qui 
propter desuetudinem non solvunt decimas, non 
esse in statu peccati, nisi forte propter obsti- 
nationem animi habentes voluntatem non sol- 
vendi, etiamsi db eis petantur. Duobus enim 
modis hoc potest intelligi : primo , quando 
adeo est obstinatus animus, ut licet clerici 
servientes Ecelesise non habeant congruentem 
sustentationem, et ideo illam petant, nihilo- 
minus fideles non sint parati ad illam dan- 
dam prsetextu consuetudinis ; nam hoc contra 
justitiam esset. Unde si fortasse ecclesia aliqua 
superiori tempore habebat praidia, vel alios 
redditus, ex quibus posset mimstros susten- 
tare, et postea per mutationem rerum et tem- 
porum ad paupertatem perveniat, et ideo de 
novo petat decimas, sine dubio tenebuntur fi- 
deles illas solvere, saltem in ea quantitate 
qu?e ad sustentationem sufiiciat, dummodo ip- 
sis de necessitate constet, quia jam tunc illud 
incipit esse debitum justitise, et divini ac na- 
turalis juris, quod reddendum est, etiam sine 
interventu humani preecepti. Imo si Ecclesia 
semper fuit indigens, et nihilominus anteces- 
sores parochi non petebant decimas, nec sus- 
tentationem, sed cedebant juri suo, et aliunde 
victum, ac vestitum , et necessaria sibi quae- 
rebant , postea vero succedentes clerici no- 
lint cedere juri suo, sed petant sibi sustenta- 
tionem debitam, tenebuntur fideles eam praj- 
stare, et consequenter ubicumque status Ec- 
clesice est hujusmodi, quamvis decimee sine 
peccato n on solvantur, quandiu non petuntur, 
quia ita habet consuetudo, et quia censentur 
Pastores cedere juri suo, nilnlominus tenen- 
tur fideles esse parati ad dandum saltem con- 
grua, si petantur, et tunc procedit quod divus 
Thomas ait, illos esse in statu peccati, si sint 
obstinati in contrario proposito. 

1 3. Cur D. Thomas particulam forte addi- 
derit. — Dixit autem forte, non quia jus sit 
inceilum, scd quia factum potest esse du- 
bmm. id est, an Ecclesia vere indiireat, et an 



CAP. XII. QUID IN DECIMIS POSSIT CONSUETUDO. 



non solutio decimarum fundetur in volunta- 
ria cessione clericorum, vel in alia recompen- 
satione. Tamen, supposita facti certitudine, 
obligatio satis certa est, quia contra naturale 
jus prsescribi non potest, et qiiia liberalitas 
unius cedentis juri suo non potest successon 
praejudicium afferre , nec obligare Mum, ut 
etiani ipse cedat jurisuo. Imoneque eadem;per- 
sona, propterea quod aliquo tempore cessit, 
vel dissimulavit , obligatur , aut cogitur ad 
non petendum postea congruam sustentatio- 
nem, si revera illa indigct. 

14. Secundus modus explicandi. — AWo mo- 
do potest intelligi illud dictum D. Thomae de 
petitione decimarum, etiam quoad quotam, 
quamvis non tota sit necessaria ad congruam 
sustentationem minislrorum talis Ecclesiae, 
vel provinciae, vel etiamsi petatur in minori 
parte, nova tamen, et non solita solvi, neque 
propter novam mutationem et penuriam in 
bonis Ecclesise factam, sed solum propter uni- 
versale jus Ecclesise, ejusque potestatem. Et in 
hoc sensu erit hoc etiam verum in ordine ad 
potestatem Pontificis, propter rationem supra 
factam, et quia ipse respicit universale bonum 
Ecelesiae, et ita potest statuere de novo aliquid, 
quod obliget particularem ecclesiam, vel pro- 
vinciam, etiamsi ibi non sit facta nova muta- 
tio, neque occurrat particularis necessitas, 
quia universalis gubernator et dispensator po- 
tcst uti sua potestate propter universaliores 
causas. Qui ergo in hujusmodi provinciis, ubi 
nunc est talis consuetudo non solvendi deci- 
mas, essent in animo obstinato non reddendi, 
etiamsi a Pontifice prseciperentur, essent sine 
dubio in statu peccati mortalis. Si solum au- 
tem essent iu proposito non dandi quotam 
decimse, vel aliam partem non necessariam 
ad sustentationem, etiam inferioribus clericis 
petentibus , tunc non essent in statu peccati 
mortalis. Et ita videtur clarius locutus divus 
Thomas, in Quodlibeto 2, artic. 8, dum ait, 
non obstante quacumque consuetudine, Eccle- 
siam posse imperare decimas, et fideles debere 
esse paratos ad obediendum illi : nam per Ec- 
clesiam, supremam ejus potestatem intelligit, 
ut auctores citati recte intellexerunt. 

15. Posse consuetudine introduci varietatem 
in circumstantiis decimarum. — Ex his quse di- 
ximus de virtute consuetudinis, ad minuen- 
dam vel abrogandam obligationem solvendi 
decimas Ecclesiae absolute et simpliciter, sup- 
posita aliunde sufficienti sustentatione minis- 
trorum, sequitur a fortiori posse consuetudine 
introduci mutationem, seu varietatem iu cir- 



131 

cumstantiis (ut sic dicam) circa solutionem 
decimarum, ut, verbi gratia, quod solvantur 
ex his rebus, et non ex illis, quod solvantur 
huic loco potius quam illi, verbi gratia, Ec- 
clesise, ubi quis habet preedia, vel ubi recipit 
sacramenta. Item quod solvantur hoc tempore, 
hac mensura, hoc modo potius quam illo, ut, 
verbi gratia, quod solum solvantur quando 
petuntur, vel etiamsi non petantur, vel quod 
solvantur in arca, aut deferautur in ecclesiam, 
seu domum parochi, et similia : haec enim 
omnia ex consuetudine pendent, ut jura supra 
citata docent, et in sequentibus in particulari 
dicemus. Ratio vero generalis est, quia jura 
nihil statuunt in particulari de his circum- 
stantiis singulis, et consuetudo de se habet 
vim sufficientem ad introducendam humanam 
regulam in his rebus servandam, prassertim 
quando alia deest. Quod ideo addo, quia sub 
consuetudine comprehendi debent pacta, et 
conventiones humanse, seu coneordiae, quae 
in hujusmodi circumstantiis possunt transigi 
et constitui inter laicos et clericos, dummodo 
sufiicienti auctoritate confirmatae sint. Nam si 
sint perpetua?, Episcopi consensum requirunt; 
si vero ad tempus tantum vel vitam fiant, ex 
partium conventione fieri possunt, ut notat 
Glossa, in c. Bx multiplici, de Decim., per 
textum ibi, et c. Suggestum, et c. Nuper, eod. 
tit., et c. Statuimus, c. Veniens, de Transact. 
Denique semper in his consuetudinibus sup- 
ponendum est manere integrum jus naturale 
dandi sufficientem sustentationem ministris 
Ecclesise ; nam huic juri nunquam potest con- 
suetudo derogare, et haec regula applicanda 
semper est ad particulares casus, quos infra 
attingemus. 

16. Potest per consuetudinem aliquis libe- 
rari a solvendis decimis. — Secundo sequitur 
ex dictis, posse aliquem usu, et consuetudine 
legitime praescripta, iiberari a debito solvendi 
decimas, vei ex parte, vel etiam in toto. Ita 
sentit Covarr., dicto c. 17, numer. 10, contra 
nonnullos Ganonistas, quos ibi refert. Verum- 
tamen illi Canonistae fundabantur in opinione 
supra reprobata, quod consuetudo non possit 
decimarum debitum tollere. Suppositis autem 
iis quae diximus, nulla in hoc potest esse du- 
bitatio, quia si consuetudo potest liberare ab 
hac obligatione totam communitatem, a for- 
tiori poterit unam vel aliam personam exi- 
mere, quia minus est eximere unampersonam, 
quam omues. Item sicut consuetudo potest 
abrogare legem, ita et aliquem liberare ab 
obligatione legis humanae : sed ostendimus 



LIB. I DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR^CEPTO. 

exemptionem illam ex aliqua legitima causa 
factam esse, imo etiam preesumitur privilc- 
gium aliquod praecessisse, vel saltem bona fide 
reputatum semper esse, quia non est verisi- 
mile pastores, et parochos, ad quos pertinebat 
jus talium decimarum, tanto tempore dissi- 
mulasse, et patienter tolerasse non solvi sibi 
decimas sine aliquo justo titulo. 



13-2 

hano legem decimarum, quoad quotam, esse 
humanam, et ideo posse abrogari per consue- 
tudinem; ergo eadem ratione potest limitari 
(ut sic dicarn), seu exceptionem pati quoad 
unam vel aliam personam; supponimus enim 
per hoc non privari ministros sacramento- 
rurn congruenti sustentatione : hoc enim jus 
semper debet manere illsesum. Et ita sequi- 
tur Gutier. sup., n. 64, citans etiam Mencha., 
lib. 2 Contr. Illustr., cap. 89, num. 10. 

17. Oijectio. — Sed objici solet, quia laicus 
non potest prsescribere jus decimarum, id est, 
ut ei solvantur decimae ab aliis; ergo nec po- 
test preescribere jus retinendi decimas, quas 
ipse solvere deberet Consequentia probatur. 
Quia ha?c duo paria sunt, nam retinendo deci- 
mas, quasi a seipso illas recipit : antecedens au- 
tem certum est apud jurisperitos, ex c. Causam, 
quce, de Praeseript., nbi videtur esse expressa 
diffinitio : et ratio est, quia laicus est incapax 
spiritualis juris, et persona incapax nunquam 
prsescribit. Respondetur tamen negando con- 
sequentiam : nam longe diversa sunt acqui- 
rere jus decimarum, vel liberari ab onere sol- 
vendi decimas ; illud enim prius est acquirere 
jus spirituale , nam jus obtinendi decimas 
spirituale est, onus autem solvendi decimas 
temporale, et ideo immunitas ab hoc onere, in 
rigore, tantum est qusedam commoditas, vel 
libertas temporaiis, quse consuetudine prse- 
scribi potest. 

18. Augetur argumenti vis. — Respondetur. 

— Sed urgebis, quia videtur contra justitiam, 

quod is, qui fruitur ministerio et labore alte- 

rius, non solvat stipendium ; cur enim onus 

hoc aliis aecrescet, cum non magis participent 

de bujusmodi ministerio , quam ille alius qui 

decimas non solvit? Respondetur posse hanc 

consuetudinem , legitime prcescriptam, non 

esse contra justitiam, nam vel injustitia con- 

sideratur respectu parochi, vel respectu alio- 

rum parochianorum, qui solvunt decimas. At 

vero respeetu parochi, non est injustitia, quia 

supponitur habere congruentem sustentatio- 

nern, et illius parum interest quod ab hoc vel 

ab illo solvantur; integrce autem decimae non 

debentur illi, nisi juxta consuetudinem prse- 

seriptam. Neque etiam respcctu aliorum paro- 

chianorum intercedit neecssario injustitia ; 

tnm quia fieri optime potest ut, licet alius non 

solvat decimas, ip^i non plus solvant; tum 

etiam quia potest interdnm rationabilis oausa 

inlervenire eximcndi aliquem privatum a 

coimnuiii oncre aliorum, et qu.indn invenitur 

comuetudo pricscripta legilime, pnesumihir 



CAPUT XIII. 

DE TEMP0RE NECESSARI0 UT CONSTJETUDO NON 
S0LYENDI DECIMAS SIT LEGITIME PRiESCRIPTA. 

1 . Quanto tempore opus sit ad prwscriben- 
dum in decimis. — Aliter de communitate lo- 
quendum, aliter de particulari in hac materia. 
— Dicendum estimprimis, in hac prsescriptio- 
ue servandam esse regulam capit. primi de 
Prsescriptionibus, in 6 : oportere lalem con- 
suetudinem immemorialem esse, vel necessa- 
rium esse ostendere titulum, in quo talis prae- 
scriptio fundata fuerit. Nam ad prsescriben- 
dum contra Ecclesiam in his quee simul sunt 
contra jus commune, talis modus consuetudi- 
nis et probationis ibi postnlatur : hoec autem 
preescriptio, de qua loquimur, et est contra 
Ecclesiam, et contra jus commune, ut constat; 
ergo in ea jus illius decreti servandum est. Et 
ita docent, allegando alios, Covarruvias, dicto 
cap. 17, n. 7, 8 et 10; et Gutierrez, n. 65 et 
67; et Molina, tract. 2 de Just. , disp. 75. Ad- 
dunt vero iidem auctores, non esse eamdem 
rationem de consuetudine totius communitatis 
in non solvendis decimis, quia in illa suffieit 
tempus quadraginta annorum, etiam sine ti- 
tulo, juxta capitulum ultimum de Consuetu- 
dine, adjuncta Glossa, verb. Legitime prwscri- 
pta, et quae ibi a Pauormitano et aliis notan- 
tur, et cap. Auditis, de Pisescriptionibus, cum 
similibus. 

2. Impugnatur tradita diferentia. — Rcs- 
ponsio. — Contra hanc vero differentiam ob- 
stare videtur ratio supra facta, quod facilius 
videtur eximere unam personam ab oncre 
solvendi decimas , quam totam communita- 
tem ; si ergo, ut prasvaleat consuetudo totins 
communitatis contra debitum decimarum , 
sufficit tempus quadraginta annorum absque 
alio titulo, cur in privata persona ultra tem- 
pus quadraginta annorum postulatur titulus, 
et, dcficienle titulo, immemorialis consuctu- 
do reqmritur ? Ad hoc respondent dicti auc- 
tores, et rationem diversitatis redduut, quia 
peculiaiis pcrsona non eximitur cx vi solius 



CAP. XIII. QUOD TEMPIS REQUIRAT PRjESCRIPTIO NON SOLVENDI DECIMAS. 



133 



consuetudhris, sed ex vi prsescriptionis : com- 
munitas auteni eximitur ex vi consuetudinis 
absque preescriptione, et ideo preescriptio pri- 
vatee personee regulanda est juxta jus statu- 
tum in dicto capite primo, de Praescriptioni- 
bus, in sexto, quod de Praescriptione contra 
Ecclesiam, quse fit resistente jure, expresse 
loquitur. Illud autem jus, cum odiosum quo- 
dammodo sit, et restringens, non est exten- 
dendum ad consuetudinem, quee non est pree- 
scriptio, qualis est consuetudo totius commu- 
nitatis de non solvendis decimis. Gum ergo 
juxta jus commune ad talem consuetudinem 
sufficiat tempus quadraginta annorum cum 
aliis conditionibus requisitis, ut suum effec- 
tum habeat, idem dicendum erit de consue- 
tudine communitatis non solvendi decimas. 
3. In quo differant consuetudo et pnescri- 
ptio. — Responsio quorundam impugnalur. — 
In hac vero resolutione, quam veram existi- 
mo, statim oecurrit illa difficultas, cur vel in 
quo praescriptio a consuetudine distinguatur : 
quia preescriptio essentialiter videtur include- 
re consuetudinem, cum nihil aliud sit quam 
jus quoddam usu longi temporis bona fide ac- 
quisitum ; usus autem longi temporis et con- 
suetudo idem esse videntur , et e contrario 
omnis consuetudo debet esse legitime preescri- 
pta, ut vim habeat, ut dicitur in dicto cap. 
ult. de Cons. Omnis ergo consuetudo preescn- 
ptionem aliquam inducit. Quee est ergo illa 
differentia ? Et quee reddi potest ratio ob 
quam, ad consuetudinem non solvendi deci- 
mam, sufficiat tempus quadraginta annorum 
absque titulo, non vero ad preescriptionem ? 
Item, cur immunitasprivateepersoneea debito 
decimarum vocatur prsescriptio, et non libe- 
ratio etimmunitas totius communitatis ? Quod 
enim aliqui respondent, preescriptionem , et 
consuetudinem differre , quod preescriptione 
jus acquiritur privatis personis, consuetudine 
autem communitati, et est petitio principii, 
et ad summum est queedam vocabulorum ac- 
commodatio, non vero declarat rationem ob 
quam plus in privata persona quam in com- 
munitate postuletur. Eo vel maxime quod 
etiam communitas potest preescribere tam con- 
tra aliam communitatem, quam contra per- 
sonas privatas, ut civitas contra civitatem, et 
contra cives, ut est res clara. 

4. Assignatur discrimen. — In hac diffe- 
rentia assignanda inter consuetudinem et 
prsescriptionem laborant jurisperiti, cum Glos- 
sa, in cap. ult. de Consuet., et in c. ult., 18, 
q. 2 ; Covarruvias, allegans alios , in regula 



Possessor, 2 p., § 3, n. 2; et Matienzo, in le- 
ge \, titul 7, lib. 5 Novee Recopilat. Gloss. 6, 
n. 3 ; Molina, libr. de Primogeniis, cap. 6, n. 
10 ; Gutierrez, qui alios etiam refert, dicto 
cap. 21, num. 68 et seqq. Omissis vero variis 
differentiis , quas ibi assignant , breviter di- 
cendum videtur, si ad usnm tantum termino- 
rum attendamus, variam et multiplicem es- 
se , nam interdum consuetudo consummata 
vocatur preescriptio, et e converso, ut ex Pau- 
lo de Castro notavit Gutierrez supra. In ri 
gore vero illse duee voces videntur se habere, 
ut generalis et specialis ; nam omnis preescri- 
ptio consuetudo queedam est, ut ratio supra 
facta probat , non tamen omnis consuetudo 
est preescriptio, ut statim declarabimus. Hinc 
ergo est , ut consuetudo soleat interdum a 
praescriptione distingui, applicando genericum 
nomen uni speciei, prout est Dialecticis con- 
suetum, et hoc modo loquuntur auctores ci- 
tati in preesenti puncto. 

5. Prcescriptio est quid facti , consuetudo 
autem est quidjuris. — Differentia autem quae 
constituenda videtur inter prsescriptionem et 
consuetudinem, et ad rem preesentem maxime 
facit, est , quod preescriptio videtur esse quid 
facti (ut sic dicam); consuetudo autem quid 
juris, accipiendo jus, prout ad legem pertinet, 
quia etiam illa vox eequivoca est. Narn jus in- 
terdum sumitur pro lege, interdum vero pro 
facultate utendi vel non utendi aliqua re, ut 
est dominium, vel servitus, etaliahujusmodi. 
Et jus hoc posteriori modo sumptum vocamus 
quid facti, quia non constituit legem, nec ali- 
quid illi sequivalens, sed respicit tantum do- 
minia , et potestates morales utendi rebus. 
Hoc ergo modo dicimus prsescriptionem esse 
quid facti, quia per se non constituit vel mu- 
tat jus legale, sed mutat dominia rerum, vel 
eequivalentia jura, quee, generaliter loquendo, 
consistunt in facultate utendi vel non utendi 
rebus; consuetudinem vero specialiter sum- 
ptam dicimus esse quid juris, quiaproprie di- 
citur consuetudo , illa quee habet vim legis, 
vel quee habet vim abrogandi legem, seu libe- 
randi a jugo legis; nam semper privatio ad 
habitum reducitur, et ejusdem ordinis repu- 
tatur. In qua differentia res ipsa satis nota 
est, nam siue dubio invenitur ille duplex mo- 
dus juris, seu facultatis, ut constat ex materia 
de legibus, et justitia et jure. Constat etiam 
utrumque illorum posse usu ac frequentia ac- 
tuum acquiri, ut ex eisdem materiis manifes- 
tum est. Quod autem vocabula consuetudinis 
et preescriptionis ad illa duo significanda recte 



131 LHi I. DE DIVINO CLLTU 

aceommudentur, ex usu sapientimn esl. etiam 
notum, suffieitque ad usum tenninorum. Ma- 
ximc cum non habeamus alias voces, quibus 
illa duo distincte siguificemus. 

6. Ex hae ergo differentia expcditur optime 
difficultas taeta, et redditur ratio discrimiuis 
supra constituti circa tempus prajseriptionis 
pnvata:' pcrsoiuv. vel consuetudinis communi- 
tatis de non solvemlis decimis. Nam privata 
per.-ona non potest liberari a lege decimarum 
per solam vim consuetudinis stricte sumptce, 
et ideo ut liberetur necesse est ut proprie 
pivTseribat cum omnibus conditionibus iii jure 
requisitis ad veram prsescriptionem talis rei. 
Ratio autem cur non possit liberari per consue- 
tudiiiem, est, quia unus tantum persona? usus 
longa?vus non potest legem introducere, nam 
lex proprie respicit communitatem. Et eadem 
ratione privatus usus unius personse non potest 
legem abrogare, neque immutare, quia ejus- 
dem rationis et potestatis est ferre aut abro- 
gare illam, vel in illa dispensare. Et hinc est 
ut privata persona nunquam eximatur ab obli- 
gatione legis. propter diutnrnam non obser- 
vantiam ejus, etiamsi ex ignorantia invhicibili 
bona liile in illa perstiterit, sed, quamprimum 
ignorantiam depulerit, incipiat lege obligari. 
Ergo per puram consuetudinem, ut est quid 
juns, non potest aliquis eximi ab obligatione 
pra j cepti sohendi decimas; oportet ergo ut 
eximatur per prajscriptionein, ut est quid facti, 
id est, ut potest dominia rerum augere vel 
mutare, obligationes et debita extinguere, 
servitutes introducere, vel ab illis liberare, 
et similia. 

7 Diuturnus usus communilalis liabet tim 
i itroducendi legcm. — At vero communitas po- 
te.-t liberari a j ucro decimarum per consuetu- 
«lineiu, ut est quid juris ; et ratio est, quia 
tivijuens et diuturnus usus communitatis ha- 
bet vim introducendi legrm, et ideo potest 
eliam illain abrogare, si legitimo tempore 
duret. Ad abrogandam autem legem ecelesia- 
slicain. suiDcit cousuetudo quadraginta 1111110- 
rum, 11 1 ex materia de legibus notum est, 
ideoque etiam suffieit ad abrogandum pi\'c- 
(i ptum ile solvendis deciuiis respectu talis 
coinmunitatis, in qua illa consuutiido intro- 
ducta tolerata e>t. Imo -unt, qui putent minus 
tempus Miliicer.;. ut lex ec< le.-ia-tica per con- 
trariam cnnsiietudiuem abrogctur Sed hoc. in 
geinTali [lertinet ad materiam de legibus : iu 
hac vero particulari lege decimaruin, oinues 
auctores lioc tempus requirunt. E-tque sec.11- 
lna sententia, tum quia est juri coiumuni 



NECESSAIUO E\ 1'R/ECLTTO. 
conformior, esto non sit in illo satis ; tum 
etiam quia illa consuetudo est in grave dam- 
num Ecclesia;, et ideo temperanda est; tum 
etiam quia non potest prudenter praesumi in 
minori tempore de tacito consensu Pontificis, 
sine quo nihil potest consuetudo illa operari. 
Ob dictam vero causam, in communitate non 
petuntur conditiones alise ad praescriptionem 
requisitee ; non quidem quia communitas etiam 
praescribere non possit, hoc enim nou est in 
universum verum, ut objectiones probant, sed 
quia non oportet expectare rigorosam pra- 
scriptionem, sed sola consuetudo sufficit, ut 
notatum est. 

8. Ad prcescriptionem requiritur bona fl- 
des, non rero in consuetudine. — Quando prce- 
sumatur lona fides in consuetudine, etiamsi 
non constet de tiltdo. — Potest denique hsec 
ratio amplius explicari ex alia differentia 110- 
tanda inter prajscriptionem et consuetudi- 
nem, sumptas eo modo quo a nobis explicatae 
sunt. Nam ad preescriptionem requiritur bona 
fides in prsescribente, ab initio temporis usque 
ad consummationem ejus, maxime secundum 
jus canonicum, ut suppono ex toto titulo de 
Prcescriptionibus, et ex propria materia. At 
vero ad consuetudinem abrogantem legem, 
non requiritur bona fides toto tempore illius. 
Nam in principio, quando consuetudo nititur 
contra legem, solet iuchoari cum mala fide, et 
per actus pravos, utpote legi contrarios, ul 
omnes fatentur, alias nulla consuetudo hu- 
mana posset legem positivam abrogare. Ex 
hac ergo differentia sequitur, merito ad pra> 
scriptionem non solvendi decimas in particn- 
lari persona postulari immemorialem consue- 
tudinem, aut in illius dcfectum postulari sal- 
tem consuetudinem longi temporis cum titu- 
lo. Quia, ut praseriptio inducatur, requiritur 
bona fides; quando autem consuetudo est im- 
memorialis, prcesumitur bona iides, etiamsi 
dc titulo non constet, quia, sicut iuitium con- 
snetudinis extra memoriam hominum est, ita 
etiam facile potuit oblivisci titulus, et idco 
pnvsumitur bonus, ciiiii probari 11011 possit 
malus : imo, si conjectura utendum sit, veri 
similius apparet, tani diuturnum et constan- 
tem usum non potuisse siue boua fide iutro- 
duci. Imo, licel iii principio male inchoatus 
fuissel, poslea poluit houa fide contiuuari, et 
ex quo coqiit bona fides, potuit etiam suffi- 
cienli tempore prcescribi, qtiia immcmoriale 
tempus totum hoc conqireheiidere jiotijst, et 
ideo totum pncsuiuitur , (juando aliud non 
conslat. 



CAP. XIV. QUID PONTIFEX POSSIT IN DISPENSANDIS DECIMIS. 



9. Quando prcesumatur mala fides in con- 
suetudine. — At vero quando de initio consue- 
tudiuis constat, et non apparet titulus, eo ipso 
merito praesumitur mala fides, quia actus sine 
legitimo titulo factus contra communem le- 
gem de se malus est. At vero actus ille quo 
inchoatur prsescriptio, nisi habeat legitimam 
excusationem, de se injustus est, quia est, 
verbi gratia, usus vel detentio rei aliense, et 
ideo nisi ostendatur titulus, contra se habet 
preesumptionem , maxime in prsesenti, ubi 
non solvere decimas est contra jus commune, 
et adeo gravc, ut difficile dispensetur, aut 
privilegium contra illud concedatur. Item quia 
non potest quis in eo casu justam causam ob- 
livionis tituli allegare, cum ipsummet initium 
consuetudinis immemoriale non sit. At vero 
ad consuetudinem alicujus communitatis de 
non solvendis decimis, sufficere censetur tem- 
pus quadraginta annorum absque alio titulo, 
quia, ut dixi, illa non est preescriptio, sed 
aliud genus consuetudinis, in quo in princi- 
pio non requiritur bona fides, et ideo non 
postulatur prsesumptio ejus, sed sive preeces- 
serit, sive non, consuetudo est sufficiens ad 
derogandum legi, dummodo habeat alias con- 
ditiones in tali consuetudine requisitas, et 
prsesertim quod sciente et tolerante Poutifice, 
ad eum statum pervenerit. Et per hsec satis 
responsum est ad difficultates omnes supra 
insinuatas. 

CAPUT XIV 

QUID POSSIT SUMMUS PONTIFEX IN KEMITTENDIS VEL 
DISPENSANDIS DEGIMIS. 

1 Prima difficultas, an Pontifex possit ab- 
rogare totam legem decimarum. — Ex potes- 
tate Summi Pontificis, insurgit specialis diffi- 
cultas circa doctrinam capitis undecimi, quae 
boc loco expedienda est, et simul declarabi- 
mus quantum extendatur potestas pontificia, 
vel prout in ipso est, vel prout participatur 
ab aliis Episcopis, tam circa jus decimarum, 
quam circa proventus seu redditus ipsos. Quod 
magna ex parte attingit materiam de bene- 
ficiis, non tamen involvemus illam, sed tan- 
tum nonnulla fundamenta jaciemus. Difficul- 
tas ergo est, quia videtur sequi ex dictis, 
Pontificem Summum posse abrogare totam 
legem decimarum, salva tantum congrua su- 
stentatione clericorum. Consequens nulla ra- 
tioiie videtur admittendum, quiaesset in ma- 
guam perniciem Ecclesise, et indestructionem, 



135 

et noii sedificationem ; ergo. Sequela patet, 
quia dictum est prseceptum decimarum, quoad 
quotam, esse mere ecclesiasticum, solumque 
pertinere ad jus divinum naturale ratione 
congrui stipendii : Pontifex autem potest ab- 
rogare totum id quod est de solo jure eccle- 
siastico, quia totum pendet ex voluntate ip- 
sius, quia per quam voluntatem introductum 
est, potest etiam tolli ; nam si affirmatio est 
causa adsequata affirmationis, negatio erit ne- 
gationis. 

2. Secunda, an possit sibi capere decimas, 
relinguendo ecclesiasticis sufficiens stipendium. 
— Tertia, an possit Uberare a decimis quem 
voluerit. — Secunda difficultas est, quia se- 
quilur posse Pontificem sibi usurpare totas 
decimas quoad quotam, relinquendo caeteris 
inferioribus omnibus ecclesiasticis ministris 
solum certum stipendium, sufficiens ad con- 
gruam sustentationem, juxta uniuscujusque 
statum. Consequens est durissimum, et nullo 
modo admittendum. Sequela patet, quia Pon- 
tifex habet in se supremam potestatem; ergo 
in rigore solum tenetur ad id, ad quod jure 
divino naturali obligatur , nam positivum 
ipse potest mutare; sed dando aliis stipendium 
sufficiens, satisfacit juri divino naturali ; ergo 
usurpando reliqua, contra nullam legem fa- 
cit : ergo potest licite id facere. Tertia diffi- 
cultas similis est, quia sequitur posse Pontifi- 
cem suo arbitrio liberare quem voluerit a de- 
bito solvendi decimas, et dare, cum voluerit, 
jus recipiendi illas , vel applicare illas ad 
hunc vel illum locum, aut personam, ita ut 
etiam licite id faciat, si ex ratiouabili causa, 
vel saltem valide, etiamsi absque illa pro sola 
voluntate faciat. Consequens autem non est 
admittendum ; ergo. Sequela probatur eodem 
modo quo alise, quia in omnibus illis factis 
nihil est contra jus naturale, sed tantum con- 
tra ecclesiasticum. 

3. Quorumdam opinio. — Circa qusestionem 
hanc multi ex Canonistis docuerunt, Summum 
Pontificem non posse tollere in totum, seu ab- 
solute et simpliciter praeceptum de decima 
solvenda, etiam quoad quotam; sed solum 
posse eximere aliquem ab hac obligatione, et 
concedere huic vel illi usum aut jus decima- 
rum. Ita tenuit Glossa, in cap. A nobis, de 
Decimis, quam scribentes fere sequunlur, Hos- 
tiens., Joann. Andr., Panorm., et alii, tum 
ibi, tum etiam in cap. Licet, et c. Ad audien- 
tiam, et c. Ex parte tua, eodem titul. Fun- 
dantur autem quoad primum dictum in hoc, 
quod prseceptum decimarum est divinum, et 



.'SG 



Lin. I. DE DIYINO CULTU NECESSAUIO EX PR.ECEPTO. 



ideo 11011 potest in totum abro^ari a Papa. 
Confirmant hoc et declarant, qnia Dens ipse 
retinuit sibi decimas in signum universalis 
dominii, juxta cap. Tua nobis, de Decimis; 
non potest autem Pap;i facere quin homines 
iccognoscant Deum ut universalem domi- 
num. 

i. Posse aliquos eximi a decimis. — Ni- 
hilominus vero addunt posse Pontificem exi- 
mere aliquos particulares ab onere solvendi 
deeimas, quia potest, inquiunt, remittere ex 
parte jus divinum et naturale. Ponit Glossa 
illa exemplum in jure libertatis humanse, 
quod naturale est, et ideo non potest in totum 
tolli; non enim possunt omnes homines fieri 
servi; potest autem ex parte remitti, quia pos- 
sunt aliqui in servitutem redigi. Aliter vero 
Panorm. et Hostiensis, cum existiment prse- 
ceptum hoc decimarum pcrtinere ad moralia, 
differentiam constituunt inter illud et alia 
moralia, quod alia non possunt per Pontifi- 
cem tolli nec remitti, quia continent immu- 
tabilem honestatem. In hoc autem prsecepto 
duplicem distinguunt considerationem : una 
est, quatenus ordinatur ad recognitioriem su- 
premi dominii Dei, et hac ratione dicunt non 
posse tolli omnino a Papa. Alia consideratio 
est, quatenus concernit commodum clerico- 
rum, et hac ratione dicunt posse ex parte, et 
quoad aliquas personas remitti. De tertio au- 
tem puncto, scilicet de potestate applicandi 
decimam, ad hanc vel illam personam, ait 
Panormitanus rem esse claram, quando per- 
sonse sunt eeelesiasticee, quia ibi nihil fit con- 
tra prseceptum divinum , seu ad summum 
contra ecclesiasticum. Si vero decimae confe- 
rantur laico, est inter Canonistas nonnulla 
dissensio, quam iu sequentibus attingemus : 
nunc de duobus primis punctis pauca dicenda 
sunt. 

5. Refellitur primum Canonistarum dic- 
tum. — Primum ergo dictum Canonistarum 
fal-o nititur fundamento, quia, ut ostendi- 
mus, totum hoc prsecoptum decimarum non 
i st de jure divino mere positivo, quia jus po- 
sitivum lcgis veteris omnino cessavit; in lege 
autem evangeliea, nullum est jns positivum 
divinum de decima quoad quotam ; et lieet 
inveniatur jus evanpelicum de decima susten- 
tationis, illud non est proprie positivum, sed 
est explicatio juris naturalis, quod in Ecelesia 
locum habet , supposita institutione ejus ct 
ministrorum illius. Kx hoc, ergo jure divino 
soluin potcst colli^i, Poiitificem non posse dis- 
pensarc, aut eflicere quoiniuus miuistris evan- 



^elicis congrua sustentatio debeatur, quia hoc 
est contra jus naturale. Si autem ipse alio 
sufficienti modo provideat clericis et Ecclesiis 
de sustentatione congrua, ex illo principio 
non potest ostendi hoc esse extra Pontificis 
polestatem. Nec confirmatio illa de recogni- 
tione universalis dominii divini ahcujus mo- 
menti est ; nam, licet sit de jure naturali haec 
recognitio, et protestatio illius per aliquod 
signum sensibile, determinatio autem hujus 
signi per solutionem decimae non est de puro 
jure naturali, ut est evidens ex dictis in priu- 
cipio hujus libri. Quod si illa determinatio 
facta est in lege veteri, quoad illam fuit jus 
illud positivum et temporale, licet divinum ; 
et inde jam nunc non obligat, ut lex divina 
fuit. Ac subinde si talis determinatio nunc 
etiam est in lege gratiee, solum est in quan- 
tum Ecclesia vult illam facere, et in ea imi- 
tari antiquum jus divinum; et ideo, quantum 
est ex hoc capite, per eamdem Ecclesiam 
poterit talis determinatio auferri, et constitui 
ut illa recognitio universalis dominii Dei fiat 
per alias oblationes, vel contributiones, prae- 
terquam quod etiam fit per divinum sacrifi- 
cium. 

6. Befellitur secundum punctum. — Prseterea 
in secundo puncto non satis constanter loqnun- 
tur. Nam verum jus divinum, ut supra dixi, 
non solum non potest in totum auferri, verum 
etiam nec diminui circa propriam maleriam 
suam. Quod imprimis clarum est in jure natu- 
rali, seu morali proprio, id est, quod ex se ne- 
cessarium est, seclusa omni lege positiva, di- 
vina et humana : nam quod est contrarium 
tali juri naturali, intrinsece malum est, et 
prohibitum quia malum, non malum quia pro- 
hibitum ; et ideo in quocumque iudividuo sem- 
per est malum, quia semper secum dcfcrt in- 
trinsecam rationem suam ; ergo tale jus nou 
solum in totum, sed etiam quoad quamcum- 
que partem immutabile et irremissibile est, 
maxime per potestatem homini concessam. 
Neque exemplum adductum a Glossa ad rem 
facit, quia, quod homines sint liberi, et non 
servi, non est de jure naturali preeceptivo (ut 
sic dicam), sed de jure naturali concessivo, 
seu creativo ( ut sic etiam rem declarem) ; si 
enim puram naturam hominis eonsideremus, 
ab illa habent bomines naturaliter ut liberi 
procrcentur. Non est autem aliqua lex natura- 
lis, quas pnecipiat ut homines in illa libertate 
conserventur aut geuerentur semper. Et ita 
ciim jus libertatis dicitur naturale, illud jus 
non est proprie legale, sed dominativum, nt 



CAP XIV. QUID PONTIFEX POSSIT IN DISPENSANDIS DECIMIS. i 37 

quia videlicet domi- vendi decimas. Deinde illa remissio facienda a 



supra in simili distinxi ; 
nium libertatis, seu propriarum actionum, na- 
turale est, et ideo auferri non potest, nisi ex 
legitima causa et potestate; nam quod hoc 
modo auferatur, non est prohibitum praecepto 
naturali. Et in idem cedit, quod alias dici so- 
let, libertatem esse de jure naturae negative, 
nou affirmative, quia lex naturalis non facit 
hominem servum, neque etiam positive prae- 
cipit ut semper sit liber. In illo ergo exemplo 
nec tollitur, nec remittitur jus naturale prae- 
ceptivum, de quo tantum in praesenti sermo 
est. 

7. Diferentiam supra traditam non subsi- 
s tere. — Objectioni respondetur. — Differentia 
autem a Panormitano et Hostiensi assignata, 
inter hoc prseceptum et alia moralia, subsistere 
non potest, supponendo, ut supponunt, hoc 
etiam prseceptum morale esse. Nam si jus na- 
turae determinate preecipit ut homiues haben- 
tcs fructus terrae, solvant Deo quasi tributum 
decimae partis, in recognitionem universalis 
dominii ejus, nullus hominum poterit eximi 
ab hac lege, sicut nullus filius eximi potest a 
lege honorandi parentes, et sicut nullus homi- 
num potest eximi a lege colendi Deum cultu 
externo illi naturaliter debito, quicumque tan- 
dem ille sit. Quapropter ex illo principio non 
solum deberent concludere, hanc recognitio- 
nem divini dominii non posse in universum 
auferri, verum etiam nec posse diminui, aut 
aliquem ab illa eximi. Verumtamen quia jus 
illud quoad talem determinationem, ut dixi, 
naturale non est, ideo, quantum est ex hoc 
capite, non minus in totum auferri, quam ex 
parte remitti potest. Addo quod, licet hoc jus 
es?et positivum divinum, nihilominus dicen- 
dum jam essetnon posseexparteremittimagis 
quam auferri in totum, quia non potest Ponti- 
fex dispensare in jure divino positivo, nisi 
fortasse in casu sibi specialiter concesso. Unde 
sicut non potest auferre praeceptum divinum 
confitendi vel communicandi, ita non potest 
cum aliqua persona in talibus praeceptis dispen- 
sare. Dices posse Pontificem remittere decimas 
debitas Ecclesiae, etiamsi debeantur jure divi- 
no, quia hoc non est dispensare in praecepto 
divino. Respondeo imprimis hoc non satis 
esse, ut dicatur remittere ipsum jus divinum 
iu parte. Nam hoc modo quilibet parochus, 
vel beneficiatus habens jus ad decimas, potest 
eximere aliquem, remittendo jus suum ; nam 
ibi intervenit qusedam virtualis donatio, et 
consequenter ex parte alterius praecedit vir- 
tualis solutio, per quam servat praeceptum sol- 



Pontifice solum haberet locum in decimis ad 
ipsum speciali titulo pertinentibus, quia non 
faceret illam per potestatem supra legem de- 
cimarum, sed per jus proprium, seu dominium 
quod haberet circa tales decimas. 

8. Pontificis potestatem dupliciter spectari. 
— Omissis ergo fundamentis illius doctrinae, 
et supposita communi sententia Theologorum 
supra explicata, circa modum quo decimae 
sunt de jure diviuo, vel ecclesiastico, adver- 
tendum ulterius est, potestatem Pontificis 
quoad jurisdictionem seu administrationem 
ecclesiasticam, duobus modis spectari posse. 
Primo, secundum se, seu nude sumptam, 
quomodo dici potest quaedam absoluta poten- 
tia ; secundo, prout subest directioni et regi- 
mini Spiritus Sancti, quomodo dici potest po- 
tentia quaedam ordinata. Rursus in usu hujus 
potestatis distinguendum est inter licitum et 
validum. Mnlta enim per potestatem jurisdic- 
tionis fiunt, quae licet illicite fiant, facta tenent. 
Quanquam e converso nihil tiat invalide, quin 
etiam illicite fiat, per se loquendo, seu nisi 
ignorantia excuset, quia semper ibi interve- 
nit illicita usurpatio jurisdictionis, seu potes- 
tatis quae non habetur. Oplimus autem usus 
potestatis est, quando et est validus et lici- 
tus. 

9. Pontifex quomodo valide possit decimas 
omnino tollere. — Dico ergo primo Pontificem, 
absoluta potestate utendo, posse omnino obli- 
gationem decimarum tollere, ita ut si id face- 
ret, factum teneret, quamvis male faceret, 
salvo tamen semper naturali jure alendi eCcle- 
siasticos ministros. Ita docent communiter 
Theologi supra citati, quos Govarruvias, Gu- 
tierrez, et alii moderni Ganonistae, sequun- 
tur, ex principio posito, quod haec obligatio 
est de jure ecclesiastico; potest autem Pon- 
tifex auferre totum eeclesiasticum praecep- 
tum, quia semper pendet ex ejus voluntate, 
non ut talis vel talis persona est, sed ut Pon- 
tifex est. Si ergo, per impossibile, daretur 
casus in quo Pontifex totum hoc praeceptum 
abrogaret, laici non tenerentur ad quotam 
decimae solvendam, neque in rigore ad ali- 
quam determinatam partem fructuum , sed 
retinerent tantum naturalem obligationem 
alendi ministros suos : hanc enim auferre non 
potest Pontifex, etiamsi universa ecclesiastica 
praecepta everteret per impossibile (ut dixi). 
Et consequenti ratione, si in eo casu Pontifex 
non determinaret modum alendi ministros, 
Episcopi possent et deberent illum determi- 



138 



LIB. 1. DE IHVINO CULTU NECKSSARIO EX 1>R.«CE1>T0 



nare, quia siiut ordinarii pastores, et habent 
sufficientem jurisdictionem, nisi impediautur. 
Quod si lpsi etiam hoc facere omittereut, tunc 
ipsimet fideles prudenti arbitrio possent mo- 
dum illum determinare, praesertim per mo- 
dum compositionis cum suis clericis divina 
ministrantibus. Et juxta hanc assertionem, et 
sensuni ejus, existimo intelligendos esse auc- 
tores modernos, dicentes posse Pontificem re- 
mittere decimam, reducendo illam in vigesi- 
mam aut trigesimam partem, nontamen posse 
in universum praeceptum de decimis auferre, 
ut videre licet in Soto, dicto libr. 9 de Just., 
quaest. 4, artic. 1; Cevarr., dicto cap. 17, a 
num. 9; Gutierrez, dicto cap. 21, n. 30, qui 
alios allegant. Intelligunt autem, ut aperte 
explicant, non posse auferre in totum prae- 
ceptum decimarum, quatenus contiuet susten- 
tationem necessariam ministrorum, vel nisi 
hajc aliunde suppleatur. Posset etiam id inter- 
pretari juxta sequentem assertionem. 

10. Quomodo nonpossit Pontifex decimarum 

legem abrogare. — Dico secundo, simpliciter 

loquendo, non posse Pontificem legem deci- 

marum in totum abrogare, etiam quatenus 

ecclesiastica est. ln hoc Canonistis assentior, 

Theologis non repugnantibus, ut ex declara- 

tione patebit: nam imprimis certum est talem 

abrogationem non posse iicite fieri, quia non 

esset dispensatio, sed dissipatio reddituum 

ecclesiasticorum. Deinde talis usus supremee 

potestatis a Christo datse Pontifici, sine dubio 

cederet in gravissimum et generale damnum 

totius Ecclesiae, non solum temporale, sed 

etiam spirituale ; tum quia necessario fieret 

cousequens, ut divinus cultus, et maxima ex 

parte minueretur, et fere in universum inde- 

center, vel sine convenienti ornatu et honore 

fieret. Prseterea ecclesiasticae personae viies- 

cerent, essentque veluti mercenarii operarii 

laicorum, et ita ab eis contemnerentur, et sae- 

pe etiam cogerentur ad sacramenta indigne 

tractanda. Unde ulterius ipsimet clerici ha- 

bentes animarum curam, nec de illa essent 

multum solliciti, humano et morali modo lo- 

quendo, neque in administrando suo munere 

auctoritatem et libertatem iiecessariam habe- 

re possent. Tandem subventio pauperum et 

miserabilium personarum magna ex parte 

prriclitaretur Hinc ergo magna cum proba- 

bilitate iuferimus, cum ad providentiam Spi- 

ritus Sancti [icrtiueal regere et gubernare su- 

premam potestatem 1'ontifieis, ut non erret, 

salteni cum not;d)ili et commuui delrimento 

lotius Kcelesiu;, iieri non posse ut eum hujus- 



modi abrogationem facere permittat. Hoc er- 
go modo dicimus simpliciter non posse in to- 
tum tollere decimas, sicut etiam alibi diximus 
non posse ecclesiasticam immunitatem abro- 
gare, vel ecclesiasticas caeremonias auferre, 
aut similibus modis universalem Ecclesiae sta- 
tum perturbare. Atque hic etiam loquendi 
modus consentaneus est modo loquendi ipso- 
rum Pontificum, ut constat ex c. Litteras, de 
Restit. spoliat., cum similibus. 

1 \ . Pontifex potest cum aliquibus dispensare 
in decimis. — Dico tertio : potestSummus Pon- 
tifex in particulari eximere aliquos a solutione 
decimarum, non tantum cedendo juri suo, sed 
dispensando, vel in prsecepto ipso solvendi 
decimas, vel in usu et applicatione ipsorum 
fructuum decimarum . Tota haec assertio com- 
munis est, et satis certa ex usu ipso, et praxi 
Pontificum; frequenter enim hsec privilegia 
conceduntur, ut colligitur ex c. A nobis, et c. 
Ex parte, de Decimis ; et ex cap. JYuper, eo- 
dem titulo, eadem potestas colligitur, quam- 
vis similia privilegia ibi aliquo modo restrin- 
gantur. Eadem potestas colligitur ex c. 2 de 
Ecclesiis eedificandis, et ex c. ult. Ut lite pen- 
dente, et ex variis privilegiis religionibus con- 
cessis, quse interdum satis ampla snnt, et juri 
etiam communi derogant, quse fortasse infe- 
rius tractando de statu religionis explicabi- 
mus : hic enim provinciam hanc non assumi- 
mus, ne doctrinse ordinem pervertamus. Vi- 
deri potest interim Joannes Azorius, in 1 tom., 
lib. 7, c* 37, q. 6, 7 et 8. Ratio denique est, 
quia praeceptum solvendi decimas, ecclesias- 
ticum est, ut saepe dixi, et ideo per potesta- 
tem ecclesiasticam possunt aliqui eximi ab 
ejus obligatione. Dices prseceptum hoc natu- 
rale esse, saltcm quoad decimam sustentatio- 
nis; ergo dispensatio Pontificis non poterit 
omnino eximere a decimis solvendis, saltem 
quoad sustentationem. Respondeo, quamvis 
naturale jus dictet, dandam esse ministris 
congruentem sustentationem, non tamen dic- 
tare ut detur ab omnibus et singulis persouis, 
seu membris communitatis ; ideoque potest 
Pontifex eximere omnino aliqua membra in 
particulari, dummodo ex decimis, quas alii 
solvunt, habeant ecclesiastici ministri con- 
gruam sustentationem, vel aliunde eis suffi- 
cienter sit provisum; haec enim conditio sem- 
per subintelhgenda est, ne illam repetere ne- 
cessarium sit. 

1 2. Dispensatio in decimis requirit justam 
causam. — Et ex ratione data constant alia; par- 
tes assertionis, scilicet, hoc privilegium non 



CAP. XV. PRIVILEGIUM DECIMARUM SINE CAUSA DATUM QUALE SIT 



concedi per modum donationis, seu cessionis 
ex rebus propriis, vel pertinentibus ad pro- 
prium et speciale jus Pontificis. Nam constat 
generaliter privilegia concedi respectu cujus- 
cumque Ecclesiee, episcopatus, vel beneficii. 
Datur ergo per modum dispensationis in lege 
communi, ut probatum est. Vel certe intelligi 
etiam posset per modum applicationis talium 
decimarum ad usum et sustentationem eorum 
quibus tale privilegium conceditur, ut in pri- 
vile°-iis religiosorum facile considerari et cre- 
di potest. Unde circa bujusmodi dispensatio- 
nes ac privilegia imprimis necessaria est justa 
causa, saitem ut licite concedantur ; quia dis- 
peusatio in lege communi causam justam re- 
quirit, ut iicite fiat, sicut in materia de legi- 
bus constans est. Maxime vero est necessaria 
talis causa, quando dispensatio redundat in 
aliquod preejudicium vel gravamen aliorum, 
ut in prsesenti contingit ; nam exemptio ali- 
quorum a decimarum solutione minuit reddi- 
tus ecclesiasticorum. Quocirca, etiamsi haec 
dispensatio consideretur ut distributio et ap- 
plicatio reddituum ecclesiasticorum, magnam 
causam requirit, ut aliis appliceutur, quam 
illis quibus ex. communi et ordinario jure 
competebaut. An vero bsec causa necessaria 
sit etiam ad valorem concessionis, statim di- 
ccmus. Est enim ulterius considerandum qua- 
lis sit persona, quse a solutione decimarum 
eximitur: potest enim esse vel ecclesiastica, 
vel laica. 

13. Exemptio a decimis, ecclesiasticis facile 
potest concedi. — De ecclesiasticis indubitatum 
est apud omnes, facile posse illis hauc exem- 
ptionem concedi, ut advertunt Auton., et Pa- 
normit. in c. Anobis de Deeimis. Imo, si quis 
reete consideret jura omnia, et indulta quee 
supra ad hoc confirmandum allegavimus, in- 
veniet, per illa omnia concedi hoc privilegium 
ecelesiasticispersonis; nam religiosi omnes in 
hoc ordine continentur. Unde certum existi- 
mo, privilegium hoc ecclesiasticis concessum 
validum semper esse absque alia extrinseca 
eausa, tum quia ipsamet subventio persona- 
nun ecclesiasticarum, vel alicujus particulia- 
ris ecclesiee est causa justa, et quasi intrinsece 
inclusa in hac dispensatione ; tum etiam quia 
perhoe privilegium non immutatur genera- 
lis ratio, et quasi adeequatus finis, et per se 
luteutus in decimis, qui est divinus cultus, et 
sustentatio ministrorum Dei ac pauperum ; 
sed immutatur particulare jus applicandi hanc 
partem decimarum huic ecclesiae vel illi, his 
personis vel illis; hoc autem Ucet aliquam 



139 

causam requirat, quatenus per tale privile- 
gium aliquo modo jus commune immutatur, 
tanto vero minor causa sufficit, quanto minor 
est immutatio. Preecipue tamen cavendum 
est ne tale privilegium cedat in aliorum scan- 
dalum, vel rationabilem querimoniam, juxta 
capitulum Suggestum, de Decimis. Nihilomi- 
nus tamen, etiamsi in hoc Summus Pontifex 
interdum sit nimium liberalis, ita ut excedat 
justitiam causee, ac denique lieet in tali con- 
cessione peccet, nihilominus censeo privile- 
gium esse validum, quia contra nullum divi- 
num jus est, nec ^ontra naturale ; semper 
enim suppono Ecclesise et clericis relinqui 
sufficientes redditus ; et ita in rigore non fit 
injuria contra justitiam commutativam, licet 
fiat contra legalem, et fortasse etiam contra 
prudentem distributionem, et fidelem dispen- 
sationem. Et in hoc etiam videntur convenire 
Anton. et Panormit. supra. 

14. Quomodo laicis possit concedi hoc pri- 
mlegium. — At vero in personis laicis habet hoc 
privilegium nonnullam majorem difficultatem, 
quia per exemptionem earum non heec vel il- 
la ecclesia, aut hsec vel illa pars personarum 
ecclesiasticarum, sed in universum totum ec- 
clesiasticum corpus illis ecclesiasticis redditi- 
bus privatur. Quod videtur esse magnum 
preejudicium Ecclesiee, et contra ipsam insti- 
tutionem decimarum. Unde ex nullo jure ca- 
nonico (quantum invenire potui) probari po- 
test tale privilegium laicis concessum. Nihilo- 
minus certum est, ex justa causa posse hoc 
privilegium concedi laicis. Probatur primo, 
quia per hoc non lseditur jus divinum, vel na- 
turale; ergo non est cur potestas Papas ad 
hoc uon extendatur. Secundo probatur a for- 
tiori, quialaico potest Pontifex concedere de- 
cimas, quas alii solvunt Ecclesiee; ergo ex si- 
mili, vel proportionali causa, potcst idem 
Pontifex laico concedere ut decimas non sol- 
vat, sed sibi retineat. Ut autem tale privile- 
gium licite coucedatur, justa causa necessaria 
est, ut ex dictis constat; an vero sit etiam ne- 
cessaria ad valorem ejus, in sequenti capite 
dicemus. 

CAPUT XV 

AN PRIVILEGIUM DE NON SOLVENDIS VEL DE RECI- 
PIENDIS DECIMIS SINE CAUSA LAICO CONCESSUM, 
VALIDUM SIT. 

1. Dicemus prius de privilegio non solven- 
di decimas. Illud enim sine causa concessum. 



LIH. 1. DE DIVINO CUI>TU NECESSARIO EX PR.ECEPTO. 



1 iO 

laico esse invalidum, tenet Anton. , in dicto 
cap. A nobis. Fundaturque in koc, quod talis 
exemptio derogat juri divino decimarum ; 
dispensatio autem quse attingit jus divinum, 
si absque ccusa detur, invalida est, ut patet 
in voto et juramento, in quo ipse ponit exem- 
plum. Sequitur hanc opinionem Panor. ibi, 
dicens sic privilegiatum non esse tutum in 
conscientia ex remissione Papse, quia, iicet 
Papa (inquit) habeat plenitudinem potestatis, 
debet tamen facere sicut diligens paterfami- 
lias, dispensando unicuique, prout opus est; 
citat etiam capitulum primum, 16, queest. 7, 
sed ibi nihil agitur de potestate Pontificis, sed 
de retentione , vel usurpatione decimarum 
propria auctoritate. Panormitanum vero sequi 
videtur Silvester, ver. Decima,q. 5, ubi refert 
Innocentium, et alios. 

2. Validam esse exemptionem a Pontifice 

factam, etiam sine causa. — Hsec autem sen- 

tentia communiter non videtur probari ab 

aliis auctoribus, qui simpliciter asserunt posse 

Pontificem eximere quoscumque fideles a so- 

lutione decimarum, dummodo id fiat sine 

preejudicio naturalis juris sustentahdi cou- 

gruenter ministros Ecclesise, et licet in parti- 

culari non definiant validam esse exemptio- 

nem in dicto casu, tamen ex eorum principiis 

colligi videtur, quia tota hsec dispensatio est 

tantum in jure ecclesiastico, et non in divino 

positivo, vel naturali. De positiyo est res clara, 

quia nullum est jus divinum a Christo specia- 

liter traditum , quod omnes Christianos in 

particulari obliget ad decimas solvendas. De 

naturali probatur, quia (ut supponimus) per 

exemptionem unius non gravantur alii solven- 

tes decima? (quod videri posset contra natu- 

ralem justitiam); quia non plus solvunt quam 

si alter non esset exemptus. Neque etiam fit 

propria injuria Ecclesiee, quia nondum habet 

jus in decimis solvendis, priusquam solvan- 

tur ; et quod talis persona in particulari te- 

neatur solvere decimas , non est debitum Ec- 

clesiae ex justitia, sed ex solo preecepto Eccle- 

sife ; ergo exemptio alicujus ab hoc prsecepto, 

licet sit illicita, non est contra justitiam com- 

mutativam respectu Ecclesise ; crgo tahs dis- 

pensatio ex bac parte non estcontrajus natu- 

rale; ergo nec est invalida ex tali capite; ergo 

simplieiter valida est, quia licet sit illicita ex 

suppositione prcecepti communis ecclesiastici, 

et ex defectu causaj legitiinte, hoc non satis 

e.-t ad nullitatem. Et confirmatur, nam laicus 

potest pneseriptionc acquirere hanc exemp- 

tionem, ut diximus, neipie ad valorem talis 



pra^scriptionis specialis causa examinatur aut 
postulatur ; ergo signum cst hunc effectum 
tantum derogare juri ecclesiastico, ac subinde 
posse fieri a Pontifice valide, licet inordinate 
fiat. Dixi autem, dummodo id fiat sine praju- 
dicio, etc, quia si propter talem exemptio- 
nem Ecclesia tantam indigentiam pateretur, 
ut non posset ministros et fabricam sufficien- 
ter sustentare, tunc privilegium non excusa- 
ret, quominus privilegiatus teneretur solvere 
decimas saltem ad hunc finem necessarias, ut 
satis constat ex hactenus dictis. 

3. Potest Pontifex applicare partem decima- 
rum aliis personis, etiam laicis. — Major dif- 
ficultas est, quando ex decimis quee revera 
solvuntur Ecclesise a fidelibus, magna pars 
applicatur aliquibus laicis per Pontificem. In 
qua supponimus imprimis posse Pontificem 
non solum ecclesiis, vel personis ecclesiasticis, 
sed etiam laicis applicare aliquam partem de- 
cimarum, et valide, et licite, si justa sitcausa. 
Ita docent omnes, et constat ex usu. Ratio 
vero est, quia licet laicus sit incapax spiritua- 
lis juris , non est tamen incapax fructuum 
decimarum, qui temporales sunt; Pontifex 
autem est supremus dispensator horum fruc- 
tuum ; ergo potest illos applicare cuicumque 
personee capaci, si secundum rectam, et con- 
venientem causam expedire judicaverit. Po- 
test autem heec causa esse vel pia subventio 
personae vere indigentis, et digna; tali subsi- 
dio, vel adjutorium alicujus principis ad de- 
fendendam Ecclesiam, vel gratitudo pro ma- 
gnis laboribus pro Ecclesia susceptis, et alise 
similes. Quod totum ex frequenti usuEcclesiae 
manifestum est. 

4. AppUcatio ad personas ecclesiasticasvali- 
da est, etiam sine causa sufficiente facta. — De- 
nique solum queerimusdelaicis ; quia quando 
hsec distributio vel applicatio fit inter ipsas 
ecclesias, vel personas ecclesiasticas, aliter ta- 
men quam in jure communi ordinatum sit, 
tunc etiam videtur certum, applicationem csse 
validam, etiamsi absque sufficienti causa fiat, 
non sine aliqua culpa vel inordiuatione. Ratio 
est, quia etiam tunc fit dispensatio tantum in 
jure ecclesiastico , et si aliquis defectus ibi 
committitur, non est in rigore contra justi- 
tiam commutativam, et ideo non sufficitactum 
facere invalidum. Quod totum constabit ex se- 
quenti puncto, in quo est major difficultas. 

5. Applicatio facta laico sine causa, nulla 
est. — Ultimo ergo videtur dicendum , largi- 
tionem decimarum factam laico per modum 
dispensatnnis , vel applicatiouis pontificitf, 



CAP 



XV. PRIVILEGIUM DEClMARUM SINE CAUSA DAtUM QUALE SIT. Ul 



sine causa pietatis quae honestet actionem, es- 
se in conscientia nullam, et non reddere tn- 
tum nec Pontificem applicantem, nec eum cui 
applicatur. Hasc assertio ex hypothesi tantum 
procedit ad veritatem explicandam : creden- 
dum est enim Pontifices, quoties has decimas 
distribuunt, habere rationabiles et pias cau- 
sas ; et ideo, qui has gratias recipiunt, si bo- 
na fide procedant, et veram informationem 
causarum tribuant, securos posse esse in con- 
scientia, prsesumendo semper legitimam esse 
concessionem. Dicimus nihilominus, si contin- 
gat talem dispensationem tieri sine causa, so- 
lum exhumano affectu, vel prodigalitate qua- 
dam, et hoc constet recipienti gratiam, non 
reddere illum tutum in conscientia. Hoc a for- 
tiori sumitur ex sententia Panormitani et An- 
ton. supra citata, et ex eorum fundamcnto, 
nimirum, quia hoc repugnat aliquo modo juri 
divino naturali. Quod tamen fundamentum 
louge ahter, quam ipsi sentiant, nos expliea- 
mus. Non enim agimus de prsecepto ipso sol- 
vendi decimas, sed de alio divino jure, quod 
illo posito resultat. Quod imprimis declarari 
potest, juxta opinionemeorum, qui dicunt de- 
cimas , et redditus omnes ecclesiasticos ipsi 
Deo immediate donari, et sub illius dominio 
tantum esse ; homines vero , etiam Pontifi- 
cem, tantum esse illorum dispensatores. Nam 
ex hoc principio, optime sequitur dispensatio- 
nem talium bonorum contra Dei voluntatem 
factam esse nullam, utpote contra veri domi- 
ni voluntatem, et ultra illius commissionem ; 
talis enim est dispensatio quae fit sine causa 
legitima, seu ad pietatem pertinente. Confir- 
matur, quia dispensatio in his quse attingunt 
divinum jus , facta sine causa legitima , est 
nulla, ut constat in dispensatione voti; ergo 
simihter in praesenti applicatio est nulla, quia 
est contra jus Deo acquisitum. 

6. Aliud fundamentum commodius assigna- 
tur. — Quia vero principium illud non est 
certum, nec fortasse verum ideo possumus 
aliter rationem explicare, supponendo eccle- 
siasticos redditus sub dominio aliquo humano 
constitui, sive illorum domiuus eenseatur esse 
determinata persona, cui ratione beneficii ap- 
plicati sunt, sive ipsa communitas ecclesise ad 
quam tales redditus pertinent, illique collati 
sunt, ut in divino cultu, et sustentatione mi- 
nistrorum ejusetpauperum, aliisquo piis ope- 
rihus consumantur. Sic enim etiam Papa non 
cst dominus decimarum, seu ecclesiasticorum 
rcddituum, his exceptis, qui illi iu particula- 
ri, ratione suse dignitatis, et officii, seu bene- 



ficii applicati sunt ( de quibus hic nunc non 
tractamus). Ergo contra justitiam, atque adeo 
contra jus divinum naturalc facit, quando de- 
cimas, ex primseva institutione sua Ecclesise 
tributas ad preedictos fines, in usus mere hu- 
manos et profanos convertit ac prodigit ; est 
ergo talis elargitio nulla, quia etiam est con- 
tra voluntatem veri domini, et contra justam 
intentionem eorum, qui decimas solvunt, ac 
denique sine potestate legitima facta ; quia 
Deus non dedit Pontiiici potestatem dispen- 
sandi in dissipationem, sed in aedificationem. 
Neque in hoc invenio objectionem aliquam, 
vel rationem quee contrarium probabiliter sua- 
deat. 

7. Injustam esse applicationem, si minister 
propria? ecclesice sustentatione careat. — Hinc 
vero obiter infertur, quoties decimfe, seu fruc- 
tus alicujus beneficii ita applicantur alteri loco 
vel personse, ut beneficiatus ipse, seu minister 
Ecclesia?. debita sustentatione privetur, injus- 
tam esse applicationem, et nullam, saltem 
quoad partem necessariam ad congruam sus- 
tentationem ministri. Ratio est,quia talisactio 
est contra naturalem justitiam,qii8e dictat di- 
gnum esse operarium mercede sua; quae ratio 
procedit, etiamsiis, cui applicati sunt fructns, 
sit persona ecclesiaslica, vel locus pius, quia 
semper committitur dicta injustitia. Unde fit 
ut, non obstante tali applicatione, teneatur 
is, cui tales fructus apphcati sunt, congruenter 
alerebeneficiatum,nisi Pontifex ipse aliterilli 
provideat, vel conferendo ei aliud beneficiiun 
sufficiens, vel pensionem, vel ex propriis bonis 
illum sustentando. Patet, quia non potest ali- 
ter illa insequalitas ad debitam eequitatem re- 
digi. In quo tamen considerandum est (ut 
latius dicemus infra, tractando de horis cano- 
nicis ) dupliciter posse aliquem recipere bene- 
ficium quoad titulum, sine fructibus etiam ad 
sustentationem necessariis : uno modo sciens 
et videns, ac libere consentiens, et tunc nulla 
illi fit injuria, ideoque obligatur satistacere 
officio propter quod beneficium datur, etiamsi 
nullum emolumentum ei conferatur, quia vo- 
luntarie se obligavit suis expensis inservire, 
quando scienter tali modo beneficium acce- 
ptavit. Et hoc generale est iu omnibus bene- 
ficiis, tam curatis, quam habeutibus ministe- 
rium aliquod aimexum, sive omnino simplici- 
bus, servata proportione, quia ratio facta in 
omnibus mihtat. Alio vero modo potest quis 
recipere tale beneficium per deceptionem et 
ignorantiam, et tunc non tenetur sine stipen- 
dio saltem sustentationis congruse ministrare 



\ \1 LIB. I. DE DIVJNO CULTU 

quia nec ?e sponte obligavit, nec juste cogi 

potest, ut involuntarie ita faciat sine aliqua 

extrema Ecclesise necessitate. Neque etiam co- 

gi polest ut benefieium relinquat, si absque 

stipendio ministrare non vult, quia postquam 

illud recepit, est verus dominus, et habet jus 

illud rctinendi debito modo. Nec denique cogi 

potest ut non inserviat, vel ministret, nt sic 

Pontifex, vel tertia persona, quee fruitur deci- 

inis, liberetur obligatione snstentandi illum ; 

tum quia si beneficium habeat curam anima- 

rum, llla deserenda non est ; si vero habeat an- 

nexum aliud ministerium, vel servitium Eccle- 

siee, etiam est prsestandum, quia non debet 

Ecclesia privari servitio suo, maxime quando 

ad spirituale regimen vel bonum commune 

spectat ; et eadem ratione nunquam potest 

obligari beneficiatus ut non prsestet officium 

proprium sui beneficii, ne jus ad propriam 

sustentationem acquirat, quia hoc semper est 

et contracommune bonum Ecclesiae, et contra 

proprium jus, quod acquiritur ex vi tituli be- 

neficii; talis ergo applicatio decimarum quoad 

hanc partem valere non potest. 

8. Si nec Pontifex, nec pensionarius provi- 

deat ministro Ecclesice, an populus ad id tenea- 

tur. — Pars affirmativa. — Sed quid si in eo 

casu nec Papa nec pensionarius provideat 

ministro Ecclesise de congruenti sustentatio- 

ne, et ipse mhilominus inserviat ? tenebiturne 

populus, qui alias sufficientes solvit decimas, 

illum congruenter alere, augendo oblationes, 

vel alio modo illi providendo? Aliqui affir- 

mant, tribuique solet divo Thomse 2. 2, q. 86, 

a. \ , quia affirmat, populum teneri ad alendum 

ministrum ex oblationibus, quando indiget ; 

quse est certa et communis sententia, ut etiam 

supra a nobis dictum est : sed in eo casu sacer- 

dos indiget, ut suppouitur; ergo. Confirma- 

tur primo ; quia ille sacerdos non potest licite 

de-erere ministerium suum, cum sit pastor 

ovium, nectenetur gratis ministrare, et aliun- 

de quserere victum; nam qui altari deservit, 

de altari vivere debet ; ergo tenetur populus 

illum alere. Confirmatur secundo; quia ille 

populus simpliciter debet huic ministro sus- 

tentatiouem, et licet solvat decimas, illee ta- 

men cum effectu non perveniunt ad minis- 

trum, nec ex illis sustentatur ; ergo non satis- 

iit deliito ejus; ergo semper manet apud po- 

pulum obligatio implendi tale debitum. Sicut 

si debitor mittat per lamulum pecunias debi- 

tas creditoii, et lamulus ci nou tribuat, sed 

deiiaudut, tenebitur debitor iterum eas solve- 

n:. Alii.-, videtur dura luee sententia; quia po- 



NECESSARIO EX PMCEPTO. 
pulns ille scmel jam solvit justnm stipendium 
suorum ministrorum per decimarum exhibi- 
tionem ; ergo non potest juste obligari ut ite- 
rum alat ministros,quia nemo tenetur duplica- 
tum stipendium pro ministerio prsestare. Item, 
qui semel misit debitam pecuniam creditori 
per ministrum ab eo designatum, vel admis- 
sum, velcertepublica auctoritate constitutum, 
etiamsi per iniquitatem ministri, talis pecunia 
cumeffectu non solvaturcreditori, non tehetuf 
debitor iterum eam solvere ; sic autem est in 
prsesenti, et in hoc multum deficit exemplum 
in contrarium allatum. Denique onus susten- 
tandi vicarium seu ministrum est quasi reale, 
et ichaerens ipsis decimis, unde cum illis tran- 
sit adeum cui conferuntur, vel ad Pontificem, 
per quem applicantur ; ergo non potest simul 
manere in ipso populo. 

9. Dirimitur qncestio. — In hac re primo 
certum est, de jure non teneri talem minis- 
trum sive beneficiatum, sive vicarium, minis- 
trare suis stipendiis, sed illi deberi dejustitia 
sustentationem abaliquo. Secundo, est certum, 
primum debitorem ( ut sic dieam ) hujus con- 
gruee sustentationis esse illum, qui decimas 
recipit, sive ille habeat etiam titulum beneh- 
cii, et minister sit vicarius ejus, sive e contra- 
rio ipse minister habeat titulum beneficii, et 
alius recipiat omnes decimas per modum pen- 
sionis ; utroque enim modo potest casus acci- 
dere. Et in priori est res clarior, quia ille est 
proprius pastor, et vicarius subit vicem ejus; 
verumtamen etiam in posteriori modo asser- 
tio locum habet propter rationem supra insi- 
nuatam, quod decimtetranseunt cum hocone- 
re, quse statim amplius confirmabitur. Tertio 
videtur etiam certum incasu quem tractamns, 
scilicet, quando siiie justa causa decimse alteri 
donatee sunt, seu applicatee per Pontificem, 
ipsummet Pontificem teneri secundo loco (ut 
sicdicam) ad ministrum alendum, id est, in 
defectum alterius, cui applicatee sunt decima 1 , 
quando nec ipse preebet congruam sustenta- 
tionem, nec Pontifex vult eum cogere. Tunc 
enim Pontifex ipse tenetur, quia est prima 
radix et causa illius injustitiae ; unde non po- 
test iterum gravare populum siue gravissima 
causa ad commune bonum pertinente. Difti- 
cultas vero superest,quando neuter satisfacit 
huic obligationi, au cadat iii populum quasi 
tertio loco ; nam pars quidem affirmans vide- 
tur sane probabilis propter rationem priori 
loco factam ; juxta quam dicendum esset, sem- 
per manere jus apud populum ad recuperan- 
dos hujusmodi sumptus, et e couverso eum, qui 



CAP. XVI. QUIBUS LAI&S SIT IMPOSITUM DECIMARUM PIUECEPTUM. 



recipit decimas, et in defectum ejus Pontifi- 
cem, teneri ad resarciendum populo damnum 
illud, quia est causa ejus contra justitiam. 

10. Non teneri populum in eo casu ad susten- 
tationem ministri. — Nihilominus censeo con- 
trariam sententiam veriorem , scilicet , non 
obligari populum ad prabendam sustentatio- 
nem in eo casu, etiam cum dicto ordine ; quam 
indicat Covar., 1. 5 Variar., cap. 17, num. 3, 
in fine, absolute affirmans non posse cogi in 
eo casu populum ad alendum ministrum, ci- 
tatque in eamdem sententiam Sotum, lib. 9 
de Just.,qucestione tertia , articuloprimo,qui 
non tam clare loquitur. Et quidem quando 
ille, qui servit beneficio, est vicarius alterius 
proprii beneficiarii, res est clara, qnia jam 
populus satisfacit proprio pastori ; et vica- 
rius non cum populo, sed cum ipso benefi- 
cario paciscitur, proprieque est minister ejus, 
et ideo ab illo, et non a populo injuriam pati- 
tur, quare populum gravare non potest. Et 
ideo Goncilium Tridentinum ssepius providit 
de congrua portione vicariis designanda et 
solvenda,sess. 6,c. 2 de Refor.,et sess. 7,c. 5et 
7, et sess. 25, c. 16. Duinde licet proprius pas- 
tor seu beneficiatus sit qui ministrat, etPonti- 
fex alteriinjuste applicuerit decimas, non re- 
licta congrua sustentatione ministranti, non 
est ad illam praestandam populus gravandus, 
nec in conscientia obligandus, quia revera sol- 
vendodecimassatisfecitsuee obligationi. Necob- 
stat quocl non dederit ei, qui immediate servit 
tanquam proximus pastor, quia satis est quod 
dederitsupremopastori,quiest etiam immedia- 
tus pastor, sivult, aut debet de illo sufficienter 
providere.Sicut etiamsi rex non solvat stipen- 
dia debita preetoribus, vel judicibus regni, non 
tenetur regnum illa solvere, quia jam solvit 
regi (ut supponitur) sufficientia tributa, ut 
per se et ministros suos regnum gubernet et 
judicet. Ad hunc enim modum se habet popu- 
lus christianus respectu Pontificis, nec possunt 
fideles aliter reddere suis proximis ministris 
sustentationem ex decimis debitam; ergo si 
per ipsum Pontifieem impediatur, ne pars illa 
decimarum cum effectu perveniat ad benefi- 
ciatum ministrantem, non potest obligatio illa 
iterum in populum recidere. Neque tunc cogi- 
tur beneficiatus sine stipendio ministrare , 
nam semper habet jus stipendii, et Papa, vel 
alius tertius semper tenetur illud ei preestare : 
quod si non faciant, et cogi non possint pro- 
pter potentiam eorum, non potest propterea 
populus obligari ad resarciendam injuriam 
quam alius committit. 



143 

1 1 . Prcclatos inferiores non posse jus deci- 
marum mutare. — Ultimo, est in iine bujus 
capitis addendum, reliquos Prselatos Ecclesije 
inferiores Pontifice, nullam habere potestatem 
circajura decimarum immutanda , vel deci- 
mas ipsas aliter distribuendas vel applicandas, 
quam jure communi statutum sit, vel legitima 
consuetudine receptum. Conclusio est com- 
muniter recepta ab auctoribus in hoc et supe- 
riori capite citatis, maxime ab his, qui vix in 
Summo Pontifice hanc potestatem agnoscunt. 
Et de Episcopis in speciali id docet Rebuf., q. 
5 de Decimis, n. 32, ubi multa jura adducit. 
Ratio vero est, quia ceetei i Episcopi vel pree- 
lati sunt inferiores juri communi, et non pos- 
suntimmutareea, quee per Summos Pontifices 
stabilita sunt, nisiincasibus sibi eoncessis;hic 
autem nulla talis concessio eis facta est, neque 
in jure vel conciliis legitur; sed solumin qui- 
busdam specialibus casibus eis committitur, 
ut decimas , vel aliquam earum partem, aut 
beneficia ex illis instituta, ad aliqua opera, vel 
loca pia applicare possint, nunc uniendo be- 
neficia, nunc dividendo, vel decimarum par- 
tem applicando. Quee concessiones maxime in 
Concilio Tridentino factee sunt, ut videre licet 
sess. 7, c. 5, 6, 7 et8, de Refor., et sess. 21, c. 
3, 4, 5 et 7, et sess. 22, c. 9, et sess. 23, c. 18, 
sess. 24, c. 13etl5, et sess.25, c. 9.Et in ple- 
risqueexhislocis, dicitur hanc potestatem tri- 
bui Episcopis, ut Apostolicee Sedis legatis, et si 
attente inspiciantur omnia dicta jura et simi- 
lia, concessiones illee non tam sunt relaxatio- 
nes communis juris, ad decimarum solutio- 
nem et applicationem pertinentis, quam di- 
rectiones et providentissima remedia, ut finis 
decimarum fructuosius comparetur, et jus ip- 
sum executioni mandetur. Alise ergo dispen- 
sationes vel exemptiones, aut liberales con- 
cessiones circa decimas, nec ad ordinariam po- 
testatem Episcoporum pertinent, neque ipsis 
concessee inveniuntur. 

CAPUT XVI. 

UTRUM PRjECEPTUM solvendi decimas obliget 
OMNES ET SOLOS FIDELES, PRjESERTIM LA.ICOS. 

1 . Omnes iaptizatos ad decimas olligari. — 
Explicata vi et origine hujus praecepti, de cir- 
cumstautiis et modo implendi illud ageudum 
est, inter quse primum occurrit persona cui 
prseceptum impositnm est, in qua explicanda 
regula generalis facilis cst : exceptiones autem 
sunt variae et obscuriores ad explicandum. Re- 



144 



LIB. I. DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR^CEPTO. 



gula igitur generalis est, omnes baptizatos, 
qui de manu sacerdotum sacramenta tencn- 
tur recipere, teneri, per se loquendo, et cx vi 
communis juris , ad decimas solvendas , nisi 
aliquo legitimo titulo exempti sint. Hsec regu- 
la sumitur ex D. Thoma 2. 2, q. 87, art. 1 et 
4, et aliis Theologis, Ganonistis et Summistis 
infra referendis, et probatur ex c. Ex trans- 
missa, et c. A nobis, deDecimis; nam in prio- 
ri dicitur , fileles omnes teneri ad decimas 
solvendas ; in posteriori additur exceptio, nisi 
quis se exemptum ostendat. Ratione declarabi- 
tur et probabitur melius, per singulas propo- 
sitee regulee partes discurrendo. 

2. Expenduntur tres partes positce regulce. 
— Tres enim principales partes in proposita 
regula considerandse sunt. Prima explicat 
conditionem necessariam, ut aliquis hoc pree- 
cepto obligetur, nimirum quod baptizatus sit, 
per quam excluduntur infideles omnes non 
baptizati. Et ratio est, quia prseceptum deci- 
marum considerari potest, vel quatenus na- 
turale est, vel quatenus ecclesiasticum. Priori 
modo non obligat iufideles, quia illi non sunt 
Ecclesiee membra, et consequenter 6acerdotes 
Ecclesise non sunt eorum pastores, nec minis- 
trant illis spiritualia, nec pro illis ofterunt ; 
ergo nec possunt ab eis exigere decimas, nec 
ipsi tenentur eas solvere ex vi juris naturee, 
cum in eis deficiat fundamentum illius obli- 
gationis, scilicet, illud : Dignus esl operarius 
mercede sua. Posteriori etiam ratione non pos- 
sunt obligari, quia prsecepta ecclesiastica so- 
lnm obligant baptizatos : Nam de his quce fo- 
ris sunt, nihil ad nos, 1 Corinth. 25. Dixi au- 
tem baptizatos omnes obligari hoc prsecepto, 
ut hoc modo explicarem verba dicti capit. 
Ex transmissa : Fideles omnes. Intelligenda 
enim sunt de fidelibus in foro Ecclesise, cujus- 
modi sunt baptizati omnes ; nam per baptis- 
mum , unusquisque Ecclesiee subjicitur et 
praeceptis ejus. 

3. Hceretici tenentur decimas solvere. — Qui 
catechumeni olligentur ad decimas. — Unde hee- 
retici baptizati revera obligantur hoc praece- 
pto ; tum quia ratione characteris obligantur 
ecclesiasticis prseceptis ; tum etiam quia ante 
hseresim erant obligati, ut constat; non exi- 
muntur autem a tali obligatione suo vitio et 
voluntate, non est enim hoc iu subditi potes- 
tate ; tum prseterea quia, licet de facto non 
sint fideles propter iniquitatem suam, jure te- 
nentur esse fideles, et per Ecclesiam cogi pos- 
sunt ut ad fidem revertantur. Et simditer, li- 
cet fortasse de facto non recipiaut spiritualia 



ab Ecclesiae ministris, tencntur recipere, et 

ipsi sacerdotes parati sunt ad ministrandum, 

imo ex officio ad hoc tenentur, et debent actu 

facere, prout possunt, vel eos monendo et il- 

luminando, quantum possunt, vel certe eos 

co^endo, vel puniendo propter hseresim et 

apostasiam. E contrario vero, licet aliquis fi- 

delis sit, quandiu baptizatus non est, sed ca- 

techumenus, in rigore non tenetur ad solveu- 

das decimas, propter rationem dictam. quia 

sola fides absque charactere, et solemni fulei 

professione, quse in susceptione baptismi fit, 

non subjicit homines praeceptis Ecclesiee. Lo- 

quor autem de catechumeno filio infidelium, 

qui sua sponte ad Ecclesiam venit ; nam filii 

Christianorum ex vi originis subduntur Eccle- 

sise propter characterem parentum, et per vo- 

luntatem seu obligationem eorum; et ideo, si 

contingat eos habere dominia rerum et fruc- 

tuum prius quam baptizentur, decimis solven- 

dis sunt obnoxii, et lanquam baptizati cen- 

sentur. 

4. Objectio. — Sohitur — Duee vero difficul- 
tates circa istam partem occurrunt.Prima est, 
quia per jus ecclesiasticum Judsei non bapti- 
zati tenentur solvere decimas, cap. De terris, 
de Decim., et cap. Quanto, de Usur.; ergo non 
est in universum vera regula posita. Respon- 
dent aliqui distinguendo inter personales, et 
preediales decimas, et limitando regulam a 
nobis positam ad personales decimas ; nam ad 
prsediales solvendas cogi possunt etiam infi- 
deles non baptizati, ut jura facta probant. In 
qua distinctione prior pars, nimirum hos iufi- 
deles non teneri ad personales decimas, com- 
munis est cum Glossa, in dicto c. De terris, et 
convincitur rationibus factis. Panormitanus 
vero, in dicto cap. De terris, numer. 6, illam 
limitat, utintelbgatur per se, et formaliter (ut 
sic dicam) de decima; nam per modum com- 
pensationis, ait obligari Judseum non baptiza- 
tum, habitantem in parochia Christianorum, 
ad solvendum Ecclesise valorem decimaa per- 
sonalis, quam Christianus ibidem habitans 
posset solvere; nam infidelis habitando ibi, 
impedit ne Christianus habitet, et consequen- 
ter defraudat Ecclesiam personali decima, 
quam esset perceptura a fideli ibi habitante, 
et ideo cogi potest ad satisfaciendum interesse. 
Et hoc fortasse significavit Glossa in c. Tua 
nos, ver. Pretextu, de Decimis , dicens : Kam 
et Jud/eus prcestat personales decimas quasdam 
quandoque, sed non omnes, licet non ratione 
divini obsequii. Non explicat enim quae sint 
illae decima?, nec qua ratione solvendae sint, 



CAP. XVI. QUIBUS LAICIS SIT IMPOSITUM DECIMARUM PR.«CEPTUM. 



nec videtur alia posse excogitari, prseter eam 
quam Abbas expressit. 

5. Judceos non obligari ad decimas persona- 
les. — Hauc vero sententiam non probat Soto, 
lib. 9 de Justitia, qnaestion. 4, art. 4, nec mihi 
verisimilis videtur, quia nullo.jure fundatur; 
imo, si quis recte expeudat caput penultimum 
de Usuris, inde sumet argumentum ab spe- 
ciali satis probabile contra hanc sententiam. 
Dicitur enim ibi cogi posse Judseos ad satisfa- 
ciendum Ecclesiis pro decimis, quas de domi- 
bus et aliis possessionibus recipere consueve- 
rant; non ergo pro personis. Deinde neque in 
ratione habet illa sententia fundamentum , 
nam ille prfetextus non est solidus, neque ve- 
rus; quia parocbialis ecclesia non habet jus 
acquisitum, ut omnes qui intra eam habitant, 
laborent et lucrentur aliquid manibus, aut 
negotiatione sna, ex quo decimam solvant ; 
sed hoc liberum est ac voluntarium, etiam 
ipsis fidehbus. Alioquin nobilis habitans in 
aliqua parochia, cum personales decimas non 
habeat, deberet iuhilominus satisfacere Eccle- 
siae interesse pro decima personali, quom ne- 
gotiator ibidem habitans posset dare ; et simi- 
liter clericus habitans iotra parochiam, quia 
impedit ne ibi habitet artifex, qui solveret 
personales decimas, deberet solvere interesse; 
liasc autem vel similia admittere, ridiculum 
est ; ergo, etiam respectu infidelis, similis prse- 
textus fictus est, et non verus. Adde, posse 
Judaeum venire ad habitandum in parochia 
Christianorum, de novo ibi domum aedifican- 
do, et consequenter neminem impediendo. 
Denique si nunc in Japone dividerentur paro- 
chiae, et in singulis manerent gentiles habi- 
tantes inter fideles, possent obligari ad sol- 
vendas decimas personales ratione interesse. 
Quod dicere nec pium, nec utile esset, et sine 
dubio verum non est. Quia quod gentilis hic 
habitans impediat, vel non impediat habitato- 
rem fidelem, et obnoxium personalibus deci- 
mis, et incertum, atque contingens et acci- 
dentarium est; nam ille utitur jure suo, et per 
se non facit contra aliquod jus Ecclesiae acqui- 
situm ; ergo ad nullam satisfactionem tenetur. 

6. Ad prcediales decimas olligantur Juclcei. 
— De praedialibus autem decimis videtur illa 
sententia frequeutior, quam tenet Glossa, in 
dictocap. Tua nobis ; Panormitanussupra; et 
Silvester, ver. Decimce, qusest. 7,cap. I, citans 
Hostiensem, et hoc maxime videtur probari 
per jura citata : sed, ut recte advertit Glossa, 
in dicto cap. De terris, Judsei non obligantur 
ad solvendas decimas ut sic, etiam praediales, 

XIII. 



U5 

sed solum obligautur ad solvenda onera realia 
talium praediorum. Nam ipsi Judsei, vel qui- 
cumque infideles non baptizati, ratione sua- 
rum personarum non obligantur solvere ali- 
qnid, ut probatum est. Et ideo in assertione 
posui illam per se, quia hic consideramus vim 
directam praecepti de solvenda decima. Ni- 
hilominus tamen, quia prsedia ipsa habent 
annexam decimam Ecclesise solvendam, tan- 
quam onus ipsiusmet rei, necesse est ut ad 
Judaeum et quemlibet alium transeat cum illo 
onere, utEcclesia servetur illeesa,et hoc modo 
potest infidelis obligari ad decimas praediales 
per modum satisfactionis interesse. Quod 
satis in jure ipso declaratur : nam in dicto 
cap. Terris, dicitur : Ne forle illa occasione 
Ecclesice valeant suo jure fraudari. Itaque 
supponit Ecclesiae jus esse acquisitum in tali 
fundo quoad talem pensionem, et Judaeos cogi 
non ad decimam ut sic, sed ad non lsedendam 
Ecclesiam. Imo in dicto cap. Quanto , dicitnr, 
pcena etiam imposita, cogendos esse Judaeosa^ 
satisfaciendum Ecclesiis pro decimis, et obla- 
tiouibus debitis, quas de domibus, et possessio- 
nibus aliis, accipere consueverant , antequam 
ad Judceos quocumque titulo devenissent. Ubi 
Glossa notat rationem : Quia res (inquit) tran- 
sit cum onere. Supponitur ergo jus illud ac- 
quisitum in rem ipsam. 

7 Duplex moclus quo Ecclesia acquirit jus 
reale in decimis. — Quod autem onus hoc in- 
telligatur esse reale, et quasi ;vdhserens ipsis 
rebus, duobus modis accidere potest. Pnmo, 
ex vi alicujus contractus, vel per specialem 
donationem factam Ecclesiae aut inter vivos, 
aut per testamentum, aut legatum, vel quia 
possessio illa fuit aliquando Ecclesiae, et cum 
illo onere illam alienavit, vel aliosimili modo, 
et tunc nulla est difficultas, neque id pertinet 
ad jus decimarum, sed potius ad oblationes, 
de quibus supra dictum est. Alius modus est, 
ut possessio aliqua intelligatur habere hoc ex 
vi juris decimarum, et hoc est quod ad prae- 
sens spectat : quando autem praedium aliquod 
intelligatur habere tale onus reale, et quse 
conditioues ad hoc requirantur, in cap. seq. 
explicabimus. 

8. Infideles, ubicumque degant , decimas 
Ecclesice debere, falso quidam aiunt. — Fun- 
damentum eorum. — Quam probabililatem hoc 
habeat in terris, qucejam fuerunt Christiano- 
rum . — Ex his vero juribus, couvincitur fal- 
sam esse sententiam Abbatis, ubi supra, et 01- 
drad., consil. 9, omnes iufideles, ubicumque 
degant, debere Ecelesia; prsediales decimas, 

10 



1 in LIB. I. DE DlYlNO CULTU 

et jure ad eas solvendas cogi posse, si facto 
esset possibile ; et si nunc convertantur. teneri 
im onscientia ad persolvendas omnes deeimas 
quas antca non solverant. Fundamentum co- 
rum esse potuit, quia Ecclesia habet jus possi- 
dendi totam universi terram, et consequeuter 
exipjendi decimas ab omuibus prsediis ubique 
gentium, et inique ab infidelibus impediri, 
ne hoc jure utatur et fruatur. Hsec ergo sen- 
tentia falsa est, et impossibilis. ut Soto supra 
notavit, et ex illo capite Quanto, satis impro- 
batur : nam ibi dicitur Judseos posse cogi pro 
decimis : Quas Ecclesice de possessionibus prius 
accipere consuexerant. Ergo alii infideles non 
possunt obligari pro decimis praediorum, quse 
ad Ecclesiam nunquampertinuerunt.Ratioita- 
que est, quia illa ^raedia nunquam habuerunt 
tale onus reale, neque cum illo pervenerunt 
ad gentiles, verbi gratia, a quibus possiden- 
tur; ergo illi non tenentur ad tales decimas, 
nec ratione suarum personarum, nec ratione 
rerum ipsarum ; ergo nullo titulo. Nec ra- 
tio in contrarium quicquam probat, quia 
Ecclesia non habet proprium jns. justitia? 
ad terras infidelium, nec ipsi peccant contra 
justitiam, vel eas occupando, vel fidem non 
recipiendo, sed tantum contra fidem ipsam, 
et contra salutem propriam, ideoque non ha- 
bet in eis locum obligatio per modum satis- 
factionis, seu cujusdam restitutionis. Habet 
tamen nonnullam probabilitatem in terris, 
quse aliquando fuerunt Christianorum, et in 
eis fuerunt erectae ecclesia?, et prsedia in jus 
decimarum attributa fuerunt, postea vero ab 
infidelibus et paganis per injusta bella usur- 
patasunt. Nunquam enim privata fuit Eccle- 
sia jnre acquisito in illa preedia, ut a fortiori 
sumitur ex Concilio Hispal. II, capit. \, ct 
habetur in capit. Prima, 16, qusest. 3, elcapit. 
Cum per bellicam ,34, quajstion. I, neque con- 
tra hoc jus ab infidelibus praescribi potuit; 
ideoque semper videntur obligari ad satisfac- 
tionem reddendam Ecclesite pro illo intc- 
res=e. 

9. Quid de hoc smt : c>idum. — Sed licct hoc 
de rigore juris et spceulative fortassc verum 
sit ', tamen, mnraliter loquendo, est nullius 
utihtatis; quia isti infideles, dum iu sua inti- 
delitate manent, moraliler oldi^ari non ]>os- 
suut ad lianc recompensationem, muUoque 
minus po-sunt co^i, ct faeile possunt exeusari, 
^altem per igiioiantiain invineiliileni ; nam 

1 YideBarhosnm in lege iJ.turtio, § Iuter- 
dum a i). 7, 11'. Solut. inatrimoii. 



NEr.KSSADIO EX I'11.ECEI>T0. 
licet fidei ignorantiam invincibilem non ha- 
beant, hnjus tamcn ecclesiastici juris omnino 
illam habere possunt. Si vero ad fidem con- 
vertantur, nulla ratione obligandi sunt ad 
aliquid satisfaciendum Ecclesiee pro. hnjus- 
modi decimis, seu interesse illius non soluto; 
tum quia esset intolerabile onus, et magnum 
fidei impedimentum; tum etiam quia Eccle ia 
id facere non consuevit; eo vel maxime,quia 
licet jus Ecclesise. semper duret quasi in ha- 
bitu, ut, scilicet, si contingat provincias illas 
adEcclesiam Catholicam revocari, diceceses et 
parochia? cum suis prsediis, quantum de illis 
constare poterit, instaurentur, quod ad sum- 
mum probant jura citata, nihilominus, quan- 
diu ibi spiritualia non ministrautur, videtur 
cessare jus illud, vel quasi suspendi in actu, 
quia debentur Ecclesise propter ministerium, 
et in sustentationem ministrorum, ecclesia- 
rum instaurationem etcultum; cum ergoheec 
omnia m illis regionibus cessent, non vidctur 
peculiaris aliqua injuria inferri Ecclesise, eo 
quod decimse illi non solvantur, sed fit inju- 
ria generalis in detentione injusta illius terree 
totius, et omnium fructuum ejus, quos omnes 
tyranni illi et infideles restituere tenentur; 
sed illa restitutio (ut dixi) non potest ad pra- 
xim reduci. 

10. Proponitur objectio. — Statim vero oc- 
currit altera objectio, quia licet infideles non 
sint subjecti ecclesiastico juri, subjiciuntur 
nihilominus juri divino;ergo ratione illius 
obligantur ad solvendas decimas. Primo, quia 
jpsi etiam tenentur recognoscere Deum ut 
supremum domiuum : Deus autem ipse deci- 
mas sibi solvi prsecipit in recoguitionem sui 
suprcmi dominii, ut dicitur in capit. Taa 
nobis, de Decimis; ergo. Secundo, quia licet 
non tencantnr Gentiles solvere decimam quoad 
quotam, tenentur tamen quoad susteutatio- 
nem, quia tenentur auditum fidei prsebere, et 
praedicatores Evangelii recipere ; et ad hoc 
possunt a Pontifice Summo cogi ; ergo ctiam 
cogi possunt ad alendos hujusmodi pra^dica- 
tores, et pastores Ecclesise, quatenus huic mu- 
neri ineumbunt, et ad illud parati sunt, et ex 
officio ohliguti. Et hoc modo sacerdotes Eccle- 
sia3, etiam respectu infidelium, sunt miimtri 
sacramentorum, saltem quoad b;iptismum, et 
seininaut illis spiritualia per fidei doctrinam, 
et prtece[>ta, ae sacramenta ; erg>> etiam in 
illis liabet locum illud Pauli : Si uos vobis 
spr/t/iaHa seminamus, magnurn est si uos car- 
nalia vestra metam/is? 1 Corint. 9. Coniirma- 
turipso ns U e t experientia ; nam ad mittcndos 



CAP. XV]. QLiLiUS LAICIS SIT IMI>0S1TL'M DECIMARUM PR.ECEPTUM. 



pra?dicatores Evangelii ad Sinas, verbi gra- 
tia, vel Japonios, magnas expenfa^ facere ne- 
cefse est, et plnres ad conservandos, nutrien- 
dos et augendos illos; ergo potest Ecclesia 
bas expensas ab ipsismet Gentilibns exigere, 
cum teneatur boe modo illos pascere, et nemo 
militet suis stipendiis unquam. 

1 1. Respondetur (bjectioni. — Prior pars bu- 
jus objectionis facilis est. Nam licet omnes 
bomines teneantur jure natuiee divinum do- 
minium recognoscere. non tamen ex vi ejus- 
dem juris tenentur illam recognitionem facere 
per solutionem decimarum, ut supra ostensum 
est. Fuit ergo illa determinatio facta jure di- 
vino positivo, quod olim non omnibus bomi- 
nibus , sed populo Israelitico positum fuit ; 
nunc vero etiamsi demus sub illa etiam ratio- 
ne morali fuisse ab Ecclesia retentum. tamen 
ut sie non potest extra Ecclesiam extendi, ut 
probatum est. Qui ergo sunt extra Eccesiam, 
uon tenentur boc pet uliari modo divinum do- 
minium recognoscere, donec baptizentur, si- 
cut non tenentur ad colendum Deum per sa- 
erifieium miss», sed solum quantum naturalis 
ratio dictat. Difiicili< r est altera pars; non enim 
satisfacit quod Soto ait. infideles non baptiza- 
tos, licet immediate obligentur ad fidem, et 
bapti«mnm suscipiendum, non tamen ad alia 
Ecciesia? praecepta. Hoc enim verum est de 
prfficeptis positivis Eeclesia?, et ita solum con- 
cludit de decima quoad quotam : objectio au- 
tem procedit de decima quoad sustentatiomm, 
et de pracepto juris divini, quod videtur an- 
nexum illi pra?cepto recipiendi fidem et ba- 
ptismum. (J.iia qui praecipit actum, pra?cipit 
omnia qua? ad actum consequuntur; Deus au- 
tem ipse subjeeit omnes gentes Ecclesue, quo- 
ad boc ut tenerentur prajdicationem Evangelii 
per ejus ministros suscipere, audire, et eis pa- 
rere proxime ct immediate, quoad fidei et ba- 
ptismi susceptionem ; sed ad boc necessarii 
sunt ministri, et consequenter eorum susteu- 
tatio; eri;o. 

12. Probabve est posse exigi tr.butuiu ah 
infidelibus ad prcedicalorcs eorum alendoi. — 
Probabile profecto est, hoe titulo posse Ercle- 
siam et principes ejus aliquod tributum ab in- 
fidelibus exigere, ad quos de facto praedicato- 
rcs Evangelii mittuntur, tum ad expensas iti- 
neris, tum ad eos sustentandos, quandiu inter 
ipsos versantur. Suut Roma?, verbi ^ratia, 
posset exigi a Juda?is tributum speeialiter 
deputatum ad sustentandum prredicatorem 
Evangelii, qui illos doceat et illumiuet : Ec- 
clesia vero non solet uti bac potestate, maxi- 



me circa infideles sibi non subditos temporali- 
ter, quia fortasse scandalum esset infidelibus. 
Unde in principio, prius a Christo, post ab 
Apostolis, missi sunt pra?dicatores, qui omnino 
gratis sine stipendio , etiam sustentationis , 
verbum Dei preediearent, victum et vestilum 
vel suo labore quarendo, vel ab his, qni fidem 
admittebant, accipiendo, vel certe ab ipsismet 
infidelibus eleemosAiiam postulando. Post- 
quam vero Ecclesia et Pontifices babere coepe- 
runt ecclesiasticos redditus, quos posseut dis- 
pensare, ex decimis, quaa ab ipsis fidelibus 
praestantur , sustentare rotuerunt ministros, 
quos ad infidelium ministerium mittebant, et 
eis providere, donec a fidelibus in singulis 
provinciis conversis sustentari possent. Et cer- 
te cum haec cura pertineatad universalem Ec- 
clesia? pastorem, qui est Pontifex, merito po- 
test ab Ecclesia fidelium exigere redditus suf- 
ficientes ad sustentandos ministros Evangelii, 
etiam pro infidebbus qnando neccssarii fue- 
rint. Et fortasse ba?c ratio aliis addita, quas 
supra tractavimus non parum cobonestat 
quotam decimarum et abundantiam reddi- 
tuum ecclesiasticorum. Atque ita consulen- 
dum profecto est, ut Gentiles ipsi non graven- 
tur nec vexentur tributis pro pra?dicatoribus 
Evangelii ; sed a Pontifice et cbristianis prin- 
cipibus alendi sunt, donec fideles, denuo ad 
fidem conversi ex gentibus, eos ex bonis suis 
sponte alaut. Eo vel maxime quod Deus sem- 
per vocat aliquos in Ecclesia sua, qui cum vo- 
luntarie pauperes sint, sine certo stipendio, 
vel viatico buic muneri iucumbaut, ex elee- 
mosynis victitando. 

13. Secunda pars re</ulce posita> explicatur, 
gua saccrdotes liberantur a decwvs. — Sccun- 
da pais reguke positre coulinetur illis veibis : 
Qui de mihu s icerdotum sacramenta reci- 
piunt, per qua? partim limitatur, partim am- 
pliatur ba?c regula. Limitatur enim ad eos 
fideles, qui sacramenta a sacerdotibus leci- 
piunt : ipsi enim sacerdotes fideles etiam sunt, 
et baptizati; tamen quia ipsi sunt ministri 
constituti ad ininistrandum aliis sacramen- 
tum (sub quibus nunc omuia spiritualia com- 
prebendimus ), ideo non solvunt ipsi, ut tales 
sunt, decimas, sed potius ipsis penduntur. Si- 
cut in veteri lege tribus undecim decimas 
solvebant Levitica?, baec autem abis non sol- 
vt j bat : sic ergo liinitatur assertio ad fideles, 
quibus ministrantur sacrameuta. Iutelligitur 
autem de bis iidebbus, qui pro sacrameuto- 
rum susceptione alicui subjeeti sunt, qui ex 
officio teneatur illa eis ministrare; nam iili 



i iS LIB. 1. DE DIVINO CULTU 

per se debentur decima?, ut infraostendemus, 
et ita solum fideles sic subjecti illas debent. 
Inter bos vero extenditur regula ad omnes, 
sive pauperes sint, sive divites , sive nobiles, 
sive principes et reges. Et ratio est, quia prae- 
ceptum de se universale est, et generalibus 
verbis propositum, ut patet ex citatis juri- 
bus, et ex communi forma ecclesiusticorum 
proeceptorum universali Ecclesise traditione 
recepta, et alioquin in bis omnibus est capaci- 
tas bujus obligationis , quia sunt fideles ba- 
ptizati, subditique pastoribus Ecelesise, et in- 
venitur etiam in eis fundamentum obligatio- 
ni^; nam omnes fruuntur opera et labore mi- 
nistrorum Ecclesi* ; ergo par est ut omnes ad 
eorum sustentationem coucurrant; ergo om- 
nes obligantur ad solutionem decimarum, 
quae ad bunc finem proxime ac prsecipue or- 
dinantur. 

14. An inhumanum sit olligari pauperes 
ad decimas. — Sitne conveniens quod reges 
oUigentur. — Circa utramque vero partem oc- 
currit difficultas, et primo circa amphatio- 
nem : primo, ex parte pauperum ; videtur 
enim inbumanum pauperes ad solvendas de- 
cimas obligare , cum innumeri sint, qui vix 
possint seipsos suamque familiam alere. Item, 
quia ipssemet decimse exiguntur ad paupe- 
rum sustentationem, ut supra visum est; quo- 
modo ergo ab ipsismet pauperibus extorqueri 
possunt ? Secundo, ex parte divitum, quia si 
omnes omnino fideles, quibus Ecclesia spiri- 
tualia ministrat, tenerentur, per se loquendo, 
et ex vi juris, decimas omnium suorum red- 
dituum, et lucrorum reddere, obligarentur 
omues reges et principes, Ecclesiee decimam 
partem omnium suorum reddituum, tributo- 
rnm, ac fructuum, vel bonorum, undecumque 
sibi quotannis provenientium, Ecclesiae red- 
dere ; similiter omnes mercatores decimam 
partem omnium quee lucrantur, et sic de aliis ; 
boc autem iucredibile est, alias immensse es- 
sent Ecclesise opes. 

15. Teneri pauperes ad decimas. — Ad pri- 
mam difficultatem, Doctores simpliciter do- 
cent paupercs obligari ad decimas solvendas. 
Itj D. Tbomas, dicta qiuest. 87, art. 4, et 
tbi Sot., et alii ; Alens., 3 p., q. 51, memb. 7, 
art. 1 ; et Silvest., Angel. et alii SummisUe ; 
Rebuffus, dicto tract., q. 5, num. 14, cum 
Pauor. et aliis, in capit. Cum homines, de De- 
cimis; Hostiens., in Sum., § de Decim. Rutio 
vero, pricter Mipra tactam , addi potest ex 
Alense, quia pauperes non eximuntur a tri- 
butis regn; solvendis ; ergo mv cxiini debent 



NECESSARIO EX PR/ECEPTO. 
a solutione decimarum. D. Thomas aliam ra- 
tionem indicat, quia pauperibus fidelibus sub- 
veniendum est per dispensationem Ecclesia: 
et ministrorum ejus, et ideo non oportet ut 
ipsi a solutione decimarum seipsos eximant ; 
oportet enim, ut solvendo decimas, Deum co- 
lant, et subjectionem Ecclesia; recognoscant ; 
quod si alias indiguerint, melius illis per Ec- 
clesiam subvenietur, quam si ipsi suam par- 
tem decimarum prseoccupent : imo addit Aten- 
sis promissionem esse Dei, ut qui fideliter de- 
cimas solverit, penuriam non sentiat, per Ma- 
lach., cap. 3, dicentem : Inferte omnes deci- 
mam, etc. , et probate me super hoc, dicit Do- 
minus, etc. Juxta quaui promissionem, dixit 
etiam Augustinus : Majores nostri ideo omni- 
bus copiis aoundabant , quia Deo decimas da- 
lant , etc, libr. Quinquaginta homil., in 48, 
et similia habet serm. 219 de Tempore , et 
refertur 16, q. 7, cap. Majores. 

16. De quibus pauperibus sententia commu- 
nis intelligenda. — Verumtamen quod ad pro- 
missionem attinet, existimo illam, quatenus 
eratde temporaliabundantia, vel extendendam 
non esse ad legem gratise, vel non esse abso- 
lutam, sed sub conditione, si ad spiritualem 
fructum fuerit conveniens. Unde licet verum 
sit quod Augustinus refert, non oportet ut ex 
rigorosa promissione id fieri soleat, sed ex or- 
dinatissima providentia Dei. Quod vero spe- 
ctat ad pauperum obligationem, licet doctrina 
communis vera simpliciter sit, intelligenda vi- 
detur dehis pauperibus, qui, licet tenuissimos 
proventus aut lucra habeant, nihilominus ha- 
bent necessaria ad congruam sustentationem 
persona; et familise, etiamsi decimas solvant. 
Nec enim verisimile est ut Ecclesia velit cum 
tanto rigore obligare pauperes ad decimas 
solvendas, ut etiam ex rebus sibi moraliter 
necessariis illas solvere teneantur, et poslea 
mendicando illas postulare. Prsesertim hoc 
tempore,quandopaisil]a ecclesiasticorum red 
dituum, qua; pauperibus destinata erat, dispa- 
ruit, vel cum aliis confusa est, et subventio 
pauperum ex arbitrio clericorum pendet. 

17.^4 liqui pr&cedentem doctrinam impugnant. 
— Qui in necessitate extrema aliena consumit, 
non tenetur postea rcstituere. — Heec declaratio 
ct moderatio fuit antiqui cujusdam Doctoris 
Canonista;, ut Innocentius refert in cap. Licet, 
de Censibus, quam ipse non videtur impro- 
bare. Panormit. antem, cum Joanne Andr. et 
aliis, eam non probat. Primo, quia decimac 
debentur ex justitia, cap. Paruchianos, de 
Decitnis ; sed propter inopiam nun potest 



CAP. XVII. AN CLERICi TENEANTUR AD SOLVENDAS DECIMAS. 



im 



committi injustitia; ergo. Confirmatur, quia 
decimse sunt ipsius Ecclesise ex reservatione 
divina, cap. Tua, de Decimis ; ergo non pos- 
sunt a quoquam detineri , etiamsi pauper sit , 
nisi fortasse in casu extremse necessitatis, in 
quo omnia sunt communia. Et ita solum illum 
casum excipiendum esse, tenet in specie Re- 
buff. supra; imo addit etiam in illo casu de- 
bere pauperem habere propositum reddendi, 
si venerit ad pinguiorem fortunam, et in con- 
fessione id aperire ac promittere. Sedhoc ulti- 
mum est plane falsum, nam qui in casu extre- 
mae necessitatis accipit alienum, et illud con- 
sumit, postea non tenetur aliquid restituere, 
quia nec ratione acceptionis, quse justa fuit, 
nec ratione rei acceptee, quse consumpta jam 
est ; ergo a fortiori in prasenti ; item quia 
tunc non consumitur res ut aliena, sed ut pro- 
pria. At vero extra casum extremse necessitatis 
pium , ac probabile est quod dicti auctores as- 
serunt, pauperem debere suam necessitatem 
Ecclesiee ostendere, id est, pastoribus Ecclesise 
eam comprobare, et tunc ipsi pastores tenentur 
decimam remittere; non tamen possepauperem 
sua auctoritate eam retinere. Quod maxime 
probabile est, si sententia illa vera est, quae 
affirmat decimas esse sub dominio Ecclesise, 
etiam antequam solvantur, quam postea dis- 
cutiemus : illa tamen supposita, est consecu- 
tio valde apparens, quia nemo potest accipere 
alienum in gravi necessitate auctoritate sua, 
sed debet a domino postulare. Item, oecouo- 
mus non potest consumere sua auctoritate, et 
sine domini voluntate, propter necessitatem 
gravem ; ergo idem est in prsesenti, supposita 
illa sententia. 

18. In gravi necessitate non teneri quempiam 
ad decimas est probabile. — At vero quia illa 
sententia incerta est, ejcontrariaestprobabilis, 
ideo non videtur improbabile, quod excusetur 
a culpa, qui propter solam necessitatem gra- 
vem decimam non solvit. Quia illa revera indi- 
get ad sustentationem suam et familise suse : 
hsec cnim necessitas gravis reputatur. Neque 
tunc facit injustitiam propter vitandam ino- 
piam, sed ipsa inopia facit ut justitia tunc non 
obliget, quia hoc prseceptum affirmativum est, 
et non obligat pro semper, sed cum certis cir- 
cumstantiis; et ita etiam licet decima per se 
debeatur, pro tunc tamen non urget ejus de- 
bitum. Imolicet dicatur decimam esse sub do- 
minioEcclesiae, antequam tradatur, dici posset 
obligationem ad tradendam illam etiam postu- 
lare circumstantias suas, et posse prorogari 
propter necessitatem. Sicut qui possidet rem 



alienam, et non potest reddere statim sine ma- 
gna jactura personse vel status, potest differre. 
Maxime vero potest haec opinio locum habere, 
quando pauper certus est de sua necessitate, 
et tirnet probabiliter non esse subveniendum 
illi, nec remittendam decimam, etiamsi neces- 
sitatem suam ostendat et comprobet. In hoc 
vero casu, sive mala, sive bona conscientia, 
decima non solvatur propter paupertatem, re- 
stituenda integre erit postea, si ad pinguiorem 
fortunam deveniatur; et hoc ad minimum 
probant fundamenta contrariae sententise. 

GAPUT XVII. 

AN CLERICI ET ECCLESIASTICI OMNES AD DECIMAS 
SOLVENDAS TENEANTUR. 

1. Haec qu8estio petitur in secunda parte 
prioris difficultatis in prsecedenti capite propo- 
sitge, quam hic separatim prbponimus, quia 
largiorem disputationem requirit. Et ratio du- 
bitandi pro utraque parte oritur ex cap. 2 de 
Decimis. Nam in priori ejus parte, dicitur 
novum esse, ict clerici a clericis decimas exi- 
gant : appellat autem novum, id est, insolitum, 
et prseter jus, ut ex contextu constat, et ita 
sentit ibi Glossa ultima, in fine. Contrarium 
vero suaderi potest ex eodem textu in fine, ubi 
quasi comprobando regulam contrariam, ait 
clericos. qui a clericis spiritualia recipiunt, 
debere illis decimas persolvere. D. Thomas 
ergo, dicta queestione octogesima septima, 
articulo quarto, clericos sub duplici ratione 
considerari posse dicit, scilicet, ve:l quatenus 
clerici sunt et ministri spiritualium, vel qua 
tenus fideles sunt, et a sacerdotibus possunt 
spiritualia recipere. Priori modo ait non teneri 
clericos ad decimas solvendas, sed potius ad 
illos sub ea ratione spectatos pertinere decimas 
recipere ; posteriori autem modo ait, ex vi ju- 
ris teneri ad solvendas decimas, quia sic sub 
dicta regula includuntur, et nullo jure exi- 
muntur Et hanc doctrinam communiter reci- 
piunt ibi Sot., Aragon., Valent. et alii, et 
communiter Canonista? (licet sub diversis ter- 
minis), in dicto cap. 2; et Summistse in verb. 
Decima, Covar., lib. 1 Var., c. 17, n. 8; Gu- 
tierez, dicto cap. 21, n. 52, qui alios referunt. 

2. Clericos non teneri ad decimas prcediales 
de redditibus Ecclesice. — Atque ex hac distin- 
ctione et doctrina inferunt primo, clericum 
non teneri solvere decimas praediales ex reddi- 
tibus Ecclesiee, quos recipit ratione beneficii 



1^0 L!B. 1. DE DIYINO CULTL N 

vel spiritualis ministerii. ex decimis fidehucu. 
Tel ex praediis Ecelesiae, quae aliquo titulo 
ecclesiastico possidet. Ita sumitur ex D. Thoma 
supra, et docet expres-e Aleus., 3 p.. t. 51, 
memb. 7. art. 2, et alii Theologi. et Sumuii- 
st« supra relati ; i(femqne sentitint Canonistse, 
cnm Gloss. ult., in dicto c. seeundo ; et Abbas 
ihi, numero quarto. Et sumitnr ex textu illo 
in principio, nbi in hoe comparat saeerdotes 
Levitis, qui non tenebantur solvere decimas, 
quia non habebant propria bona, sed tantum 
decimalia: en;o simpliciterelerieiex h : s salteni 
bonis non solvuut decimas. Praeterea probatur 
ex dicto prineipio, quia hi fruetus competunt 
clerico, ut clericus est, et uiinister Eeelesiae ; 
si er^o ex illis s.-ivcret deeioias, jam solveret 
i:t cleneus, contra dictnm eap. -2 de Decimis, 
et contra rationem sur.ra insiuuatam. quod 
talia bona potius debentur ipsi elerico, ut talis 
est, ratione sui muneris ; ergo repugnat. ex 
illis ut decimas deheat. Alias sibi ipsi illas de- 
beret, quod moraliter esse non potest ; quia 
justitia ct obligatio. seu debitnm proprium est 
ad alterum, et ideo nemo potest sibi solvere 
tributum, et similia : et in universum iuter 
dantem et accipientem debet esse distinetio, 
ut dieitur in capite ultim. de Institut. Circa 
hauc vero rationem occurrit difficultas, quam 
infra tractabo. 

3. Chricos teneri ad decimas pradiales ex 
^rcediii allo titulo possessis. — Secundo infe- 
runt, clericos teneri ad solvendas decimas 
praediaies, ex praediis quae temporah seu sae- 
culari titulo possident, ut ex bonis patrimonia- 
libus. ant aho simih titulo acqiisitis. Ita divus 
Thomas, Alens , Sot., et alii Theologi ; etSyl- 
vest., Anirel., ac Summista? : Covar., Gutie- 
rez. et alii Cauonistae, quos referuut euin 
Giossa in dicto capite 2. Ex quo textu in ulti- 
ma parte illius etiam hsec pars probatur : ibi 
enim asseritur, clericos po=se esse obnoxios 
decirnis solvendis alus, a quibus sacramenta 
reci iuut ; ergo maxime ex his bonis tempora- 
Lbus, cum ex spiritualibus illas nou debeaut, 
i:t dictum est. Coufirmatur, quia respectu ta- 
linm bonorum, per accidens est quod talis 
p rsona sit clerieus, aut beneficiatus; ergo 
habet illa uon ut clericus, sed ut civis : eigo ut 
sil non est exemptus a soiutione decimarum 
ex tahbus bonis ; et aliuude est Sdelis baptiza- 
tus, et ab alio potest recipere sacramenta ; 
ergo comprehenditur quoad ha?e bona sub g •.- 
nerali regula eorum, qui ad decimas solveudas 
tenentur. 

Idem cum proportine de deeimit persona- 



ZCEiSWM EX PR.£CEPT0. 
Jibus dicendum. — Tertio inferunt idem esse 
de persoualibus statuendum cum proportio 
ne; nam persona clerici potest aliqua lucrari, 
nt clericus. id est. titulo et actione spirituali, 
sicut comparat stipendium sen eleemoSjpnam 
pro missa vel anniversario, etc. Aliqua vero 
lucratur nt irtifex, vel corporaliter laborans. 
De priori ergo lucro non dehet clericus per- 
sonales decimas, quia nullas decimas debet ut 
clericus ; illi autem proventns ad illum perti- 
nent ut clericum ; et ita tenet Covar. , dicto 
capite 17, n. 8, verb. Prinwm; imo ibi abso- 
lute sentit, esse probabilins clericos jure com- 
muni esse exemptos a personalibus decimis, 
quam sententiam dicit esse eommuuem. Sed 
intelligenda videtur de his decimis ex iucris 
spiritualibus ; nam de aliis temporalibus con- 
seqnenter dicendum videtur, clerieos non esse 
exemptos , ex vi jnris communis , a decimis 
persoualibus ex talibus bonis, propter contra- 
riam rationem, quae eumdem locum habet iu 
his deeimis personaUbus, quem in prasdiali- 
bus ex patrimonio. Xec est textus in jnre, 
uude talis exemptio colligi possit ; et ita sentit 
aperte Sylvest., verb. Decima, n. 13; excipit 
tamen clericos communiter viventes ; sed hoe 
spectat ad tertiam partem regulae. 

4. Dive difficultates contra doctrinam tra- 
ditam proponuntur. — Duae vero difficultates 
circa hanc doctrinam occurrnut. Una est eirca 
fmfdamentum quod in hac doctrina snppoui- 
tur, alia circa consequentiaru doctriuae„ Sup- 
ponitur enim in hac doctriua, clericos esse 
debitores decimarum, saltem ut sacramenta 
ab aliis clericis recipiunt ; declaratur autem 
hoc debitum posse cadere in bonis laicis, non 
iu clericalibus. Circa primum igitur est dif- 
fieultas, quia se quitur primo, etiam Summum 
Pontificem posse esse obnoxium decimis sol- 
vendis, saltem ex laicis Louis, si illa habeat. 
Cousequeus est falsum; ergo. Sequela patet, 
quia etiam ipse recipit sacramenta vel coufes- 
siouis, dum est sanus, vel extremae unctionis, 
et commimionis. quando est ae^er ; imo et or- 
dinem et eonsecrationem recipere potest jam 
electusPontifex; quin etiam confirmatiouem ; 
si enim contiugat nondum confirmatum eligi, 
verus erit poutifex, et confirmationc indige - 
bit; ergo, ut horao fidelis est, indiget aliquo 
veluti spiriluali miuistro, qui ei uecessaria 
vel utilia sacramenta ministret, et pro illo 
offerat, vel sacrum faciat, quando ipse uon po- 
test ; ergo ut sic potent esse obnoxius decimis 
solvendis. Falsitas antem consequeuti- patet, 
quia repugnat principem supremum solvere 



CAP XVII. AN CLERIOl TENEANTUR AD SOLVENDAS DECIMAS 



15! 



tributum : cui eniui solveret? certe non sapc- 
riori, illum enim non habet; neque Ecclesiee, 
nam etiam est supra totam illam ; nec sibiipsi, 
qtiia hoc repugnat, ut supra dixi : sed decima 
est veluti quoddam tributum quod Ecclesiee 
solvitur; ergo Pontifex non est illi subjectus. 
Secundo, sequitur clericos posse esse debitores 
decimarum, etiam ut clerici sunt, quod est 
contra dicta. Sequela patet, quia ut clerici 
sunt, spiritualiter pascuntur ab aliis clericis, 
quod in omnibus inferioribus Summo Ponti- 
fice videre licet. Nam imprimis omnes clerici 
ab Episcopis ordinantur; ergo sacramenta re- 
cipiunt ab illis, etiam ut clerici sunt. Deinde 
inferiores omnes reguntur spiritualiter a su- 
perioribus, ut sacerdotes simplices a parochis, 
hi ab Episcopis, et omnes a Pontifice : regi- 
men autem illud spirituale est, et cadit in 
clericos formaliter, ut clerici sunt , sic enim 
subjiciuntur ecclesiastieae potestati et regimi- 
ni; crgo ratione illius debent decimas, etiam 
ut sunt clerici. Et confirmatur primo, nam 
omnes subditi in aliquo ordine debent reco- 
gnitionem aliquam superiori ejusdem ordinis; 
ergo omnes clerici inferiores in ordine cleri- 
catus eamdem recognitionem debent superio- 
ri, cui ut tales subordinantur : illam antem 
recognitio fit optime per solutionem decima- 
rum;ergo. Gonfirmatur, quia hoc modo Levi- 
tae in veteri lege ex decimis solvebant deci- 
mas summo sacerdoti. 

5. Secunda difficultas. — Atque hinc oritur 
secunda difficultas circa consecutionem doc- 
trinoe. Nam si clerici possunt esse debitores 
decimarum, profecto non minus ex spirituali- 
bus redditibus, quam ex temporalibus possunt 
illas debere : primo quidem , quia possuut 
illas debere ut clerici, sicut ostensum est, et 
possunt illud debitum solvere ex fructibus be- 
neficiorum. Respondent aliquinon posse, quia 
non faciunt illos iructus suos, sed solum eis 
dantur, ut ex eis sumant necessaria, et reli- 
qua dent pauperibus. Et hoc titulo illos exi- 
munt Innocentius et Abbas, cap. 2 de Deci- 
mis ; sed illud impugnaut ibi Anton., et An- 
char. et ex contrario fundamento fatentur 
teneri clericos ad decimas solvendas ex illis 
fructibus tanquam ex lucro personali ; quia 
revera faciuut illos suos. Ego addo, licet non 
facerent illos suos, fundamentum videri inva- 
lidum, quia inter necessarios usus suos unus 
est, solvere decimas servientibus, et minis- 
trantibus sibi ; ergo hoc titulo debent solvere 
decimas aute omnes eleemosynas. Secundo, 
quia si clericus debet decimas, ideo est quia 



recipit ab alio spiritualia , et ideo debet illi 
temporalia ministrare ; ergo undecumque illa 
habeat, tenetur ex illis huic debito satisface- 
re, sive illa temporalia acquisita sint titulo 
spirituali, sive temporali ; hoc enim valde ac- 
cidentarium videtur ad rationem illius debiti, 
et ad solutionem ejus. Nam si clericus debeat 
famulo stipendium, et non habeat unde sol- 
vat, nisi ex fructibus sui beneficii, certe ex il- 
lis tenetur solvere; et si unus clericus alteri 
promittat justa stipendia centum missarum, 
tenetur illa solvere ex quibuscumque bouis, 
titulo etiam spirituali acquisitis; ergosimplex 
clericus, verbi gratia, debet suo parocho deci- 
rnas, quia revera est parochianns ejus, et pro- 
fecto tenebitur illas solvcre ex quibuscumque 
fructibus aut lucris, etiam ecclesiastico titulo 
acquisitis. 

6. Unde apparent valde infirmae rationes ad- 
ductae pro dicto primo, quia licet clericus sol- 
vat decimas ex fructibus ecclesiasticis sibi alias 
competentibus , si illas tantum solvat quate- 
nus fruitur opera et ministerio parochi com- 
muni aliis fidelibus laieis, semper solvet illas, 
non ut clericus, sed ut unus ex fidelibus sub- 
ditis. Quia haec formalitas (ut sic dicam) non 
est attendenda ex titulo quo acquiruntur bo- 
na, ex quibus solvuntur decimae, sed ex titulo 
propter quem decima solvitur : quia ha?c est 
ratio solvendi, non alia, et per illam redupli- 
cationem ratio solvendi significatur. Sicut, li- 
cet mercator solvat decimas ex lucro snae ne- 
gotiationis, et agricola ex fructibus sui agri, 
et venator ex proeda, et sic de aliis, omnes sol- 
vunt sub eadem ratione fidelis subditi, quia 
hoc titulo debent, non sub ratione venatoris, 
aut mercatoris, etc, quia hoc materiale estad 
rationem debendi decimam. Undea contrario 
si clericus debeat decimam, non solum quia 
recipit sacramenta modo communi aliis fide- 
libus, sed etiam quia speciali modo vel sacra- 
menta, vel alia spiritualia ministeria recipit 
abalio, cui subjicitur, profecto dicendus est 
debere decimas ut clericus, et ut talis solve- 
re, etiamsi ex patrimonialibus scu laicalibus 
bonis illas solvat. Videtur ergo illa distiiictio 
sine fundamento conhcta, sed potius esse uni- 
versahter dicendum, clericos, et communi ra- 
tione et titulo aliorurn fidelium, et speciali 
ac proprio clericorum recipientium ab aliis 
spiritualia, vel communia, vel propria, modo 
explicato, esse posse debitores decimaruin. Et 
quando tales sunt, illas debere tam ex perso- 
nalibus, quam ex praedialibus, undecumque 
illa comparent , atteuto naturalijure ut de- 



I.V2 



LIB. I. DE DIVINO CULTU NECESSATUO EX PR.«CEl'TO. 



terminato per ecclesiasticum, si aliunde non 
eximantur. 

7. Augelur difficultas. — Accedit tandem 
quod illa distinctio videtur inventa ad con- 
ciliandas duas partcs illius capitis secundi de 
decimis. Nam in priori dicitur esse novum, et 
improbatur quod clerici a clericis exigant de- 
cimas ; in posteriori vero subjuugitur illos 
clerieo-. qui ab aliis clericis sacramenta reci- 
piunt, debere illis solvere decimas. At utrum- 
que potest universaliter et simpliciter intelli- 
gi, si prior pars intelligatur de clericis, ut mi- 
nistrant active spiritualia ; posterior vero de 
clericis, ut recipiunt illa. Nam in priori modo 
non respiciunt alios clericos ut superiores vel 
pastores, sed ad summum ut cooperatores vel 
coadjutores ; et ut sic non possunt esse debi- 
tores decimarum, sed potius eis debetur pars 
decimarum. At posteriori modo respiciunt 
alios clericos ut pastores suos, et sic merito 
possunt illis debere decimas, et in hoc sensu 
admitti poterit distinctio de clerico, ut cleri- 
cus est, vel ut fidelis recipiens, id est, ut ac- 
tive vel passive comparatur ad spiritualia mi- 
nisteria. Quamvis in secundo membro possit 
habere locum ead^m distinctio in alio sensu ; 
nam in ipsamet receptione sacramentorum 
ab alio, interdum se habet clericus genera- 
li modo laicorum , interdum vero speciali, 
et ut clericus ; quomodo antiqui canones dis- 
tinguunt interdum communionem laicam a 
clericali , et prsecipiunt aliquando clericum 
non communicare ut clericum,sed ut laicum. 
Igitur, ut clericus dicatur solvere decimas ut 
clericus , non satis est quod solvat illas ex 
preediis ecclesiasticis, si alioquin debet illas, 
quia communi modo aliorum fidelium sacra- 
menta recipit. Et in hoc videtur D. Thomas, 
in dict. artic. 4 , quamdam aequivocationem 
committere ; prius enim explieat distinctio- 
nem illam clerici, ut clerici, et ut fidelis, pcr 
respectum activum vel passivum ad ministe- 
rium sacramentorum ; postea vero explicat 
clericum non debere decimas ut cleiieum, id 
est in quantum habet ecclesiasticam possessio- 
nem. Hoc enim longe diversum est: nam,licet 
verum sit clericum non debere decimas, in 
quantum habet talem possessionem , id est, 
Hcet non inde nascatur ratio obligationis, po- 
test nihilominus debere decimas ex illis, ratio- 
ne ministerii passivi sacramentorum, et tunc 
revera non debet illas ut elericus, utexplica- 
tum est. Distinctio ergo illa de decimis snlven- 
dis ex proventibus temporalibus vel ecclesias- 
tici c , neque nece-saria est ad intelligentiam 



illius capitis secundi , nec veram doctrinam 
continere videtur. 

8. An Pontifex summus ad decimas teneatur. 
— Resohitio qucestionis. — Hse difficultates 
postulant ut doctrinam illam magis in parti- 
culari explicemus, et ad omnes ordines seu 
gradus clericorum illam applicemus. In pri- 
ma ergo difficultate, petitur an Summus Pon- 
tifex teneatur aliquo titulo, vel ex aliquibus 
honis solvere decimas. In qua re, aliqui cano- 
nistse sentiunt Papam teneri ad decimarum 
solutionem. Ita Rebuff., dicta q. 5, num. 26, 
cum Andrea Hisp., sua regula 10, q. M, qui 
addunt rationem; quia etiam Papa tenetur 
Deo recognitionem facere, quia omnes.sumus 
de populo ejus, et oves pascuae ejus, et nihil 
habemus quod ab eo non possideamus. Con- 
firmari potest, quiaEpiscopus in sua Ecclesia, 
et parochus in sua tenetur solvere decimas ; 
ergo Pdntifex in sua, vel in quacumque pos- 
sessionem habuerit. Dicendum vero est, prse- 
ceptum decimarum, proprie et per se non 
obligare Pontificem ratione suse personee, in- 
terdum vero posse obligare ad aliquam deci- 
mam ratione possessionis et debiti realis. Ad 
intelligendam utramque partem , suppono , 
quod in prsecedenti puncto tetigi, decimam 
duplici titulo deberi, scilicet, vel ratione per- 
sonse, vel ratione preedii. Quse distinctio tangi- 
tur in c. Tua nobis, de Decimis, circa finem, 
eamque intelligo, nonjuxta distinctionem de- 
cimarum, in personales et preediales, sed juxta 
distinctionem debiti in personale, et rcale : in- 
terdum enim debitum oritur ex actione vel 
passione ipsius persona?, interdum vero ex re 
accepta vel possessa, quia secum affert onus 
illud. Et hoc modo dicebamus in puncto prae- 
cedenti, prseceptum decimarum directe et per 
se respicere ipsos fideles, et ipsos obligare ; 
interdum vero onus solvendi aliquam deci- 
mam advenire cum re ipsa habente tale onus, 
et sic posse transire hoc debitum etiam ad in- 
fideles. Ad eum ergo modum nunc loquimur 
de Poutifice, quia ratione suse personse non 
obligatur hoc prsecepto; potest autem obligari 
ad aliqnam decimam ratione rei. 

9. Rationes in contrarium solvuntur. — Pro- 
batur prima pars : primo ratione facta, pro- 
ponendo priorem difficultatem. Secundo, quia 
clerici, utclerici, vel non debentdecimas, vel 
non nisi snpcrioribus, ut infra dicam ; Ponti- 
fex autem non habet superiorem; ergo ut 
clericus et Pontifex non debct decimas ; nec 
etiam ut fidehs, quia eliam non habet pasto- 
rem cui in perceptione sacramentorum ex offi- 



CAP XVII. AN CLERICI TENEANTUR AD SOLVENDAS DECIMAS. 



153 



cio subdatur, quod necessarium est ad perso- 
nale debitum decimarum, ut iu regula decla- 
ravi; ergo nullo modo habethoc debitum per 
se, et ut personale. Unde ratio in contrarium, 
quam tangit Rebuffus de recognitione ad 
Deum, parvi momenti est, quia non est heec 
propria et per se ratio institutionis decima- 
rum, sed sustentatio ministrorum, et sunt 
multi alii modi, quibus Pontifex profiteatur 
recognitionem ad Deum. Nec etiam obstatra- 
tio illa, quod Pontifex recipit aliqua sacra- 
menta, et habere debet confessorem, vel mi- 
nistrum ad hocdeputatum : quiahincadsum- 
mum sequitur debere huic ministro sustenta- 
tionem; eam vero praestare illi potest, non 
solvendo decimam, sed vel aliquod ei stipen- 
dium prsestando, vel ex decimis aliorum fi- 
delium partem aliquam illi applicando: eo 
vel maxime quod ille confessor Pontificis non 
est proprie ordinarius pastor ejus, sed com- 
missarius ab ipso electus, et tanquam vica- 
rius, et minister ab ipso constitutus. Unde si- 
cut alios officiales suos alit Pontifex , non 
solvendo illis decimas, sed applicando eis par- 
tem, vel decimarum quas universi fideles sol- 
vunt, vel aliorum ecclesiasticorumreddituum, 
vcl certum stipendium, ita et hunc alere po- 
test. Ipsi enim Pontifici ex vi sui muneris de- 
bitum est ex redditibus ecclesiasticis, totum 
id, quod ad sui, sueeque familise, et omnium 
officialium suorum sustentationem necessa- 
rium fuerit, ut statim explicabimus. Non re- 
peritur ergo in Pontifice proprium fundamen- 
tum decimarnm, quantum ad debitum perso- 
nale earum, ideoque nec debitum ipsum inve- 
niripotest.Deniquehocmodohabet etiam vim 
alia ratio, scilicet, quod prseceptum solvendi 
decimas non obligat Pontificem, quatenus na- 
turale est, quia ut sic obligat ad sustentationem 
ministorum, dequa jam dictum est. Nec etiam 
ut ecclesiasticum, quia ut sic Papa est supra 
canones. Et licet obligetur legibus ecclesiasti- 
cis quoad vim directivam, illud procedit , 
quando lex respicit. rationem universalem, et 
honestatem communem principi et subditis ; 
non est autem hujusmodi hoc praeceptum de- 
cimarum, sed directe respicit fideles aliquo 
modo subditos in spiritualibus, ut dictum est, 
et amplius jam exponetur. Et hanc partem 
sequitur Abulens., Matth. 23, q. 193, infra. 
10. Aliera pars de debito reali confirmatur. 
— Alteram partem de debito realinon videtur 
admittere Abulensis: est tamen vera, et for- 
tasse intenta a Cauonistis supra citatis, et illa 



copos vel parochos. Et breviter declaratur, 
quia post parochiarum, vel dicecesium divisio- 
nem, prsedia unicuique Ecclesise assignata ha- 
bent annexum, tanquam onus reale, debitum 
decimarum, respectu talis vel talis Eeclesise, 
ut nunc supponimus, et cap. 21, ex professo, 
ostendemus. Ergo si Pontifex quocumque 
temporali titulo acquirat, vel possideat posses- 
siones illas ut proprias, acquirit illas cum suo 
onere ; ergo tenetur ex illis solvere decimas 
illis Ecclesiis quibus antea debebantur, quia 
res transit cum onere suo. Et licet Summus 
Pontifex sit supremus dispensator decima- 
rum, et jurium earum, non esttamen domi- 
nus, et ideo non potest arbitrio suo illas usur- 
pare. Quapropter si Cardinalis, antequam eli- 
geretur in Pontificem, haberet prsedia patri- 
moniaiia, vel alio modo propria, ratione quo- 
rum deberet alicui Ecclesiae decimas, easdem 
ex eisdem, eidemque Ecclesise debebit postea, 
etiam electusPontifex; eademque ratioest, li- 
cetjamfactusPontifex talem possessionem ac- 
quirat. Quod si fortasse uti velit potestate pon- 
tificia secum ipse dispensando, et se eximendo 
ab illarum solutione, oportet ut ex rationabili 
causa id faciat, quomodo posset sibi applicare 
decimas alicui Ecclesiee debitas ex aliis prse- 
diis; et ideo hsec potestas non impedit quo- 
minus simpliciter, et ex vi justitise, decimse 
talium prsediorum solvendse sint Ecclesiee , 
etiamsi dominum prsediorum ad Pontificem 
transeat titulo temporali. Quod semper addo, 
quia si preedia pertineant ad Pontificem, ut 
Pontifex est, quia scilicet sunt de patrimonio 
Petri, sic constat non posse ex eis debere de - 
cimas, quia sibi ipsi illas deberet, et quia non 
sola decima, sed simplicitcr omnes fructus ta- 
lium prsediorum ad ipsum pertinent. An vero 
teneatur ex eis qnotam aliquam partem vel 
pauperihus, vel fabricse applicare, alia qusestio 
est, quse ad debitum decimarum non pertinet. 
Et hsec satis sunt de Pontifice, per quse prima 
pars primae difficultatis satis expedita est. 

\ 1 . Episcopos teneri ad decimas debito rea- 
li, non vero personali. — In secunda, de Epis- 
copis et prselatis petitur an teneantur ad deci- 
mas; et, omissis opinionibus, dicendum est 
non teneri ad solvendas decimas debito perso- 
nali, attento jure ecclesiastico ; posse tamen 
teneri debito reali quoad aliquas praediales 
decimas, non vero quoad personales, etiam 
temporali titulo acquisitas. Probatur prima 
pars, quia Episcopi non tenentur solvere de- 
cimas parochis, aut Summo Pontifici, nec aliis 



ad summum suadetur ex proportione ad Epis- Episcopis, vel Archiepiscopis, uec clericis sibi 



151 Llli 1. DE DIVINO CULTU 

iuferiorilms ; ergo per sc non obligantur hoc 
debito, ut personali. Consequentia tenet a suf- 
ficienti partium enumeratione, quia hoc debi- 
tum immediate debet esse ad aliquem homi- 
nem , sub homine comprehendendo corpus 
mysticum ex hominibus constans ; hoc autem 
sufficienter comprehenditur sub illis tribus 
membris; ergo illis exclusis, non manet debi- 
tum, quia nemo constituitur debitor, nisi re- 
spectu alicujus. Probatur ergo prima pars , 
quia licet attentojure divino naturali possit 
Pontifex postulare ab omnibus Episcopis quo- 
tam aliquam suorum reddituum, tam eccle- 
siasticorum quam temporalium, ad se suaque 
onera sustentanda, nihilominus, jure commu- 
n i et ecclesiastieo, non est usus hac potestate 
quoad quotam decimarum episcopalium, sed 
aliis modis sustentotioni et quasi stipendio 
Pontifici debito provisum est. Et ideo non di 
xi Episcopos non posse ad hanc decimam obli- 
gari, nec dixi simpliciter non teneri, sed, cuni 
limitatione, non tenerr attento jure ecclesias- 
tico. Nam quod in rigore obligari possent, mi- 
hi satis probant omnia adducta in secunda 
parte primse difficultatis, et in tota difficul- 
tate secunda, quee maxime procedit in debito 
personali decimarum possibili, absolute atten- 
ta ratione naturali. Et ita etiam fatetur divus 
Thomas, dicto art. 4, ad 3, quem omnes se- 
quuntur. Et loquitur non solum de Episcopis, 
sed absolute de clericis, quia eadem est ratio 
de omnibus, cum Pontifex sit universalis om- 
nium pastor 

42. Quod autem secundum commune jus 
Pontifex non utatur hac potestate, sentiunt 
idem D. Thomas ef omnes, et constat, quia 
nullum tale jus ecclesiasticum invenitur, nec 
usus illud ostendit. Sed alitur Pontifex, et sus- 
tentat onera sua, partim ex tributis, et reddi- 
tibus sni dominii temporalis, quod Petri pa- 
trimonium vocatur ; partim ex decimis, et 
redditibus ecclesiasticis sui Romani episcopa 
tus ; partim ex partitione aliqua beneficiorum 
ecclesiastieorum, et episcopatuum vacantium, 
aut de novo provisorum , quam sibi Sedes 
Apostolica applicavit . in quo consuetudines 
provinciarum et regnorum observari solent ; 
partim ex certis quibusdam juribus quse in 
expeditionibus diversarum litterarum illi Sedi 
debentur, vel aliis similibus rcdditibus. Et ni- 
hilominus potestatem retinet plura exigendi, 
et non solum decimam decimarum, sed etiam 
majorem quotain, quando necessitas vel oc- 
ca^io aliqua id postulaverit ; tanien de facto, 
p{ ex vi juris communis constituti, non tenen- 



NECESSAKIO EX PI\/F.CEI>TO. 
tur Episcopi solvere decimas Pontifici : unde 
a fortiori non tenentur aliis , sive superiori- 
bus. sive inferioribus, aut sequalibus pralatis, 
vcl clericis, quia in his nec jusinvenitur, nec 
fundamentum juris , cum non sint pastores 
Episcoporum, nec illis spiritualia ministrent. 
Et licet in superioribus videri posset esse ali- 
quod fundamentum respectu inferiorum , ut 
in Archiepiscopo respectu snffraganeorum 
Episcoporum, et similibus, nihilominus ex vi 
juris communis nullum est tale debitum, nec 
sufficiens fundamentum ejus, quia illa subje- 
ctio et subordinatio parva est, etnon meretur 
tantam recompensationem; sed onus illud vel 
censetur esse superiori dignitati annexum, ei- 
que snfficienter provisum per redditus talis 
dignitatis ; vel per contributiones alias, quse 
pro actibus judicialibus aut vishationibus de- 
bentur, sufficienter compensatur 

i 3. Probatur assertio quoad debitum reale. 
— Ex his ergo satis probata manet assertio 
quoad personale debitum : quoad alteram ve- 
ro partem de debito reali, quod nimirum hoc 
modo obligentur Episcopi ad decimas prsedia- 
les seeculari titulo possessas, communis sen- 
tentia est, ut ex D. Thoma et Theologis refe- 
remus in puncto sequenti, et ex Innocentio 
et aliis Canonistis sumitur, in capite 2 de 
Decimis, et sequitur Rebuff., dicta quasst. 5, 
num. 3 et -4, cum Cardin., cons. 87, num. 7. 
Probari autem solet ex capit. Queesti, 16, 
quaest. 1, quod Gratianus refert ex Concilio 
Moguntino ; invenitur tamen solum in Cabi- 
lonens. 2, cap. 19. Nihil vero ad rem prsesen- 
tem facit, nam verba sunt : Questi sunt qui- 
dam fratres, quod essent alicui Episcopi , et 
albates, qui decimas non sinunt dari ecclesiis, 
ul-i illi coloni. rnissas audiunt. Proinde dccrevit 
sacer iste conventus, ut Episcopi, et ablates de 
agris et tineis , quce ad snum et fratrum sti- 
pendium habent, decimas ad ecclesias dari fa- 
ciant. Familia: vero ibi dent decimas suas, ubi 
infantes eorum baptizantur , et ubi per totum 
anni circulum missas audiunt. Ex quibus ver- 
bis aperte constat ibi non esse sermonem de 
preediis patrimonialibus, scu ssecularibus Epis- 
coporum, sed de his quse Ecclesia possidet ad 
clericorum suorum stipendium et sustentatio- 
nem, ut patet ex illis verbis : Quce ad suum et 
fratrum stipendium habent. Episcopi enim non 
habent patrimonialia bona ad suum et fra- 
trum stipendium, ut per se constat; ad hoc 
autcm dicuntur ecclesiasticas possessiones ha- 
bere, quia illas sub sua cura et dispensatione 
babent. 



CAP. XVII. AN CLEKICl TENEANTUK AD SOLVENDAS DECIM.YS 






14. Objectioni occurritur. — Dices hinc au- 
geri difficultatem. quia sequitur teneri Epis- 
copos a>l solvendas decimas ex ecclesiasticis 
prrediis. Nam ibi concluditur, ut ex dictis 
agris decimas ad Ecclesias dari faciant. Unde 
a fortiori sumitur argumentum, quod multo 



clericis sacramenta recipiunt; quia in ea 
parte sermo est de debito personali, non de 
reali. 

15. Probatur ratione assertio. — Illa ergo 
pars eodem modo probanda est, quo similem 
de Pontifice ostendimus, quia res transit cum 



magis ex patrimonialibus prsediis decimas sol- onere suo, et quia Ecclesia non debet m bonis 

suis lsedi, eo quod- ad temporale dominium 
Episcopi prsedia transeant. Quae rationes eo 
fortius in cseteris preelatis infra Pontificem 
procedunt, quo minorem illi potestatem ha- 
bent circa decimarum dispensationem : unde 
constat partem hanc non procedere in prsediis 
ecclesiasticis, si qua fortasse specialiter Epis- 
copo applicentur in stipendium, et sustentatio- 
nem propriam ; ex illis enim decimas solvere 
non tenetur, ut a fortiori constabit ex his, 
quse de parochis dicemus. Idemque judicium 
est de quibuscumque decimis personalibus, 
quia in illis non habet locum reale debitum, 
ut ilerum etiam statim dicemus. 

16. Parochum teneri ad decimas has sol- 
vendas debito reali, non vero personali. — Ter- 
tio, ponitur in eadem parte similis qusestio de 
parocho uniuscujusque ecclesise, an teneatur 
ille solvere decimas. Cui cum proportione 
respondendum est, paroehos teneri quidem 
posse debito reali ad decimas prsediales sol- 
vendas, proprie tamen non teneri ad solven- 
das ullas debito personali, attento jure com- 
muni. Prima pars a fortiori constat ex dietis ; 
et juxta illam intelligo dictum D. Thomee, in 
dicto art. 4, ad 1, ubi ait, clericos debere de- 
cimas de propriis prsediis, etiamsi sint clerici 
illarum ecclesiaru/n, in quibus tales decimce 
sohuntur. Sub quibus elericis etiam parochos 
comprehendi expressius quam alii, declarant 
Covarr. et Gutier. supra. Et sic est res clara 
ex his, quse de Pontifice et Episcopis diximus; 
nam si preedia ipsa habent hodie reale onns, 
cum illo trauseunt ad clericum, etiamsi pa- 
rochus sit. Limitandum autem hoc est ad 
prsedia laicalia, seu titulo sseculari acquisila, 
ut Soto dixit, et D. Thomas aperte sentit. Quia 
si praedia sint ecclesiastica, et parocho sint in 
particulari applicata ad ejus sustentationem, 
non potest ex illis deberc decimas, nam po- 
tius illse habeut locum decimarum, quse ipsi 
parocho dantur ratione sui ministerii. Quod 
si Ecclesiee prsedium non sit in particulari ap- 
plicatum parocho, tnnc non decimse, sed om- 
nes fructus ejus ad Eeclesiam pervenient, ex 
quibus sua pars ad parochum juxta modum 
sui beneficii pertinebit, ex qua parte uullam 
decimam cogitur solvere, propter eamdem rs\ s 



vere teneautur. Sed verba illa contrariiun ha- 
beut sensum ; nam intelligendum est, ut fa- 
ciant dari decimas ad Ecclesias suas. Ita enim 
addit Gratianus, ct forte ita invenit in anti- 
quo Concilio, licet nunc in Cabilon. non lega- 
tur. Estque consonum casui, et decisioni Con- 
cilii. Nam querimonia erat, quia Episcopi non 
permittebant colouos solvere decimas in suis 
Ecclesiis parochialibus, quse (ut aperte sup- 
ponitur) erant dMinctse ab Ecclesiis episco- 
porum, vel abbatum. Decisio autem Concilii 
est, ut si possessiones sint ecclesiastica?, et ad 
susteutationem ministrorum Ecclesiaj depu- 
latse, Episcopi non solvant decimas prsediales 
parochiis colonorum , sed illas retineant pro 
suis Ecclesiis; ipsorum autem colonos (quos 
nomine farnilice intelligit), sinant in parochiis 
suis solvere decimas, utique vel personales, 
vel partiales, quas ex prsediis conductis ha- 
bere solent, si prsedia sunt intra terminos 
suarum parochiarum constituta; et in summa- 
rio illius textus negative legitur : Non per- 
sohant depropriis preediis abbatesjt episcopi 
diximas. Qui tamen titulus sano modo intelli- 
gendus est de pra.'diis ecclesiasticis, seu sua- 
rum ecclesiarum. Atque ad hoc propositum 
adducitur textus ille a Gratiano. Ac denique 
sensus ille evidentius exp)'imitur iu canone 
Urbani Papse, qui sub dicto capit. Questi, re- 
fertur in novo Decreto Gregoriano : Perlatum 
esladsanctam Synodum, quod sint quidam epis- 
copi ct albates, qui colonos ad se pertinentes 
non dnant decimas dare adecclesias ubi missas 
audiunt, et infantes eorum baptizantur. Proin- 
de decrevit sacer iste Conventus, utEj>iscopi et 
abbates de vineis, tel agris, ac frugibus quw 
ad suum vel fralrum umm laborant, decimas 
sibi pro benedictione, vel hospitum susccplione 
haleant familice vero ibi dent decimas suas, 
ubi per totum anni circulum missas audiunt, 
et infantes eorum baplizantur. Ille ergo textus 
niliil ad rem prsesentem facit. Alii vero id 
probare conantur ex dicto capit. 2 de Deci- 
mis; sed nihil etiam probant, nam in priori 
parte ejus polius negatur obligatio solvendi 
deiimas; posterior vero, ubi affirmatur, non 
potest applicari ad Episcopos, quia, per se lo- 
quendo, non sunt ex illis clericis qui ab aliis 



LIl). I. DE DIVINO CULTU NECESSAUIO E\ PR.ECEPTO. 



I06 

lionera. Socus vero est de fructibus sacularis 
praedii; nam illi non pertinent ad personara 
parochi ratione sui ministerii, et ideo ex illis 
debet solvere decimas, saltem ex debito reali. 

1" Satis/it objectioni. — Dices : in ecclesia 
parochiali decimse solvuntur ipsi parocho; 
ergo si parochus illius ecclesise. tales decimas 
debet, sibi debet, quod repugnat, ut supra 
argumentabamur. Respondetur primo, licet 
antecedens esset verum, nihilominus debere 
in hae persona distingui rationem debitoris, 
et ejus cui debetur ; et verum semper esset, 
quod decima illius prsedii non competit huic 
personae, quatenus dominus temporalis illius 
prsedii est, sed quatenus tale beneticium ha- 
bet. Secundo vero dicitur antecedens esse fal- 
sum in rigore, quia decimse non parocho pro- 
prie, sed clero, seu ministris hujus ecclesiae 
debentur, ex quibus pars aliquaad parochum 
pertinere solet, ut magis sequenti capite ex- 
plicabimus. Et hoc significavit divus Thomas, 
in ratione quam subdit, dicens : Quiaaliudest 
habere aliquid ut proprmm, aliud ut commune. 
Decima ergo ex tali prsedio non potest usur- 
pari a parocho tanquam propria, sed debet 
illam exhibere suse ecclesise, ut communem, 
etiamsi postea ex ipsa tanquam beneficiatus 
participare debeat. Unde longe diverso modo 
et distincto onere possidebit illos fructus ut 
proprios, ratione temporalis dominii, vel ut 
receptos ratione sui beneficii, ut constat. 

18. Prolalur secunda pars de debito perso- 
nali. — Secundam partem de debito personali, 
in curato specialiter, indicavit Soto ; sentit 
enim curatum, solum propter temporalem 
possessionem, posse debere decimas, nou vero 
ratione suse personee. Et idem sentit Rebuf- 
fus, d. qusest. 5, n. 9, et probatur ex dictis, 
quia debitum personale deeimarum fundatur 
in receptione spiritualium ab aliquo pastore, 
qui ex officio ad hoc teneatur, et per jus ec- 
clesiasticum consummatur; at in parocho, 
vel deest fundamentum illud, vel per jus Ec- 
clesise nou consummatur; ergo debitum illud 
non habet locum in parocho ratione suse pcr- 
sonse. Minor declaratur, quia parochus non 
habet proprium pastorem, nisi Episcopum et 
Pontificem (nara sub Episcopo comprehendo 
quemlibet alium participantem aliquo modo 
episcopalem jurisdictionem, si esse contingat, 
nam eadem est ratio de illo). Respectu ergo 
Summi Pontificis, qiue dicta sunt dc Episco- 
po, a fortiori de parochis procedunt, quan- 
tutn ad potestatem exigcndi ab eis dccimas 
pro Summo Pontifice ; tamcn de facto etiam 



non est illis hoc onus impositum jure com- 
muni, ut sentit divusThomas, dicta solut. ad 
3, et eodem modo declarari ac persuaderi po- 
test, quo in Episcopo ; et ideo licet respeclu 
Pontificis non desit fundamentum, deest ta- 
men commune jus, et ideo attento jure, non 
est in parochis talis obligatio. Respectu etiam 
Episcopi non deest fundamentum, ut probant 
objectiones supra factce, quia etiam Episcopns 
est pastor ordinarius parochorum sibi subdi- 
torum, ejusque spiritualia administrat; nam 
licet ordinarie non tribuat illis sacramenta, 
pascit eos verbo et doctrina, et spiritualiter 
ipsos gubernat, sicut et cseteras oves suas, et 
in multis casibus specialiori modo. Ergo in- 
tercedit inter parochum et episcopum suffi- 
ciens fundamentum persolvendi decimas, de 
possibili loquendo. 

19. Diferentia inter Summum Pontificem 
et Episcopos in decimis imponendis. — Est ta- 
men hsec differentia inter Pontificem et Epis- 
copum, quod Pontifex habet suo jure potesta- 
tem imponendi decimas parochis , sicut ot 
Episcopis; Episcopus autem non potest illas 
imperare parochis sibi subjectis, nec tributum 
aliquod aut subsidium ab illis exigere, prseter 
id quod jure communi statutum est, ut patet 
ex cap. Constitutum, cap. Nulli Fpiscoporum, 
cap. Adhoc, cap. Prwdicator, 16, qusest. 1. 
Ritio vero est, quia Episcopi non sunt stipre- 
mi dispensatores decimarum, sicut Pontifex, 
nec illis commissa est potestas ad imponendas 
decimas, non solum parochis, verum etiam 
quibuslibet clericis vel laicis, ut ex dic.tis ju- 
ribus, quse fere omnia pontificia sunt, con- 
stat. Ex hoc ergo capite non tenentur, nec 
obligari possunt parochi ab episcopis suis sibi 
dccimas persolvere ; illisque et eorum susten- 
tationi ac oneri sufficienter provisum est, per 
communium decimarum portionem eis, juxta 
sacros canones designatam, vel (ubi com- 
mune jus receptum non est) per alios eccle- 
siasticos redditus unicuiqne Ecclesiaa designa- 
tos. Deniquc in unoquoque parocho, respectu 
aliorum extraneorum Episcoporum, vel cleri- 
corum aut parochorum, deest non tantum 



J«s. 



sed etiam fundamentum decimarum. 



quia non recipiunt ab illis divina, neque eis 
subordinantur. Et hoc sensu dixerunt aliqui, 
ut refert Rebuff. supra, num. 6, clericos non 
debere decimas clericis sequalibus, ita intelli- 
gentes cap. 2 de Decimis, quse sententia in se 
vcra est, et rationi conformis, quicquid sit dc 
accommodatione illius ad textum pnodictnm. 
Nomine autem eequalium comprehenduntur 



CAP XVII. AN CLERICI TENEANTUR AD SOLVENDAS DECIMAS. 



157 



omnes non superiores in jurisdictione , vel 
pastorali munere respectu ipsorum. 

20. Parochos non teneri ad decimas solven- 
das ratione personarum. — Ita ergo inductio- 
ne facta constat parochos non teneri ad de- 
cimas solvendas ratione suarum personarum, 
quia nulla persona invenitur, cui debitores 
constituantur. Dici vero potest debere illas 
suae eeclesice, ut in cumulum communem ve- 
niant cum aliis decimis, et postea omnes cum 
pioportione dividantur, juxta canones, vel 
consuetudinem, sicut supra diccbamus de de- 
bito reali decimarum praedialium ex saecula- 
ribus possessionibus. Sed boc etiam dici non 
potest, quia parocbus ad suam ecclesiam non 
comparatur, ut recipiens, sed ut conferens sa- 
cra, ut hic Soto advertit; ergo non est cur 
obligetur ad solvendas decimas, quia ad hoc 
solum obligantur clerici, quatenus recipiunt 
ab aliis divina, ut patet ex dicto capite 2 de 
Decimis, in fine. Nec refert quod ipse etiam 
parochus sacramenta interdum ab alio reci- 
piat, nam per se tantum recipit illa a suo 
Episcopo, vel Pontifice, vel a vicario quem lo- 
co illorum, ex eorum consensu speciali vel 
generali, habet; et ideo non magis illi debet 
decimas, quam Pontifici vel Episcopo. Nec est 
eadem ratio de decimis preedialibus debitis 
ratione ipsarum rerum , seu possessionum, 
quia in illis et jus, et fundamentum est longe 
diversum, ut explicatum est. Atque ex his 
aperte concluditur parochum non teneri ad 
solvendas personales decimas, sive spirituali 
titulo, sive temporali acquisitee sint. Proba- 
tur, quia non tenetur ad solvendas illas ex 
debito personali, quia ad nullas omnino deci- 
mas hoc titulo obligatur, ut ostensum est; de- 
bitum autem reale uon cadit in decimas per- 
sonales, quia persona de se non hubet anne- 
xum onus solvendi decimam, nisi quatenus 
resultat ex receptione divinorum, per labo- 
rem et operam ministrorum Ecclesiee , quod 
pertinet ad personale debitum. Atque ita te- 
net Rebuff., d. queest. 5, num. 9 ; Covar. su- 
pra, qui etiam generalius loquuutur, ut in se- 
quenti puncto declarabo. 

21 Clerici simplices tenentur ex vijuris ad 
decimas, non solum reali, sed personali debito. 
— Quarto tandem similis interrogatio peti 
potest de aliis simplicibus clericis, de quibus 
alia ratio esse videtur. Et ideo dicendum est 
alios clericos, qui non sunt pastores Ecclesiee, 
nec ex oiiicio divina ministrant aliis fidelibus, 
per se et ex vi juris commuuis teneri ad de- 
cimas persolvendas, non solum reali debito 



(ubi contigerit illud habere), sed etiam perso- 
nali. Heec conclusio in genere sumpta est divi 
Thomee, et communis in dicto capite 2 de De- 
cimis, ubi Hostiens., Anton., Abbas, Henric, 
Cardin., cons. 90; Covarr., Soto, Gutier., Re- 
buff. et alii supra citati. Probaturque suffi- 
cienter ex posteriori parte illius textus, in qna 
dicitur clericos, qui ab aliis clericis recipiunt 
sacramenta, decimis esse obnoxios, non qui- 
dem ratione rei possessae, sed ratione operis 
et laboris in eorum commodum impensi, ex 
quo titulo oritur debitum personale. Sine cau- 
sa vero Glossa ibi hoc limitat ad clericos con- 
jugatos; tum quia textus absolute loquitur; 
tum quia ratio textus in omnibus clericis reci- 
pientibus dicto modo sacramenta locuin habet, 
ut notavit Rebutf. supra. Et ideo nec limitan- 
dus est ille textus ad clericos inferiores primae 
tonsuree, vel minorum ordinum (quicquid ille 
insinuet), quia eadem ratio est de clericis in 
sacris, etiamsi sacerdotes sint, ut Antoninus 
ibi, et alii dixerunt. Quia licet sacerdotes non 
ab alio, sed a se videantur sacramenta susci- 
pere, hoc solum est verum de Eucharistiee 
communione, quae in ipso sacrificio flt : in 
aliis vero etiam ipsi subduntur parochis quoad 
spiritualia, quia eorum curte subsunt in sa- 
cramentorum receptione, ut communiter no- 
tant Canonistas, in cap. Omnis utrmsque, de 
Pcenit. et remiss.;ergo sub regula solvendi 
decimas comprehenduntur in rigore juris. 

22. Limitatio a quibusdam assignata. — Ab 
hac tamen obligatione excipiunt aliqui cleri- 
cos inservientes alicui ecclesiee, cui decimae 
debentur ; nam illos aiunt non teneri ad sol- 
vendas decimas etiam de patrimonialibus bo- 
nis. Ita Alensis supra, quem Silvester et Angel. 
sequuntur, solumque id probant ex capite se- 
cundo de Decimis ; sed inde nibil probari po- 
test, quantum ad decimas ex saecularibus bo- 
nis, ut ex dictis facile constat. Si ergo illa li- 
mitatio intelligatur de debito reali decimarum 
ex praediis saecularibus , probabilis profecto 
non est, estque contra divum Thomam , et 
communem supra allegatam, et siue funda- 
mento : si euim parochus ipse tenetur illas 
decimas solvere, multo magis quilibet alius 
tali ecclesiee inserviens. Item illud onus est an- 
nexum rei, et ideo diximus etiam Episcopum 
et Papam obligari; ergo. Item alias graviter 
laederetur Ecclesia,- quia posser.t canonici, et 
alii iuservientes ei, multas possessioncs ac- 
quirere, et eam decimis privare. Denique hoc 
evidenter supponitur in capit. Si quis laicus 
vel clericus, 16, queestione 1, ubi dicitur, non 



_.\S LIB. I. DE DITLNO CCLTU N 

pw-155^ dericum rein propriam Ie_ra.-e aut oare, 
privando priorem ecei-siam decimarum pro- 
ventn : sipponit ereo habere e.e.esiam deci- 
mamm proventum ex rebi:s eieriromm. 5: 
vero illa seutentia :nie_'.i_raiur de p^rsoual: 
«iebito. erit fortasse maihs to.erabiiis. Simpli- 
citer tamen vera uon 5:. necpue in jure hahet 
fmdamentum, quia cap. s-_euuiuu_. cuo-i pro 
iila ciiitur, in souuda parte sua rotiv.s eon- 
trarium .-rvbat. n: deducium osi: iu tuiori 
vero Din a^tt de e.er:: :s . qnateuu- pcssidetit 
pnedia mor^ lahorum. 5-: i ai summnni u: 
elerieisuu.. ut oruucs exponunt. et ratiofacta 
eonvinci: : unde contrsria senieutia esi etiam 
ratione iesiituia, r tru ia iii; ?1eri:-is invenhur 

decimarum. et fbrma ^eueraiis prstepti :!!■:■- 
eompreheudi.. tanquam fidelcs saciamenta 
rccipieutes, et anllnm es: ;us ihos eximens : 
ergo. 

_.3. E-c*ztlo z-t::,::-ms qvomodo pssil esst 
r;-c. — Alia limiciio impugnatur. — Intei- 
leeta vero i:ia ex.ep.tio ue deein .5. ex posses- 
siontbus vei re t ttbns ece*esi;5i:;:5. e«i pro- 
habiiis. et .ommtmius recepta. e; habei in _i_o 
■ atit. 2 ma_:uu_u ftindam_-ntum juxta exro- 
sitionem D. Thom_e ocimuniter etiam a'_>r>:o- 
I atam : et ita acoommoiatnr exemplnm a Le- 
vitts in eo textu sumptum. uam iUi nou sol- 
vehant deoimas aliis Levitis. quia non babe- 
baut alia bona. n:;i decimarum : ergo et Uvs- 
tri ciertc-inon soivent ahis clericis dehmas ex 
f-.ti: .; eeclesiastbis Taniem ratione decia- 
rari p.tes:, p.ia al soi.endas kuji.smodi de- 
htuas r.ou obiisantnrhi .e:i?i exdebitoreaH. 
■paia posscssioues Ecctesia 1 nou habent au- 
uexnm : i_ - 1 - soivenii decimas eidem eee.esice 

ujus sunt , ut supra osteiisum esi. cnm I» 
Thoma et aii "5 : et ealem ratio e*t de omtii- 
br.s fructihus s-.-u rediitiius. uam seeundurn 
i.s commune, Ecelesiae 'iecim+r noa ; t:nt ob- 
:.'jxi?e. ui ex i.ii; 5oiva:.tur aiia? decimae. neque 
in hoc E: tesia imiui.a e;: legem veterem 
Neque etiamobits-antur hi cierici ad pradic.a; 
•iecima- 5"[venda5 ex debito ter5o:.a:: : tum 
cruia illo modo non pi .5 obiieantur. ijuam 
iai:i. 'p:ia titt.lv et onete iaicorum obligau- 
tcr. et lieo 5o".um obligantur ad 50.vendam 
dccimam ex redtitibu; p:-5:e5-ionum 5a_ tt- 
iaiium. 5itui lat 1 : tum etiam quia eo ip;:-, 

pioi eidem eccie^ia. miniitrant. et :L:> ti- 
ruio aocipiunt ecciesiast: . •: - re«.iditu5 iu ?ti- 
pendium et snstentationem, censentur iliui 
5iiTen lium atcipere intesrum, et liberum ab 
omui ecci--5 astico oaere, et hc». e;t quod in 



ECLS>ARIO EX PR.€CEPTO. 
dicto capite secnndo in principio significatur. 
'jr.ant :am vero limitationem in hoc puncto 
invenio r<--Itam ab Aiusi ?npra . videlicet, 
quando cierici t-r.ari y-c>-5u::t ex fructibu; 
sr.orv.m beneftciorr.iE. teneti etiam a». de i- 
rr.a5 rr:f-5t:n'oS ex eornm re»iditibr:s. S-ri 
h'>: uullo ^nre fnndatnm es.-e video. nec rati ■:- 
ue probari r^-tcst. et ideo admittendnm uon 
e;t, uis: ubi eaierrr»con5t:ctudo. qna. facu:- 
tatem testanii indnxerit. simul etiam deti- 
mandi Ili-ationem intr>>i'.cat. quod tamet. 
nec nectfssarium est. c ia illa duo ncn sojit 
rer se connexa. nec de fa.to cvusuetndine 
servatur, cuantum htteHigo 

fJ4. Iienipae ex nis coiiigi potest, qnid <ii- 
ceniun. sit de persona .ii>us ccciutis. V-;-ris.- 
miiius enim est, cl-ri ;os nnncuam tencri ai 
de- imas personal;5 5 .ven ias ex lucris acqc:- 
sitis spiritnali titul>. propter eamdem rationem 
cum t '"p:r:;one aypiicatam. Et pviesl etiam 
aita supra In5:n :ata induci. >pt:ia Ecc.esia noa 
vu.t elericos gtavari ln ecclesiasticis bonis, 
ni.-i in asi^ts in j' re: exprtssis : hic antern 
casus, set: t^cimanii _u -ins :.on cst in jnre 
expressu5. De aiiis vero decimis pers-Duahbus 
ex 'c.cris tcntporahb .5. variae sunt opiniones : 
tameu in ri-rore jnris eadem ratio de idis est. 
•Tnse de rra_d:a._bu5 decimis ex 5i&: alaribus 
possessiouibiis. Ilet ccnsuetudo esse diratur, 
ut taies decims. non soivantur, maxime acle- 
ricis : quae consnetudo, ubi fiierit, servaniaest. 
juxta snpra dicta. et dicenda in 5e {uenticapite. 

_.;>. EtH?ii}*QS tsneri ad shendas itemas. 
— Atque ex his con5:at. raid dicendum sit i:e 
reli^.osis. e: de qniiu5- umpie i-rs;u:5 ■ c ie- 
siasticis , quo nmqne mc-ic aut tituio tales 
censeantnr. Eueudum enlm est omnes tenen 
ad j«_r-oIven as detimas.quantum est ex vi 
communis juri- Probatur. quia con eximun- 
tir ex eo pne ise qnod ecc!esias:ie<e r-ersonse 
su t, nam clerici simplicius et proprius smtt 
ecciesiastica. persoua. et non propterea cx:- 
muutor: neque etiam ex eo quod snb generah 
reguia non comprehe: dantur. nam etiam iili 
snntfidele5 partieipantes sa.ramentaet diviEa 
a pastoribus Eccles.a.. Quod si interduta ipsi 
rarticipanL euram animarnm ex officio. noa 
id habeut cuattj. s reiie-.os: sunt. sed quate- 
1 ;.5 clerici et b neficiati, et ut si:. illomm r? 
-tuiam sepunntur. Reiieiosi autem per se. et 
ut re.i-riosi sunt. deeimas debent, nt in cap. 
De cf.f-o, cap. £x parte, et cap. Lieet, et 
aliis >:e Decimis habetnr, et cap. i. § Ctcttrwm, 
de Decirnis. in t>. et idem supponrtur in cap. 
Yeniens, >ie Tra:.sact:o. 



CAP XVII. A>* CLERICI TESEANTTR AD SOLYESDAS DECIMAS. 



159 



20. Tandem ex his omnibus satisfactum est 
tcti primae difficnltati, nam explicuimus quo- 
modo deeiinarum obligatio in singulos cleri- 
cornm ordines cadere possit. Solum est eaven- 
da aequivocatio circa illam reduplicationern, 
de clericis, ut clerici sunt, quia non in eo sen- 
su accipitur a divo Thoma et aliis Doctoribns, 
in qno in illa objectione accipitur; non enim 
negantnr clerici solvere decimas ut clerici, eo 
quod illas non solvant suis snperioribus. qui 
illos speciali modo pascunt et gubernant, etiam 
ut clericos; nihil enim repugnat quin hoc ti- 
tulo illas solvant, ut ostensum est: sed dicun- 
tur non solvere ut cleriei, quia quotiescunique 
decimas solvunt, uon solvunt illas ex eccle- 
siasticis bonis. sed ex tempora!ibu% nam in 
illa formalitate solvendi ( ut sic dicam ' masis 
intenditur respectus ad bona ex quibus fit so- 
lutio, quam ad modum subjectionis ad pra?la- 
tos Eeclesiae, seu ad influxum spintualem pas- 
torum in subditos debentc; decimas : nam 
quod ille influxus sit communis fidelibus, vel 
proprius elericorum, materiale quid est in or- 
dine ad solutionem decimarum. El ita manet 
etiam expedita tota secunda difficultas, qua? in 
praedieta aequivocatione fere fundata est. Cur 
autem bona seu praedia sa?eulari titulo posses- 
sa, sint obuoxia solutioni decimarum, non au- 
tem ecclesiastica praedia, jam satis explicatum 
est. 

27. Cum prw&ia uniits ecclesice sunt inlra 
terminos alterius, an ccclesia teneatur ad de- 
cimas. — Una vero superest difficultas circa 
hsec praedia ecclesiastica, quando praedia unius 
parochia- propria sita sunt intra terminos al- 
terius parochiae, an tuuc eeclesia , cujus est 
praedium, teneatur sulvere decimam illi eccle- 
siae in cujus territorio est praedium : nam ex 
dictis videtur sequi teneri saltem ex debito 
reali, licet personale hic intercedere non pos- 
sit; sequela patet, qui res transit cum suo 
onere; sed praedia existeutia in termino alicu- 
jus ecclesiae , habent onus reale decimarum 
illi ecclesiae solvendarum; ergo licet perve- 
niant ad domiuium alterius ecclesia? . ad il- 
lam transeuut cum suo onere, scilicel, sol- 
vendi decimas alterius ecclesis>. Et contirma- 
tur,quia dictum est, etiam ad Summum Pon- 
tificem et Episcopos transire cum hoc onere ; 
ergo multo magis ad aliam particularem ec- 
tlesiam. Confirmatur secundo. quia alias mo- 
nasterium emeus et colens praedia in alicujus 
ecclesiae terminis existentia, non teneretur ex 
illis solvere decimas tali ecclesiae ex vi juris 
communis, quia jam efficiuntur ecclesiastdca 



praedia. Consequens est contra multa decreta, 
capit. Commissum. cap. Xuper, cum aliis de 
decimis. et 16, q. 1 ; ergo. 

28. Pars affirma'.ira proponitur. — Ad 
hanc igitur difficultatem primo responderi po- 
test, loucedendo sequelam, nimirum tales cc- 
clesias tunc teneri ad solvendas decimas alteri 
ecclesire , in qua sr.nt praedia debito reali. 
Quam seutentiam tenent Abbas, rn dicto cap. 
2, num. 6. et in dicto capit. Xuper, de Deci- 
mis : Rebnffus, in dicta qua?stione quiuta, nu- 
mero vigesimo : Gutierrez, dicto capit. vige- 
simo primo v numero 54, et esse commnnius 
receptam . affirmat Covarruvias, dicto cap. 17, 
nurnero 8. § Secvii(br. Et a fortiori tenet eam- 
dem sententiam Glossa , in capite primo de 
Censibus, vers. Ll:o o :ere . ampliamlo illam 
etiam ad mansum, seu proprium fundum ec- 
clesia?. Nam licet de illo manso in illo textu 
dicatur debere esse liberum ab omni onere, 
nihr.ominus Glossa illadicet, quod si prius ex 
illo solvebantur deciina? alteri ecclesia?, etiam 
postea solvenda? suut. Habetque ha^c senteu- 
tia magnum fuudamentum in cap. Ecclcsi'.e. 
et capite Qiticumoue, 16, q. 1. quibus statui- 
tur antiquiores eeolesias non esse privandas 
deeimis pra?diorum, propter uovas eeelesias in 
eis a?dificatas. Addi etiam potest ratio ultra 
supra dictas, quia alias posset una eeclesia 
grave detrimentum pati, si alia?, possessiones 
intra illius terminos sitas aequirerent. qua ra- 
tione utuntur saepe jura citata, cum de reli- 
giosis loquuntur. 

29. Pars negatira txplicatur — Nihiiomi- 
nus contrariam sententiam, nimirum, in prae- 
dicto casu eeelesiam , cujus est possessio ali- 
qua, nou teneri ad solvendas decimas alteri 
ecclesiae in qua est possessio tenet expresse 
D. Thomas, dicta qua?st. 87, art. 4, ad 1, ubi 
Cajetanus, Soto, Aragou., qui omnes limita- 
tionem adhibent. nisi contingat ob eam cau- 
sam, ecclesiam, in qua sunt pra?dia, magnam 
pati jacluram. Hi vero auctores nullam pro- 
bationem ex jure offerunt, sed solnm hanc 
conjecturam, scilicet , quod fnnJus , eo ipso 
quod tit ecclesia?, etheitur ecclesiasticus, ae 
subinde spirituah muneri ac eeelesia? fabri- 
ca? mancipatus ; et ideo ad solvendas deci- 
mas alteri eeelesia? nou manet obnoxius. Qua? 
conjeclura parvi momenti esse videtur. Pri- 
mo, quia non potest de novo huie eeelesia 1 
maueipari, cum injiu"ia prioris ecelesia? ; et 
ita per hanc rationem uon satisfit objec- 
tioui factae, nec juribus in coutrarium ad- 
ductis. Secundo, quia non repuguat, funduin 



100 



LIB. I. DE DIV1N0 CULTU NECESSARIO EX PR^ECEl'TO. 



velpossessionem aliquam habentem antiquum 
censum vel pensionem, donari aut vendi eecle- 
si*, et cum ipsomet onere transire ad eecle- 
siam, utin 1. de Immun. eccles. latc tractavi, 
et resest vulgariset rcceptissima. Maximeque 
hoc verum est, quando ouus illud spirituale 
etiam est. juxta cap. 1 de Censibus, in fin. 
Nihil ergo repugnat fundum esse ecclesiasti- 
cum, et fructus ejus quoad nonam partem es- 
se unius ecclesifp, et decimam esse alterius ; 
nam ita etiam totus fuudus erit maneipatus 
spirituali muneri , vel fabricae ecelesiee, non 
tamen uuius et ejusdem, sed plurium, juxta 
earum quasi partialia jura. 

30. Melius posset suaderi hsec sententia ex 
dicto cap. Questi , 16, qurestione 1, cum his 
qua? circa illud supra notavimus : videtur 
enim ibi facta concessio unicuique ecclesiaj, 
ut ex suis possessionibus, |quas habet ad suo- 
rum ministrorum sustentationem, decimas al- 
teri ecelesiee non solvat. Quod videtur genera- 
liter intelligendum, ubicumque illse possessio- 
nes sita» sint; tura quia textus absolute lo- 
quitur; tum quia ex contextu colligi potest 
de hujusmodi decimis ibi esse sermonem. Nam 
alias nullaessetratio cur clerici alterius eccle- 
sise conquererentur, quia Episcopus non sine- 
bat colonos suorum praediorum alteri paro- 
chiae solvere decimam. Neque enim est verisi- 
mile querelam fuisse pro solis personalibus 
decimis colonorum, quia nec de illis ita solent 
curare Episeopi, neque Concilium tanta cum 
distinctione respondisset, si de solis illis esset 
quaestio : et ita videtur intellexisse textum il- 
lum Glossa, in dicto cap. 2 de Decimis, verb. 
A clericis. 

31. Rejicitur media sententia inter duas 
supra relatas. — At vero Glossa, in eodem c. 
Questi, in proponendo casum illius textus, 
aliquid addit huic textui, et tertiam opinio- 
nem inducit ; ait enim ecclesiam dominam 
agri altera in ecclesia siti, si colat illura suis 
sumptibus et famulis, non teneri ad solven- 
das decimas alteri ecclesiae, et quoad hoc ap- 
probat posteriorem sententiam. Indicat vero, 
per argumentum a contrario, quod si per co- 
louos agrurn colat, tunc decimas solvere debet 
alteri ecclesne , juxta priorem opinionem. 
Quam sententiam etiam approbat Turrecrem., 
sed profecto non habet in textu illo funda- 
nientum ; quia textus non ponit illam condi- 
tionem : Si agros suos propriis colunt stipen- 
diis ; sed verba textus sunt : De vineis et agris, 
quce ad suum %el fratrum stipendium habent. 
Quueirca, licet illa distinctio in aliis casibus a 



Pontificibns tradi soleat, maxime in privile- 
giis religiosorum, ut infra videbimus, in pra> 
senti qngcstione non habet lundamentum in 
illo textu, nec in alio jure , quod ego sciam. 
Omissa ergo hac distinctione, aliae duse opi- 
niones probabiles sunt, quamvis prior magis 
nitatur rigore justitiee, et ideo in jure videa- 
tur habere majus fundamentum : nam sensus 
illius capit. Questi dubius est, et satis obseu- 
rus. Defendendo autem illum sensum juxta se- 
cundam opiniouem, dicendum consequenter 
est ad objectionem factam , illam procedere 
secundum generalem regulam, tamen in hoc 
Ecclesiam statuisse speciale jus in favorem ec- 
clesiasticorum prsediorum , quod sine dubio 
facere potuit, mutando aliqua ex parte jura 
eeclesiarum, ut bona ecclesiastica essent ma- 
gis certa et integra. Et ideo non est eadem 
ratio de preediis, quae veniunt in dominium 
persona? Pontificis vel Episcopi, etc, quia per 
hoc non efficiuntur bona illa ecclesiastica, ut 
constat. De religiosorum autem preediis statim 
dicemus. Denique, licet in rigore res sit du- 
bia, usu vero et consuetudine divi Thomae 
sententia recepta est, ut Covarruvias et Gu- 
tierrez significaruut. Et fortasse ipse D. Tho- 
mas in illo sensu est locutus. Limitatio vero, 
quam Cajetanus et alii adhibent, rationi con- 
sentanea est ; judicio tamen superioris prselati 
discernendum erit, quando sit tam enormis 
laesio, ut jus illud, vel consuetudo admitten- 
da non sit. Et hactenus de secunda parte re- 
gulse. 

CAPUT XVIII. 

AN ALIQUl EXIMANTUR A DEBITO DEGIMARUM, UBI 
DE PRIVILEGIO NON S0LVENDI DECIMAS NONNULLA 
DISSERUNTUR. 

1 Explicatur tertia pars ngulce supra po- 
sitce. — In hoc capite explicanda est tertia pars 
regulse propositae in c. 16, quae habebat, omnes 
supra dictos obligari ad decimas, nisi pec^i- 
liari titulo exempti sint. Quam particulam et 
limitationem expresse addidit Innocentius III, 
in cap. A nobis, de Decimis, in illis verbis : 
Nisi a prwstatione ipsarum specialiter sit ex- 
emptus; et infra : Nisi ab eis ostendatur quare 
ab htijusmodi sint immunes. Et ratio talis li- 
mitationis est clara cx dictis in capite 11, I- 
et 13. Nam ha^c obligatio solvendi decimas 
considerata in particulari, ut applicata singu- 
lis personis, non est naturalis, scu divina, sed 
mere humana; ergo fieri potest ut aliqtne per- 



CAP. XVIII. AN ALIQUI EXEMPTI SINT A DEBITO DECIMARUM. 



sonee obligatee alias ex vi juris ad solutionem 
decimarum, ab ea obligatione eximantur. Di- 
ces hoc solum probare de exemptione a quota, 
non vero a tota solutione, quia prgece[itum 
decimarum solum est bumanum quantum ad 
quotam. Respondeo hoc procedore respectu 
totius communitatis, vel parochiee, vel eccle- 
sia?, non vero respectu singularum particula- 
rium personarum , vel familiarum. Quia de 
jure naturali et divino solum est, ut udnistri 
Ecelesise babeant ab eadein ecclesia congruam 
sustentationem ; quod vero concurrant omnes 
et sinsuli de Ecclesia, aliquid eontribuendo, 
non est de jure naturali, neque quoad quotam 
decimse, nec omnino quoad aliquam partem, 
quantumvis minimam ; possunt ergo aliqni 
per Ecclesiam eximi ab hoc onere. Dices : sal- 
tem erit haec acceptio personarum, quae est 
contra jus divinum et naturale, quia est con- 
tra justitiam ilistributivam, quia dum quidam 
eximuntur, alii gravantur. Assumptnm patet, 
quia cum omnes fideles gaudeant laboribus 
ministrorum Ecclesise, acceptio personarum 
est, quibnsdam imponere totum onus susten- 
tandi ministros, et alios eximere. Respondetur 
banc exceptionem semper fieri debere ex ra- 
tionabili causa; et quando respicitur justa 
causa, non accipi personam, neque hoc redun- 
dare in gravamen aliorum qni non eximun- 
tur, quia non exigitur ab illis ultra decimam, 
ad quam ex jure tenentur; solum ergo per 
hanc exceptionem diminuitur census, et sti- 
pendium miuistrorum Ecclesise, quse diminu- 
tio nunquam est, nec esse potest citra con- 
pruentem sustentationem; quod autem ultra 
illam datur, potest Ecclesia taxare, augere et 
minuere, prout ad commune bonum expedire 
judicaverit. Hsec ergo exemptio sa?pe juste fit, 
et ideo illa limitatio regulae necessaria fuit. 

2. Exemptio a decimis a solo iSummo Pon- 
tifice potest fieri. — Proponuntur tres modi exi- 
mendl a decimis. — Est autem circa istam par- 
tem ulterius advertendum, ex dictis in capit. 
45, solum Summum Pontificem posse hanc 
exceptionem facere, quia inferiores praelati 
non possunt, ut ibi ostensum est. Et liret per 
consuetudinem comparari possit, ut diximus 
c. 42, tamen ibidem adnotavimus, consuetu- 
dinem, quoad hunc effectum, pendere semper 
aliquo modo a Papa, ut expresse, vel tacite, in 
generali aut in particulari admittente talem 
consuetudinem, quae contra illius voluntatem 
vel potestatem preavalere nou potest. Et hoc 
modo dicimus a solo Pontifice hanc exemptio- 
nem fieri. Possumus autem distinguere tres 

XIII. 



461 

modos, quibus fieri solet. Primus est per ipsnm 
commune jus, sub quo comprehendimus om- 
nia privilegia in corpore juris inserta. Secun- 
dus est per privilegia scripta, et concessa extra 
jus commune. Tertius est per consuetudinem 
non scriptam. De hoc tertio modo, quse ad 
doctrinam generalem spectare possunt, tradi- 
ta sunt in capite 12 ; reliqua particularia, quee 
ad factum potius qnam ad jus pertinent, non 
possunt a nobis tradi, quia in diversis provin- 
ciis, populis et familiis variee sunt consuetudi- 
nes, quas illi scire et servare tenentur, ad 
quos pertinent. In secundo etiam modo est 
magna varietas pro diversitate religionum, et 
unicuique remittimus, ut sua privilegia con- 
sideret et observet, et tractando de statu reli- 
gioso, attingemus aliqua, tum in communi, 
tum in specie de nostra rehgione Societatis. 
Nunc ergo de exemptionibus in jure concessis 
panca dicemus; et quia illee ad religiosos ma- 
xime spectant, queedam etiam generalia prin- 
cipia de hoc privilegio decimarum elucidabi- 
mus. 

3. Primo modo eximuntur a decimis, qui in 
communi vivunt . — Ad primum ergo modum 
pertinet exemptio a solutioiie decimarum 
personalium ex propriis laboribus, quam ron- 
cedit bis, qui in communi vivunt, Paschasius 
Papa, in cap. Decimas, 16, qusest. 1, ut no- 
tant Abulens., Sylvester el Angelus, locis sa> 
pe citatis. Et fit extensioin textu, tamad mo- 
nachos, quam ad clericos coinmuniter viven- 
tes, id est, rrgulares, et paupertatem in com- 
muni profitentes, nam illi non sibi, sed suae 
communitati lucrantur ad sustentatiouem il- 
lius, quee ecclesiastica est; et si quid habet 
superfluum, in pauperes et pia opera illud 
expendere debet, ut dixit Gregorius in res- 
ponsione secund.i ad Augustinum; et ideo 
merito ab hac decima eximuntur. Imo Glossa, 
Turrecrem. et alii intelligunt, ibi non solum 
concedi exemptionem a decimis personalibus, 
sed etiam a prsedialibus, quse ex labore et 
industria talium regularium proveniunt. Quod 
certe satis insinuatur in verbis illis textus: 
Decimas de laboribus, scu nutrimentis suis 
propriis. Nam licet vox illa, de laboribus, pos- 
set in rigore restringi ad decimas mere perso- 
nales, per alias nimirum, seu nutrimentis 
suis propriis, extendi videtur etiam ad pree- 
diales. Nam hoc verbum non est synonymum 
prioris, sed ampliat illud ad omnes labores, 
qui ad nutrimcntum proprium ordinantur : 
hujusmodi autem sunt animalium, quibus nu- 
tiimur, educatio; propiii agri vel horti cul- 

14 



162 LlB. I. DE DIVINO CULTU 

tura ; est ergo haec sententia valde probabi- 
lis. Unde per hoec verba solent significari in 
jure decimae omnes, quae ex propriis labori- 
bus proveniunt, ut in sequentibus videbi- 
mus. 

•4. Et confirmari potest ex cap. secundo de 
Eeclesiis eedif., ubi extenditur hoec concessio 
ad leprosos communiter viventes, quando sunt 
in tauto numero, ut propriam ecclesiam cum 
suo eeemeterio, et proprium presbyterum ha- 
bere possint. Qui dicuntur, sub communi vita 
congregati, non quia religiosi sint, ut bene 
ibi Glossa ultima supponit, sed quia per mo- 
dum unius communitatis quasi in hospitali 
sibi communi separatim vivunt. Illis ergo ibi 
couceditur, ut de hurtis et nutrimentis anima- 
lium suorum decimas tribuere non cogantur. 
Hoc ergo multo magis intelligitur concessum 
monaehis, et clericis commuuiter viventibns. 
Sed hoc evklentius in sequentibus confirma- 
bitur. Addit vero Alens., dicta qua^st. 51, 
memb. 7, art. 3, per clericos coinmumter 
viveutes intelligi etiam canonicos saeculares, 
qnatenus de stipendiis Ecclesise vivunt, qyia 
bona Ecclesiae, ex quibus aluntur, communia 
sunt; ex quo concludit, illos non teneri ad 
solvendas decimas de reddilibus Ecclesiae. Quse 
conclusio in se quidem vera est, aliena tamen 
a sensu illius textus, ut ex communi exposi- 
tione eonstat, et ex proprietate verborum j 
et quia Gregorius, quem Paschasius citat, per 
clericos communiter vkentes, aperte intelligit 
regulares clencos, qui proprium stipendium 
non habent, eosque distinguit ab illis, qui- 
bus propria portio ex decimis assignatur. Est 
ergo illa exemptio regularium propria, prseter 
casum specialem in alio jure expressum. 

5. Quv pacto se habeant religiosi circa deci- 
mas. — Hoc autem privilegium, quantum ad 
praediales decimas spectat, magis in aliis juri- 
busexplicatur: nam in cap. Ex multiplici, de 
Decimis, Adrianus II dicit, se concessisse si- 
mile privilegium Gisterciensibus, illts verbis: 
Ut de laboribus, quos propriis manibus aut 
sumplibus excolunt, nulti decimas solvere te- 
neantur Ejusdem privilegii memimt Alexan- 
der III in cap. Ex parte, de Decimis, dicit- 
que prius concessum fuisse a proedecessori- 
bus suis fere omnibus religiosis, postea vero 
Adrianum sohs Cisterciensibus, Templariis, 
et Hospitalariis illud simplicitcr concessis- 
se , ca-teris vero , ut de novalibus suis, quce 
propriis manibus vel sumptibus excolunt, et 
de nulrimentis animalium suorum , et hortis 
sitis dedrnas nou p:rsolcaut. Et hoc idern pri- 



NECESSARt ) EX PR.ECEPTO. 
vilegium ipse confirmat addens, extra casus 
in illo privilegio expressos, tcneri religiosos 
omnes, ad decimas ex rebns omnibus solvcn- 
das. Et in duobus capitibus sequentibus, de- 
claiat per id privilegium non eximi a solven- 
dis decimis, quas per colonos excolunt. Et in 
cap. Dilecti, eodem titulo declarat privile- 
gium illud arctariad decimas prsediorum pro- 
priorum religionis. Nam de praediis conductis 
debent religiosi decimas, etiamsi per se vel 
famulos suos illa excolant. Et idem declaravit 
Innocentius cum Lateranensi Concilio, in cap. 
Nuper, eodem titulo, ubi etiam prius privile- 
gium Cisterciensium revocat quoad prsedia ab 
illo tempore acquirend: , de quibus antea deci- 
mae debebantur Ecclesiis; statuit enim ut de 
iilis decimas solvant, etiamsi terras suas suis 
laboribus excolant ; etidem scrvari statuit de 
omnibus regularibus habentibus similia pri- 
vilegia. Post illiui vero Lateranense Concilmm 
non invenitur aucta vel immutata hsec exemp- 
tio. Et ita ex vi juris communis religiosi jam 
non habent in hcc rnajorem exemptionem, ut 
colligitur etiam ex cap. 2, § Cceterum, de De- 
cimis, in6; et notarunt Rebuf., dicto tractat., 
quaestion. 5, numero 5 et 29, cum sequent., 
et quaest. 14, num. 30 et42; et alii, quosre- 
fert Guttier., dicto cap. 21, num. 136. At ve- 
ro per privilegia particularia plurium reli- 
gionum novse exemptiones et concessiones 
factae sunt, quse (ut supra dixi) nunc exponere 
non est in animo, sed in proprium locum ea 
remittere. 

6. Prwilegium religiosorum circa decimas 
non solvendas odiosum esse. — Hic vero quai- 
dam generalis regula circa hsec privilegia re- 
ligiosorum de non solvendis decimis obser- 
vanda est, quia locum habet etiam in privile- 
giis in jure contentis. Est autem regula, hoc 
privilcgium exemptionis a decimis solvendis, 



etiam 



religiosis 



concessum , odiosum esse. 



Nam, licet ex parte eorum quibus datur, vi- 
deatur religioni favere , tamen simpliciter 
derogat communi juri, et secum affert praju- 
dicium tertii, scilicet, ecclesiarum et clerico- 
rum, qui illis decimis privantur, ideoque sim- 
pliciter odiosum jeputatur, ut notarunt 01- 
dra., consil. 268, et Guttier., consil. 5, num, 
5, et alii infra referendi; unde fit ut stricte 
interpretaudum sit juxta vulgarem renulam: 
Odia restringi, etc, ita ut, quam mmimum 
fieri possit, et juri communi legis deroget, et 
juri nlterius noceat; ut in simili respondet 
Pontifex, iu cap. Cum capella, de Privil. Ita 
enim solet princeps privilegium eoncedcrc. 



CAP. XIX. DUBIA CIRCA EXEMPTJONEM DECIMaRUM. 



163 



ut, quoad fieri possit, sine cujusque preejudi- 
cio ohservetur, ut dixit J. C, in legc Prwtor 
ait, paragrapho Si quis, 1 et 2, ff. Ne quid in 
loco publico. Semper tamen ita est restrictio 
facienda, ut verba privilegii in sua proprietate 
salventur, et secundum illam significationem 
privilegium servetur, et ad effecttim perduca- 
tur, juxta doctrinam Decii, cons. centesimo de- 
cimo tertio, num. ultimo, et Bald., cons. 271, 
in primovolum., quia voluntas supenoris ser- 
vanda est; illa vero ex verbis proprie intel- 
lectis colligi debet, nisi alinnde de illiusinten- 
tione constet. De qua re latius in materia de 
legibns dictum est. Et juxta hoc videtur in- 
teliigcnda Gloss., in cap. Ad audientiau, >, de 
quatenus dicit privilegia hcec esse 



Decimis 

latis^ime interpretanda, utique quantum ad 
proprietatem verborum retinendam otexplen- 
dam necesse fnerit. Ex hoc autem priucipio 
varia dubia breviter definiri possunt, quse in 
sequenti capite expedientnr. 

CAPUT XIX. 

EXPONUNTUR VARIA DUBIA CIRCA PRIVILEGIA 
KON SOLVENDIDECMAS. 



est, an per praedicta 
solutione decimarum 
quis a debito etiam 



1 Primum dubium 
privilegia eximentia a 
preedialium, liberetur 
reali solvendi decimam praechalern, qufP an- 
tea parochise ex tali agro debebatur. Nam 01- 
dra., dicto consil. 268, putat non liberari, sed 
solum a decimis agri novalis, quem religiosi 
suis laboribus deuuo excoluerunt. Quod se- 
quitur Rebuff., 13, num. 1 U, et alii, ut refe- 
runt Covar. , dicto capite 17, numero 14; 
Guttier., dieto cap. 21, numero 129. Ratio est, 
quia hoc privilegium est odiosum, et ideo 
stricte interpretandum ; ergo cum possit ha- 
bere effeclum, et sufficienter servari ex exem- 
ptione a decimis, quse sine preejudicio tertii 
possunt noii solvi, non est ultra illas exten- 
denclum; sed intellectum de decimis novahum 
prsediorum cavetur praejudicium tertii, quia 
illa prsedia nunquam fuerunt obligata solutio- 
ni decimarum alteri ecclesice, et sufficienter 
impletur privilegium in rigore verborum; 
tum quia iila verba, de laboribus quvs propriis 
manibus et sumptibus excolunt, propriissime 
arctantur ad novalia, ct quce proprio labore et 
sumptu fructifera fiunt; proventus cnim anti- 
quorum pra-diorum suo modo aliorum labori- 
bus attribui possunt ; tum etiam quia, cum 
aliquis eximitur a decima, optime intelligitur 



eximi a debito personali, non a reali, quod 
magis est rei quam personae, cum ratione rei 
solius persona obligetur. 

2. Pars afftrmativa communis et certa. — 
Nihilominus contraria sententia est commu- 
nis, ut referunt Covar. et Guttier. supra, cum 
Abb , in cap. Dudum, de Privileg. Estque 
communis praxis. Et post deciarationem Ale- 
xandri III, videtur mihi res indubitata; nam 
antea poterat fortasse prior sententia appa- 
renter sustineri, quia neque Paschasius, neque 
Adrianus Papa, usi fuerunt verbis, quibus sa- 
tis aperte ostenderent, se eximere non tantum 
personas, sed etiam res prius obnoxias debito 
decimarum. At vero Alexander III, in clictG 
cap. Exjiarte, 1, expresse distinguit dicens, 
antiquitus fuisse concessum omnibus religio- 
sis, ut decimas non solverent de laboribus 
suis: quod intelligit a temporibus Paschasii II, 
in dicto cap. Decimas, 16, queestione prima; 
nam antea monachi solvebant decimas, non 
minus quam laici, ut notat Gloss., in dicto cap. 
Exparte, 1, juxta cap. Alia causa, 1 , adjun- 
cta Glossa, ver. Si minus, 16, qusest. 1. Re- 
buff. vero, dicta quajst. 14, nnm. 27 et 38, 
addit, Gregorium exemisse monachos a deci- 
mis suorum prcediorum solvendis simpliciter 
et sine illa limitatione, de laboribus suis, ci- 
tatque canonem Gregorii, qui in jure, vel ope- 
ribus ejus non invenitur. Postmodum vero 
Paschasius religiosos exemit verbis supra re- 
latis, qua; ambiguitatem tactam faceie pote- 
raut. At vero, attenta relatione el confirmatio- 
ne Alexandri, res est clara ; dicit enim se cum 
Adriano eximere quosdam absolute a decimis 
solvendis de laboribns suis, alios vero tantum 
a decimis de novalibvs, aivmalibus, et hortis. 
Ergo plane declarat illos priores, non tantum 
quoad novalia, sed absolute quoad omnes ter- 
ras propiiis manibus cultas, eximi, sive prius 
cultse fuerint et solvendis decimis assuetee, 
sive non, alias nuila esset differentia inter illa 
duo membra. Et consequenter exponit illa 
verba, de laboribus, etc, extendi ad quajcum- 
que prsedia propriis laboribus vel sumptibus 
culta , ac subinde in hoc sensu fuisse an- 
tea concessum privilegium. Ac denique in 
cap. Ad auduntiam, eodem titulo, expresse 
refert priorem interpretationem, et explodit 
illam. Tandem Iunocentius III, in dicto cap. 
JYuper, statuit ut religiosi de terris amodo 
acquirendis decimas persolvant ecclesiis, qui- 
bus ratione pra^diorum antea solvebantur; 
ergo de terris aute illucl decretum acquisitis 
non tenebantur solvere dccimas. licet ralioiic- 



tOi 



LIF I. DE t;v;.\0 CULTU > 



rrae. 3; c:vm ar'e.2 sciverertvr. Et e contrario 

eiv-m :'::.ci~: :-neutvr 5oiv.re ie d:t: iii us. 
r ;m ex illfs. vel rav'ove ipsrcm. uviis ecie- 
si.s j riv.f cVciua? 5civer.aiitur. Ej *: rer bla 
*e:ba r-ueral:a, eouessa erat exemptio a 
praed:a!:r.u5 ce irris. et:am quoad reale debi- 
tvm. A:que h>jc evicentius loeum habet in 
prrvilegus estra jir.5 conetssis :euui:-i5. in 
quorum favc: m iuterdum oercgatnr dietr.m 
cap. ytps*. Intermm additur cistribuiio. ab 
cm:i:KS l 1 . imds , aiiquauCo ;inc:ii:::er cliii- 
tvr. c p- - di:.lih: ; di.-i"iis. 

3. b i: itio. — .SMritir. — r?ev obvoi :o- 
test ei:. r . f » ? "e Priv_ r g.. quatenus ex eo 
: : lii ~::nr, rer pri-.uie^uum nou scivemii deci- 
mus de no-vaiirv.i non -r:vari aliquam eteie- 
?::m jure vel rcsseisioue evi^-ni: de^imas de 
taiibvs :ei::s. ni;i hoc ipsum in ; rso privue- 
^ o exr::ma:u: : e:^o :n nviv-jrsurr. msi in- 
dui: m nientionem faeiat cVro.i realvs. non 
evirn:: ab :iio , ue: pcivat teruum jure suo. 
irie etiam in capii. Dudttm. deE»e :m ;. rer 
covcessiouem cujvsclum eceles.e ouioambjs- 
pitali faeram. non cer.sevur Etiseopvs rr:v_ri 
:ure deeima:vm tulis eceiesw. quia iioe in lit- 
uris noc. - xp:rmebatur : e:q: icem ei: in 
T:jt5c_:i. Resrouievur, casurn uuiusque .ex 
tus eise longe civersum : nim :n jriori icrmo 
e5t de priviiesio concesio ad non ioiveucai 
deoiinai de uovaubus. et deelaratur 5ui> taii 
induito non eomprehendi novalia, a qucbui 
eocleiia iecimai aceipiebat prius quam rum- 
perentur et excolerentur. Poterat enim prius 
ae._ipere ceeimai eiherbii. paicuis. autv_uis 
ta.ium terrarum; et tune non ceusetux Ponti- 
fexfacere prajudiciurn eccieiis possi.ien::. 5ed 
solum coucedere illa novalia, quae omnino in- 
fnutuoia erant etciesiis. quia ex vi vocis no- 
rctJKtfi. haec viietur esse ivtevtio Pontificii. 
et ita .ie.jiirata eit ilia vox in cap. Qicid nr 
ncaii. de Verbor. sijnificat. Ai in praeienti 
cum concecitr.r abiolute exemptio a decimii 
ex propriii laboribui . seu. qnod idem e=t ei 
prsciii propriii iibor:bui vel sumptibus cul- 
tii. • orr.prehenduntur et:am decimse ei Lerris 
pn:.5 cuit:-. et 5::b ro5ieiiio">ne ecciCiise ccu- 
stitut.5 quoad .ieimarum perceptionem . quia 
veiba illa ic proprietate iioc totum compre- 
Lendunt. Nam ip.ia vox decima, iiguinca: ali- 
qu: i sub jiue eccioiiae coaititutum. a quo jnre 
priviejium lil-erat. quia iuipiicite iaiem fit 
in eo suflBiieni mentio iiiiui ]nri5. Hiuc vero 
inlVrnnt Covarriviai et Gnttierez, hanc seu- 
tentiam int^IIigeudam esse quoad deeimai. 
quateuui ..urnmuLi jure deLent :. Nam - : a i- 



^I 


. n 


.um. 


1» 


'. 


.t. r 


ei 


c:rTe: 


■ent: 


■am 


a 


de 


::m:i 


5-:i 


.ven 



E Z55aR:o EX PRJ.a.PTO. 
cni deberenfnr ex talib::5 p:~ cii5 ex particu- 

'. r privilem? vel titnlo. tunr ilii n: a prwj:- 
di''are: tale pr ; v:Ie^:::m, niii \A a ~-~ :~ jnris 
ipe-ui.i expriiam faceret mentimem. vel 
dar^ur rer verrra aie*? partieG.arii. ut omnes 
i:miki :::::".: ? e: evjetituei com.preIien ieret, 
i;t in piiviles: ii reliqi :num fieri nnnc i<:.et. 
quod miiii valce riucet. In aiio veri> capit. 
Z"A.citv mrnor eit difficn.mi : quia con:edtTe 
eeeViiim. 5<eu i2!am unire hospitaii aat mo- 
nai:-rio. in ri^t^e ncn -:it :ili spriiarejura 
epiivoruiia iEiri eccl-i:*. ie.i aci iummurn 
pr.:pr:a et farctnisiia : et ideo nnlla ii-i erat 
diflkuuai. nec i:m:Iitu.i.i» cum nostroeaii. 

-i- J.,t pri-~Li,ii"- ie "■ i i^aills c -.?&§- 
~.i':'j.i di :i r }iii ixii%d:.''.." >zd i r.r. ::. — jrecur.do 
veropotei, e converio cuiitar:. an rriviie- 
ci":m :on:eiinm di v« so-imdis _r-.Ftf;'si:J« 
decimis, ev.encatur ad nov.^Ma pcst conces- 
iv.m privi. r ;-i;:m cui:a. vel s-j.um de tvseiiis 
U5'U.:e ad inuct ucmrus cturii UQ"-m_a:ur. >^ni- 
dam enim cen^en. non extencen iuai ad uo- 
vaua. Ita Reb.:mui. dkta .—.&«:. 14. nnm. 29 
et 30: reier::::e Anton. et ?-:■•: :n.. e: eum se- 
quitnr Guuer.. ii::o c. 
itituun: au:em i:::: au. 
ter r ■rtvile*: um eximcni 
ex j.r-:r'"::s _ar.:ri^ui propriorum aitrorum. 
vei anso.ute eximens a cecinus rropriorom 
praediorum : n:.m pranum fatentur extendi 
ai novaha, ^sod de aitero negan;. '^u.x:rcj 
icquendo ce rr^vne^is in 4 ure conceii;i. sim- 
p.iciter dicendum est eitendi ad novaHa, cuia 
iu jure non invenitnr priviie^ium eximeni a 
prajcia':iui uecimii. niii cum iiia c;;i4iei 
limitatione, de p ctdiis p r :pr:is. :t :-. p~:f:;s 
Jcdc-rii-i.i. ttl e^nsis; ^:d ita «Hue-ssum ex- 
tenditir ad novalia; er^o. Atcue ita eoliiritur 
ex dicto cap.. Ad ::.diii:i,:m. ibi: A.rh si x- 
telligi~tr:'„.* tantummodo ie novslihu ; erso 
inteiiirit etiam de Ilis. qnamvii non i?:ii. 
Idem argumentum iumitur ex eapit. Ex *-zr- 
t:. 1, ibi: C-rteris ~*:r:<. m di : '.:r:dibu,tSHis; 
aliis ergo id est. quibus privi.e^;uni de pro- 
; ; riis iai-ribus datum est. tam de novalibus. 
quam de aliis facta est gratia. Item po:est s - 
m: arjumentnm ex cap. E; p-z~ti, 3. de De- 
cimii. quia ibi dicitnr, parochianii. quib us 
c ncessae sun: deeima? de lalvribus terne pa- 
ro:hiae sia?. conc-ssas etiam esse deeimasno- 
valium: ergo similiter re.i^ic^sis. quibus »ou- 
cessae suut decima? de propriis laboribr.s. no- 
valia etiam data inteliigiuitur Vernm est tei- 
tum iilum habere obscuriorem inteliectum, 
de .' t uo i.i . ar.ite se.juent'. 



r..vr \i\. nnu.v t.int.v \ 
,N. Prins voro quam rationom reddamus, 
oporlet oxpondoro alior.nn partein de privilo- 
gio shsolnto conoosso. do uon solvondis dooi- 
mis pra\liahhas : nam >i hoo non extemlitnr ad 
novaiia. tiifiioilo ost rationom ditVerenti;v red- 
dore. llli ouimanetoreshoe prohant. quia lnv 
privilosiimn ost odiosum ot restringvudum : 
at idom argmnentuui proeedit de alioro; nam 
eli&m ost o.hosnm, ut dietntn oM ; in utroquo 
oriro non est rosirirtio f.n ionda nltra vorho- 
rnin }vropriotate.m. Ihido qnia in novahhus 
unjJentur dmv ilhe eonditiones, niinirnm, 
qnod deehn.v ijvsorum snnt ex agriis jiropriis 
^.-nppommns omm torras illas osso proprias 
luonastoru priviloiiiatii ot snnt o\ proprhs hi- 
boriihns (iiam etiam suppoiumns proprhs la- 
bonhns. ot expensis fmsso rnptas ), idoo snh 
illa i.ecationo non soh» eudi doeimas o\ pr;v- 
dns ot lahoiihus, evidomor eomprvhendnn- 
tur onam novaha. At vo.ro hav raiio proeedit 
in alio jvrmlecio <&»»<■>» .Mh. v ■. ,f .< drc?><..s r.r 
prcpri.s p~,rdi,s. qnia oliam novalia sunt pro- 
piia pr.udia, oi hla nocatio ost alvointa ; orgo 
omma pravha lomprohendit. Uem inter hav 
pnvhocia somm \idolnr es>o ditYerontia. qnod 
inuno exijiUur duplox. eonditio so.pia dieta: 
inaher-o voro unataulnin. sc iln-ot quod. pravh.a 
s ,ut propria; oriro snni illnd exionditnr a<l 
omma pra\ha, iu qn.hu? dnph\ oomhtioin- 
\o.mtur. s.ve i;la smi novalia, mvo nou, ita ot 
sero.ndnm a\jne nuiMvsaliter intellisyendnm 
ost de omnihe.s prav.ii>, in qinbus ;ila oomh- 
tio Terithalnr. qnod, s.iiieel. propna sint. 

6. J/M d.tfrrrntil, Ci/:T assig m/«i"\ — \s- 
s.cnaut \vioa.iamdinv.rvntiani. quod quamlo 
pnvilocmm nniiatnr ad jvrojxrios lahores. jxv- 
to.-i jvarvum detrimontnm 000'osi.v athuro, 
qnia ron pos.su nt reh^iosi inacnam terr.-v 
i^rt^ni propuis kbinriims ooioro. i.iootpio po- 
tvst a.l nox^ali* ovioiiiii ; soi n> \ort>cst <io alio 
piixikiio smo tali hmiutiono ooo.oosso. qnia 
jv\:'St macnnm pr^vnnluuum anorro. ^od luvo 
difi!(^n>ntia non ost .-oii.ia: primo. qnia li<>i-i 
faiUV }\vto>t i.t prius piiMlogmai cra\o 
}u';Vjadic.mm atTorai. si nionasifrmm mnha 
pr.vina habo.it ; n&iv. liovt roiieio-; ntvji pos.-.nt 
:a.;!o projvus raau.m.s illa i-oioro. j.o>snnt ta- 
nio.u fa t -ilo jwv>}m«s so.mpt.ihns. qmvi pormno 
t-s; ; 1 1 oont.rano. aliml pri\iiocii'.m parvnm 
«Jotrnnontnm atloriU. si m.ma.-to; u,m p.u \ am 
torram hahoau Si^unoio. q»iia illml ost p.-r 
Aooihms; h.o antorn jvr .<o loqmmur. nam 
s.\o ia nno, si\omalio priM.oaio o.normis 
hvsio oontin^at, alio jjurv a^vnmim t st. ua nt 
vh. s.h\amur ^oo.im.v, vol Ot ucru.-v oomposnio 



AFMPTltVNKM lUiCIM.VfUM Ui"> 

liat. jn\ta oap. S//,],jrst//Ji). do Oooim.. oap. 
Q,.U dc norae, do Vorh. sign.. ot argnm.oap. 
ponult. ilo th.or, non roshh Omqvroptor voritis 
o\istimo, ntruinqno. priviloiiium por .-(> oxton- 
tli ad novalia . quia propnotas vorbormn 
utrinsquo id roqnirit;j>oraooi(hms voro samius 
uni dorogariproptor enormo.m hvsionom indo 
snhsoontam, quam altori. 

" An . p-iriltgia sint sohrn ad prstdia ac- 
cuisita. an etiam ad acquironJa. — Bcsohitur 
txtcndi rtiam ad pr,idia acquircnda. — Tortio. 
dnhitari solotan talia priviloijialimitandasint 
ad pnudia aoquisita ot jvossossa tomjvore oon- 
ot-ssionis. an voro oxtondantur otiam ad ao- 
quiromla. Nam priorom partom atlirmat 01- 
drad.. wis. ii>S. ox oodom prinoipio, qnod 
t alo privilogimn strioto intolligondum ost. Uom 
qni.i ros transit onm sno onore Item quia in 
(hvimis non tit ovtensio ad fnlnrnm. oapit. 
C/,m contingct oap 7Y-), t, ^ nllimo. de lVoi- 
niis, Sod oonlrarmm ost omnino vornm. ma\i- 
mo . quando piiv ilo^inm ost rostriotnm ad pro- 
pnos laboivs, potostqno ul non ohsonro oolligi 
o\ diolo oap. .Xvpcr oY lVoimis. in qnantnm 
dooornit. nt dc tcrris amodo accitircnd s dcci- 
■m/r c.t tvnc snfccrcwtur. a.on ol staatc pr,rd'.cto 
p"iriic,i,o ; e.rs?o antoa ad terras aoqnirondas 
e\tomlohatnr, ot o\ vi illornm verbornm tale* 
torr;v f.omprohondohantnr l.t ita omnes in- 
tollignnt. in illo (ionoilio Latoranonsi faotam 
osse rovooationem illius pnvihgii quoad illam 
partom, ot nh iroo in jvrivilogiis postoa oonoos- 
sis. quando oxtonsio lit ad terras ai-quirondas, 
a.hiitur: Yom ohstantc capit. J\"?v;>rr, ote. IV- 
indo es: ad h v toxtns ft'ro o\prt'ssns in eap. 
Qiri.i crca. de Pnvilog.. nbi intorrosatns Pon- 
tifox. an privilojiinni monafhis eonoossnm ab 
Kpisoopo de rftmendis doonms. oxteudatur ad 
possossionos aoqnirend.is. respondot alurman- 
do(si p; v.lo^inm fnit soonndum jus oone.es- 
Mim 1 ; i^hi-sij. ■indcmiitc conccdrrtdo i<;t:ii<~issc 
Tid^tfcr non M.V;-; dr dccim : s ',ii/?<s tcm: oris. 
srd falh^s. Hav eriro dtMsio a fortion prooo- 
dit 1.1 privilojjio pontiiieio. qnod non duhita- 
tnr esse lociiimnm Nam rationes qmv ihi rod- 
diinlnr. fivri.us in lVintilieo prooodnnt. Piima, 
cum i.iW crccpcr.t. ct poturrit cjrccpissc >o- 
onnda. j-j/j/7 ?'» bmcpici.s pirnt.y.rima cst ititcr- 
p~tta,i:> adh.bcnda ntiqno juxta vorhornm 
propnolaiom : unde rooto di\it pichissiii,a. 
qnia dohonl verha intogre o.xploii. non addon- 
do limiiaiionom in verhis non eoutontam. noc 
mvess.iriam ad avjnitatembono.lioh. Omv raiio 
lnaximo loenm habot m ho.netieiis snpremi 
pnmipis, jnxta romilam jnris. Feriia ralio, 



1G6 



LIB. I. DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR.ECEPTO. 



quia non d"bet una eademque substantia diverso 
jure censeri. Quae licet uon semper cogat, ut 
sequeuti capite videbimus, est tamen congrua 
ratio, quaudo alise juvant. Maxime quia ex 
illa colligitur alia, scilicet , quod indefinita 
cequivalet iinitersali, quando est eadem ratio 
de omnibus, ut ibidem advertit Henricus, in 
prinoipio, et cum eo Covarr., lib. 1 Variar., 
cap. 13, in fiu. Accedit taudem, quod privile- 
gium hoc includit negationem non solvendi 
decimas, et tunc etiam indefinita transit in 
universalem, ut ibidem late Covarr., num. 7 
Et per haoc satis est responsum fundamentis 
contrariae sententiae. Quia privilegium est 
stricte intelligendum, sed plane, et tunc res 
transit cum onere, quando privilegium illud 
non tollit; hic autem tollit, ut ostensum est. 
Nec est eadem ratio de praescriptione decima- 
rum, de quibus textus ibi allegati loquuntur, 
ut in capite sequenti videbimus. 

8. An religiosi eximantur a solvendis deci- 
mis prcediorum quorum non habent proprium 
dominium. — Non eximuntur in prcediis con- 
fluctis. — Panormitani responsio. — Quarto f 
interrogari potest an ex vi dictorum privile- 
giorum eximantur religiosi a solveiidis deci- 
mis, ex praediis quorum proprium dominium 
non habent. Quidam enim distinguunt, quia 
vel privilegium concedit ut non solvant reli- 
giosi decimas exprcediis suis, seupropriis, et 
tunc aiunt solvendas esse decimas, si praedia 
non sint propria, etiamsi in emphyteusim 
habeantur ; vel privilegium concedit ne sol- 
vant decimas ex prcediis, seu locis quce habent, 
et tunc aiunt eximi a solvendis decimis, etiam 
ex agris conductis, quos ipsi suis manibus vel 
sumptibus colunt, quia etiam praedia conducta 
habentur a conductore, et multo magis bona 
emphyteutica. Idemque videri potest dicen- 
dum esse, quando forma privilegii est illa usi- 
tata in jure : De laboribus et nntrimenlis suis 
propriis, ut habet cap. Decimas, 16, quaest. 1, 
vel illa : Indulsit decimas laborum suorum, 
quos propriis manibus xel snmptibus colunt, 
ut habetur in c. Exparte, I, de Decimis. Nam 
si religiosi manibus suis vel sumptibus colant 
conduetitios agros, revera illi fructus sunt de 
laboribus suis propriis; ergo de illis non de- 
bent decimas. Verumtamen hac in re unum 
habemus de jure certum, nimirum, si agri 
sint conducti,licet religiosi eos colant propriis 
laboribus vel sumptibus, tencri ad solvendus 
decimas. Ita enim declaravit Alexandei III, in 
cap. Dilecti, de Decimis, ct sumitur etiam ex 
dictocup. Ex parte, ut iu utroque loco notant 



Panormitanus et omnes, et Rebuffus, dicta 
qurest. 14, num. 52. Nec oportet hic alias ra- 
tiones quaerere, praater voluntatem Pontificis, 
qui noluit illam concessionem amplius exten- 
dere;tum ne parochiales ecclesia? enormius 
kederentur; tnm ne religiosi in conducendis 
agris excederent. Hsec autem declaratio solum 
caditin haac privilegia, quatenus injure con- 
ccduntur, seu quatenus ante Alexandrum III 
concessa erant, non enim poterat ipse de- 
clarare futura, si verbis distinctis concederen- 
tur. Contra illam vero declarationem videtur 
procedere ultima objectio facta. Ad quam ta- 
cite respondit Panormitanus, in dicto capite 
Dilecti, quod licet esset privilegium simpliciter 
concessum de decimis non solvendis, restrin- 
gitur contra propriam significationem verbo- 
rum, ut tertio nou inferatur grave praejudi- 
cium. Et nihilominus inferius ait, non fuisse 
illam revocationem partialem privilegii, sed 
declarationem intentionis Pontificis. 

9. Impugnatur prcedicta responsio. — Sed 
imprimisnon videtur verafacti narratio, quia 
in jure non conceditur religiosis privilegium 
simpliciter de decimis non solvendis, sed cum 
limitationibus multis, ut patet ex verbis ci- 
tatis. Deinde non videtur esse verum, quod 
privilegiumrestringatur contra propriam ver- 
borum significationem, quia hoc est contra 
naturam privilegii, ut supra dictum est. Uude 
si Pontifex talem declarationem faceret, in 
rigore potius esset partialis revocatio, quam 
interpretatio, vel certe solus ipse posset illam 
declarationem adhibere, quia ipse novit in- 
tentionem suam, licet fortasse per verba non 
bene fuerit explicata, quod in prsesenti dicere 
necessarium non est. Unde existimo ex vi et 
proprietate verborum, quse in jure habentur, 
privilegium illud non extendi ad praedia con- 
ductitia ; nam in verbis illis Alexandri III, 
laborum suorum, subintelligendum videtur 
suorum agrorum, nam subjungitur : Quos 
propiiis manibus , vel sumptibus colunt ; 
non enim coluntur labores, sed agri ; ergo 
necesse est agros subintelligere, quos oportet 
esse suos, noa conductos : unde cum ibi re- 
ferat Alexander, talem fuisse concessionem 
Adriani, in eodem sensu interpretatur priora 
verba de laboribus suis, seu propriis. Et addi 
pra'terea potest, labores culturae tunc maxime 
dici proprios, quando in propriis agris tiunt, 
num quando fiunt in alieno ngro, potius vi- 
dentur ulieni, et domini agri venditi, seu lo- 
cati. Atque ha:e tandem videtur esse propria 
ralio hujus declarationis, nimirum, quia per 



CAP. XIX. DUBIA CIRCA EXEMPTIONEM DECIMARUM. 



'i6l 



hoc privilegiurn eximuntur directe ab onere 
decimarum personse non praadia, nisi ra- 
tione personarum, ut notavit Abb. in dicto 
cap. Ex parte. Et ideo, quando prsedia sunt 
aliena, non eximuntur a decimis, etiamsi co- 
lautur a personis exemptis, quia sola cultura 
non sufficit ut proedia censeantur exempta ra- 
tione personarum, si non sint sua. Quod ita 
etiam declaratur, quia fructus agri culti non 
sunt proprii ipsius colentis, vel laborum ejus, 
sed sunt maxime fructus ipsius agri, et ideo 
decima illorum fructuum non potest dici ex 
propriis laboribus, nisi etiam agri sint colen- 
tium ipsos. Ita ergo verum existimo decimas 
ex agris conductitiis, etiam in rigore verbo- 
rum, non comprebendi in privilegiisjure con- 
cessis sub preedicta verbornm forma. 

10. De illa igitur verborum forma : Ne sol- 
vant clecimas ex propriis fundis, vel ex suis 
fundis, a fortiori sequitur sub illa non com- 
prebendi agros conductitios, quia illi revera 
non snnt proprii vel sui : quod etiam convin- 
cit dictum capit. Dilecti. Idem vero censeo 
dicendum de verbisillis : Non solvant decimas 
de prwdiis quce habent, seu de bonis possessis 
et obtentis, et similibus : et bic maxime babet 
locum doctrina Panormitani, quod Pontifices 
voluerunt, satisque declararunt verba privile- 
giorum istorum, quoad banc partem, esse 
stricte intelligenda; illa autem verba cum om- 
ni proprietate restringuntur ad bona, quse 
babentur vel possidentur utpropria; nonenim 
dicitur quis habere domum simpliciter, eo 
quod habeat conductam, sed dicitur habere 
secundum quid, id est, ad habitandum aliquo 
temporc, seu habere usurn ejus. 

•11. Auexbonis emphyteuticis monasterium 
debcat decimas. — Major certc difficultas esse 
potest de bonis acceptis in emphyteusim, an 
si inonasterium privilegiatum aliqua talia ha- 
beat, etsuis sumptibus colat, ex illis decimas 
debeat : videtur eniin non debere, quia bona 
emphyteutica simpliciter et absolute in bonis 
propriis talis monasterii numerantur, juxta 
communem existimationem et loquendi mo- 
dum. Item contractus emphyteuticus distuic- 
tus est a locato et-conducto, ut constat ex jure; 
sed Pontifex in dicto cap. Dilecti, solum exci- 
pit agros conductitios ; ergo non compreben- 
dit emphyteuticos ; crgo exceptio illa firmat 
regulam iu contrarium, ac subinde tales agri 
subprivilegioexemptionisdecimarumcompre- 
henduntur. Denique emphyteuta simpliciter 
solet vocan domiuus agii, quia habet domi- 
nium utile; ergo boc satis est utmonasterium, 



quod est emphyteuta, dicatur colere agros 
suos; ergo, etc. 

12. In contrarium vero est, quia illi agri 
sunt alterius habentis dominium directum il- 
lorum, nam ille proprietatem eorum habet : 
unde monasterium eos colendo, non potest 
dici proprios agros colere. Maxime, quia verba 
hujus privilegii sunt stricte intelligenda; in 
rigore autem et propriissime , emphyteuta 
non est dominus, juxta leg. 1 , juncta Glossa 
ultim., ff. Si ager emphyteuticus petatur. 
Prseterea, si priviiegia illa extendantur ad 
agrosemphyteuticos, pari ratione extendentur 
ad agros conductos ad longum tempus. Con- 
sequens admittendum non est ; ergo. Sequela 
patet , quia revera emphyteusis non est nisi 
qusedam ad longum tempus locatio et con- 
ductio; nam eosdem effectus et easdem condi- 
tiones habet, et conductor longi temporis etiam 
censetur habere dominium utile, seu actio- 
nem in rem, juxta leg. 1, ff. De Superficie- 
bus; etlocatio ad longum tempus etiam cen- 
setur in jure qusedam alienatio, juxta capit. 
Nulli, De rebus eccles. non alien., cum Gloss. 
in Clement. 1, eod. tit. Quod si hsec non di- 
citur alienatio nisi large, nec etiam emphy- 
teusis, et consequenter nec ex parte accipien- 
tis est propria acquisitio; est ergo a^qualk 
ratio. Miuor vero patet ; tum quia consequen- 
ter extendetur etiam ad rem locatam ad breve 
tempus, quia majoris vel minoris temporis 
duratio substautiam contractus non mntut : 
tum maxime quia Pontifex iiidefinite loquitur 
de agris conductitiis ; ergo ubi ipse non dis- 
tinguit, nec distinguere debemus. Maxime 
quia illa declaraiio est simpliciter favorabilis, 
et ad evitandum gravamen, et prsejudicium 
tertii, et ideo restringenda non est. Imo si 
verba textus attente pensentur,videntur omnes 
illos contractns comprehendere, in quibus res 
accipitur ad culturam, etfructus, sine dominio 
directo, et sub certa pactione, sub qua gene- 
ralis omnis conductio, sive ad longum, sive 
ad breve tempus, et emphyteusis comprehen- 
ditur; verba textus sunt : Conduxistis, et rece- 
pistis prced.a ad formam, scdicet, pensionem; 
sic autem accipiuntur etiam emphyteutica 
bona, seu ad longum tempus conducta, argu- 
mento capit. Vestra deciaratio. Quocirca licet 
res appareat dubia, heec posterior tutior et pro- 
babilior est; nam est juri couformior, et quia 
ex fundamentis ejus contraria dissolvuntur 
facile, et non tanti momenti esse videntur 

■13. Cotonos religiosorum non eximi a deci- 
mis per hwc priviiegia.— Ratio msertionis. — 



LIB. I. DE DIMNO CULTU NECESSAIUO EX PR.€CEl>TO. 



1C8 

Aliqui religiosi circa hoc hdbent particv.lare 
pririlegium. — Quintadubitatio csse potest, an 
coloni eonducenles preedia religiosorum ha- 
hentium talia privilegia, eximantur ipsi a so- 
lutione cleeimarum. In quo. si de solis privi- 
legiis in jure eontentis loqnamur, resolutio 
elara est, colonos non eximi, scd teneri ad 
solvendas decimas. Ratio est, quia hoc privi- 
legium expres ; e conceditur suh illa conditione 
ex propriis laboribus, et explicatur necessa- 
rium esse, ut propriis manibus, vel expensis 
prsedia colant, ut sa a pe dictum est; ergo si per 
colonos id faeiant, tenentur ipsi religiosi sol- 
vere decimas de iilis fructibus quos ipsi per- 
cipiunt, ut expresse declaratur in capit. Licet, 
de Deeimis; ergo etiam ipsi coloni tenentur 
solvere decimas illius partis fructuum, qua 
fruuutur, juxta capit. A nobis, et capit. Tua, 
2, eodem tilulo. Quando vero aliquis censen- 
dns sit colonus, et quomodo inter eum et do- 
minum intemce decimee solvendo sint, infra 
capit. 35 explicabitur Hoc autem procedit, ut 
dixi, et iiidubitatum est, attenta forma privi- 
legiorum juris : si tamen forma mutetur, vel 
augeatur, ut interdum solet, tunc. aliter judi- 
candum erit. Aliquibus enim religiosis con- 
eessum est, ut de suis prsediis, etiamsi per co- 
lonos ea colant, decimas solvere non tenean- 
tur. Quo stante privilegio, coloni ipsi non te- 
nebuntur solvere laieam decimam , prseter 
pensionem, quam religiosis solvunt ratione 
coutractus, noa quidem quia coloni ipsi aliqua 
ex parte privilegio illo fruantur, ut statim ex- 
plicabo, sed quia religiosi possunt sibi vendi- 
care illam decimam, sive augendo ob eara 
causam quantitatc.m pensionis, sive distincte 
exi.uendo tantnm pro pensionc, et tantum pro 
decima. Quia cum simplieiter sint exempti a 
decima, eam sibi usurpaie possunt. 

ii. Discrimen int>r privileginm reale, ct 
personae. — Et juxta liaec intelligenda est 
communis distinctio juristarum dc privilegio 
reali et personali. Dicunt cnim, si privdegium 
detur tautum peisoiue, et non praedio, tunc ad 
colonos !ion extcndi ; si vero pcr privilegium 
pradia ip.-a eximantur directe ct absolute ab 
oncre dccitnarum , sine alia conditione vel 
ouere, nisi quod talis leligiunis sint, tiinc ex- 
tcniii ad eoiidiiclorcs. Ita Gio^sa, in Clementi- 
na i, de L>ecimis, verh. Excolendas, quam ibi 
onuics sti luniittir ; et Abbas, in capit. Ex par- 
te, 1, dc [lecimis, numeio ijuiuto. Non exjdi- 
cant autcm tlicti auctorcs, quando privilcgium 
ln c ecn ; endum sit tantnm pcr.-oiue eonccs- 
snm, quanlo vcro etiam pnedio. Solum Pa- 



normitanus ait privilegia in jure contenta 
tantum personis conccdi, et ideo ad colonos 
non cxtendi. Glossa vero illa dicit, conside- 
randa esse verba privilegii, juxta caput Porro, 
de Privil. Quatuor ergo modis possunt concipi 
talia verba. Primus est ille usitatus in jure, 
de propriis, vel de agris qtios suis laboribus 
xcl expensis excolunt; et tunc res est clara, 
privilegium esse personale, ut bene dixit Ab- 
bas. Secundus est, si privilegium dicat : Exi- 
mimus tales religiosos , et eorum pra-dia ab 
onere solvendi decimas, ut de facto nunc habent 
aliqua privilegia. Et tunc sine dubio privile- 
gium est reale, ut pra;dicta Glossa expresse 
declarat, et verba ipsa prai se ferunt. Tertius 
modus erit, si privilegium eximat religiosos a 
decimis solvendis de suis praediis, addendo : 
Site per se, sive per colonos illa colant. Et 
tunc, licet privilegium videatur directe referri 
ad personas, tamen quia in favorem earum 
simpliciter eximit terras, reale dici potest, et 
eumdem effectum habet, ut mox explicabo. 
Quartns modus esse potest, si absolute exima- 
tnr religio a debito decimarum prsedialium 
suorum pradiorum, non addita restrictione : 
Si ea propriis laborilus colant, nec ampliatio- 
ne, licet per colonos, etc. Et tunc Glossa illa 
sentit privilegium esse personale; ego vero 
censeo transire in reale. 

15. Impugnatur discrimen a Glossa assi- 
gnatum. — Ut autern heec intelligantur et pro- 
bentur, oportet expendere differentiam inter 
hoc privilegium, quando est personale aut 
reale, quam dicta Glossa assignat. Dicit enim, 
quando privilegium est reale, tunc si ager 
tradatur aliis excolendus, colonos non tcueri 
ad solutionem decimarum , quia privilegio 
participant, et sequitur Abbas, quia fruclus 
capmntur ex terra privilegiata. Scd non exis- 
tiino hoc esse verum, nisi sano modo intelli- 
galur, quia privilegium illud concessum cst 
rebus seu agris, in ordini; ad commodum et 
utilitatem religio c orum, non vcro colonorum; 
nec eniin intentio concedentis fuit dirccte vel 
indircete eonecdere beneficium aliquod eon- 
ducloribus, seu loeatoribus. Igitur coloni noii 
sunt liberi a dceima, nisi quatenus illam com- 
pensant, solvendo cam religiosis, vel augendo 
peiihioncm quani solvere obliganlur uisi ipsi 
religiosi illam remittant ex justa causa; aliter 
cnim nou possunt, quia csset abusus privile- 
gii, etin virtntedarcntur laicis bona Eeclesia?, 
sinc causa et potestate; crgo coloni non parti- 
cipant privilcgium quoad exemplioneni ab 
orcrc, sed soluin quoad libertatem vel facul- 



CAP XIX. DUBIA CIRCA EXEMPTIOXEM DECIMARUM. 



169 



tatem solvendi reiigiosis, et non ecclesise, tales 
decimas. Reale igitur privilegium in preesenti 
dicetur illud, per quod agri ita eximuutur, ut, 
quomodocumque colautur, possint religiosi 
apud se retinere decimas, et non solvere illas 
ecclesiee, nec permittere ut a colonis solvantur. 
Personale autem erit, quando conceditur cum 
onere personali, id est, colendi agros per se, 
seu suis sumptibus, quia tunc, si aliter fiat, 
non possunt privilegiati retinere decimas illo- 
rum fructuum, quos percipiunt, nec colonos 
impedire quominus pro sua parte ecclesiee 
solvant : juxta hanc ergo doctrinam, quam 
omnino veram censeo, etiam privilegium ter- 
tio modo concessum reale erit, quia per illud 
eximuntur omnino talia preedia ab onere deci- 
marum ecclesiee solvendarum, et applicantur 
ipsis religiosis, quomodocumque talia preedia 
exeolantur. 

16. Objectio. — Explicatur — Dices, ver- 
ba illa posse habere hunc sensum, ut, scilicet, 
religiosi ex vi illorum liberentur ab onere 
solvendi decimas fructuum quos percipiunt, 
qui interdum sunt omnes fruetus agri , ut 
quando illum per se excolunt, interdum pars 
aliquota, ut quando colunt illum per colonos 
partiarios, seu pensionarios, et tunc ex alte- 
ra parte fructuum , quam coloni percipiunt, 
solvent decimas ecclesiee, et sic privilegium 
erit personale, non reale. At enim hic sensus 
erit probabilis, si privileginm dicat : Non 
solvant decimas de fructibus suis ; non solet 
autem sub hac forma concedi, sed sub hac : 
Non sohant de prwdiis suis decimas , etiamsi 
per colonos, etc, quod perinde est ac si di- 
catur : Non solvant decimas de fructibus prw- 
diorum suorum ; pars autem illa fructuum, 
quam coioni accipiunt, de preediis religionis 
sunt, licet ipsi fructus non sint illius; ergo 
etiam decima illorum fructuum ad religio- 
nem pertinet, quia illi etiam fructus eximun- 
tur ex vi illorum verborum. Et ita privile- 
gium reale est, quia ex vi illius eximuntur 
illi fructus ab onere decimee solvendee eccle- 
siee, et applicatur religioui, cui per colonos 
danda est, vel ratione iilius pensio augenda. 
Et revera si recte-pensentur heec verba : 
Eximimus prwdia religionis , vel eximimus 
fuctus prwdiorum religionis , eequipollentia 
sunt : at vero idem est eximere personas a 
solutione decimarum ex iructibus cum illa 
ampliatione, quod eximere absolute fructus 
talium preediorum. Quamvis ergo non repu- 
gnet concessionem fieri in priori sensu, et ad 
illum judicandum pensanda sint verba privi- 



legii, tamen, juxta formam verborum a no- 
bis propositam, quam in privilegiis legimus, 
sensus declaratus videtnr proprius , absque 
ampliatione verborum, cum sola propria et 
integra illorum significatione. 

17. Ultima forma privilegiorum supra po- 
sita. — De ultima vero forma verborum pos- 
set esse nonnullum dubium , quia, cum non 
addatur in ea illa ampliatio : Licet per colo- 
nos, non videtur derogari juri communi, nam 
posset illa clausula exponi secundum com- 
mune jus. Sed nihilommus censeo ex vi illo- 
rum verborum eximi fructus et preedia, abs- 
que illa conditione, quod propriis laboribus 
colantur, quando Fontifex illam non adhibet, 
quia quando vult ut servetur, solet illam ad- 
dere ; si ergo hic voluisset, expressisset, ut in 
simili ait Pontifex, dicto cap. Ad audientiam , 
de Decimis. Item jus commune non statuit 
quasi positive ut religiosi non eximantur a 
decimis sine illa conditione, sed solum ne- 
gative in hoc se habet, quia in eo non inve- 
nitur privilegium tam absolutum; hoc autem 
non satis est ut illa forma dicatur esse contra 
jus commune, sed esse ultra formam inven- 
tam in jure communi ; ergo non est restrin- 
genda ad formas juris communis, quia potius 
omittendo illam conditionem, satis indicavit 
Pontifex velle ampliorem concessionem face- 
re. Denique si Pontifex in privilegio dicat : 
Eximimus prwdia religionis, non addendo 
restrictionem, nec ampliationem, sedpure, iu- 
telligitur absolute eximere preedia, ita ut, li- 
cet per colonos colantur, non sint subjecta 
oneri decimarum, ut dicta Glossa et Panor- 
mitanus fatentur, et ego admitto, dummodo 
decimee cedant religiosis, non ipsis colonis ; 
ergo idem est si pure dicat : Eximimus reli- 
giosos a decimis pradialibns, quia, sive hoc, 
sive illo modo explicetur, semper intenditur 
favor religiosorum in omnibus illis decimis 
absolute. Unde si religiosi non possunt sibi 
retinere decimam fructuum quos percipiunt 
coloni, revera licet proxime videantur coloui 
illam solvere, non ipsi, sed religiosi solvunt, 
cum sitde preediis ipsorum, et coloni nihil ju- 
ris in illa habeant ; at vero Pontifex per illa 
verba liberat eos ab onere decimarum pree- 
dialium pure et absolute, et sine conditioue; 
ergo dicendum est, per illa verba simpliciter 
eximi preedia ndigiosorum a tali onere , eo 
ipso quodillorum sunt, a quocumque, nomine 
illorum, colantur. 



170 



oi'IBl*5 



l.ir.. I. DE D1YIN0 CLLTU ISECKSSARIO E\ l'l;.ECEI>TO. 

moderandum privilcgium, qnia totutn extin- 



CAPUT XX. 

M0DIS PRIVILEGIUM NON SOLVENDI DECI- 
MAS AMITTATIR. 



\ Propomntur tres modi amittendi privile- 
giinn. —Tvcs modi amittendi hoe privilegium 
communiter assignantur. Primns est, si privi- 
leuiuni eedat in enormem leesionem vel grava- 
men eeclesia-, et personarum ad quas taies 
deeimfe pertinerent, seclnso privilegio. Ita su- 
mitnr ex capit. Sv.ggeslum, de Decimis, ubi 
Doctores omnes, et Alensis, Sotus, Rebuffus, 
Covarruvias, et alii , locis allegatis. Et ratio 
est clara, quia non est intentio concedentis ita 
gravare ecelesiam, ut ssepe dicitur in eodem 
titulo de Deeimis, alias concessio esset injus- 
ta. Interrogari vero solet, an in eo casu amit- 
tatur privilegium ipso jure, aut necessaria sit 
declaratio vel revocatio superioris. De quo 
puncto videri potest Panormitanus . in dicto 
cap. Suggestum, et in capit. Cum ad lioc , de 
Clericis non resident., num. 8, et in cap. ,Quid 
per v.orale, circa finem, de Verbor signifieat. ; 
et ibidem Joannes Andr., et Felin., in capit. 
Cum accessissent, de Constitutionibus. Brevi- 
ter tamen videtur dicendum, si privilegiato 
clare et evidenter constet de enormi lsesione, 
eo ipso amittere privilegium, in conscientia et 
justitia. Ita Glossa, in cap. Rescripla, 25, q. 
2, verb. Quod non lcedat ; Pauorm. et alii ; et 
patet, quia jam illi constat de mente conce- 
dentis, et quia privilegium semper babet in- 
trinsece inclusam illam conditionem, et ideo 
si a principio eam invenisset, fuisset nullum ; 
ergo, quamprimum impieta fuerit , cessat ef- 
fectus privilegii. Denique iUaeonditio resolvi- 
tur quasi in limitatione temporis; datur enim 
privilegium, donec enormiter laedat ; ergo da- 
to termino cessat; ergo non potest privilegia- 
tus illo in conscientia uti. JNiliilominus tamen 
in eo casu non poterit ecclesia exterius eo- 
gere religionem ad decimas solvendas propria 
auetoritafe , .-ed per superiorem legitimum, 
quia nullo jure hoc ei coneeditur; tunc au- 
teni sati? est ut causa decidatur per quemii])et 
judieem competentem . 

2. Quando enormis latsio clata non est , 
guid agendum. — Si vero isesionis euorinitas 
elara non est, et necessarium est arbitrium, 
recurrendum est ad Poiitificem tanquam ad 
privileLiii iuielorem, quia ejusest interpretari 
leMiiptum suuin, ut bene Par.urmilanus, qui 
nlia citat. niii etiam addit in eo easu nnii esse 



ctum est. Quod verum credo, si res agatur per 
inferiorem judieem, quia lcesio est mamfesta, 
quia tunc cessavit simpliciter privilegium, et 
inferior nec in totum, nec in partem potest 
illud restaurare. At si agatur coram Pontifice, 
etiamsi judicet Uesionem esseenormem, pote-t 
moderari privilegium, et non omnino aufer- 
re, quia vel non fuit ipso facto nullum, aut 
licet fuisset, ipse potest illo modo illud inno- 
vare. Neque habet vim ratio Panormitani , 
scilicet , quia non est major ratio ( inquit ) 
quare magis in una parte, quam in alia con- 
sistat. Sufficiens enim ratio est, quod privile- 
gium moderatum potest essejustum, et antea 
erat injustum. Et fortasse propter banc cau- 
sam dicunt jura, in casu talis laesionis, debere 
religionem, vel non uti privilegio, vel compo- 
sitionem cum alia parte facere, ut patet ex 
dicto capit. Suggestum. Quod maxime liabet 
locum, quando cnormitas lsesionis non est 
manifesta, vel si sit occasio litium, aut dila- 
tionum sub spe obtinendi a Pontifice modera- 
tionem, tunc enim melius facient partes in- 
ter se componendo. 

3. Secundus modus amittendi privilegium. 
— Secundo perditur boc privilegium per eon- 
trarium usum solvendi decimas, non obstante 
privilegio. Quod aliis privilegiis commune 
est, et de hoc in specie traditur in cap. Si de 
terra, et cap. Accedentibus , de Privil. In qui- 
bus duobus juribus est differentia notanda, 
quia in priori videtur postulari tempns tri- 
ginta annornm; in posteriori vero quadragiu- 
ta, ut per contraventionem hoc privilegium 
amittatur: unde videtur inter eos esse repu- 
gnantia. Aliunde autem videtur neutrum 
tempus esse necessarium, sed unico actu posse 
privilegium amitti, quia per renunciationem 
amiltitur, ut in eisdem jr.ribus signitieatur : 
renunciatio aulem unieo actu fieri potest, et 
ita multi putant privilegium unico aetu eon- 
trario amitti , ex capit. Cum accessissent, de 
Constitutioiiibus. Sed quiequid sit de aliis pri- 
vilegiis, quod alibi tractandum est, de boe est 
certum nou amitti, nisi tempore legitimo, et 
sufficieuti ad pKf.seriptionem. Unde conside- 
randum estduobus modis posse intelligi amitti 
hoc privilegium : uuo inodo directe, renun- 
eiamlo illi per voluntariam eessionem ; alio 
modo indireete, et quasi per conseeutionem, 
quando alius aeipiirit jus. Hoe ergo privile- 
gium non amittitur priori modo, sed tantuin 
po.teriori, sive Iioc sit, quia (ut niulti volunt) 
in l.ue privilegio non hahet loeum expressa 



CAP XX. QUOMODO AMITTATUR EXEMPTIO A DEGIMARUM S0LUT10NE. 



171 



renunciatio, eo quod est in favorem Ecelesise 
et religionis concessum ; et consequenter 
multo minus admittitur tacita renunciatio ; si- 
ve hoc sit, quia licet tota religio, cni datum 
est privilegium , possit illi renunciare , non 
tamen privata domus, persona, aut preelatus; 
sive sit, quia jura ita statuunt, ut, videlicet, 
non admittatur nec preesumatur talis renun- 
ciatio, donec alia ecclesia contra religionem 
sic privilegiatam jus stabiie acquirat, et hoc 
plane videtur statui in dictis juribus. Unde 
quiaadjus illud acquirendum requintur prce- 
scriptio plurium annorum, ideo tot anni ne- 
cessarii sunt, ut hoc modo privilegium amit- 
tatur Renunciatio ergo de qua illa jura lo- 
quuiiUir, non est sola, sed conjuncta prEescri- 
ptioni alterius partis, et in re, non est aliud 
quam tacitus consensus in jure alteri dando 
contra suum privilegium, qui tacitus consen- 
sus nonnisi per plurium annorum cursum 
prresumitur vel admittitur. 

4. Non semper idem annorum numems re- 
quisitus ad prwscribendum contra ecclesiam.— 
Difierentia autem qute in numero annorum, 
iu illis textibus reperitur, ad varia tempora 
pertinet; prius enim ad preescriptionem con- 
tra ecelesiam triginta anni sufflciebant, postea 
vero inductum est ut quadraginta anni eint 
necessarii, ut expresse dieitur in capit. Illud, 
de Preescrip. Et hoc jus nunc servatur, et aliee 
etiam conditiones ad prasrriptionem necessa- 
riee servandee hic sunt. Et heec est sentenlia 
Glossee et Panormitani, et communis in dicto 
capit. Ex qua obiter colligo, quod si privile- 
gium non solvendi decimas non relioioni , 
nec in favorem ecclcsice, sed privatce personce 
fuisset concessum , posset breviori tempore 
amitti, quatenus contra privatam personam 
brevioritempore preescribitur; imo etiam pos- 
set per renunciationem expressam dimitti , 
quia illa renunciafo non esset coutra, sed in 
favorern ecclesiee ; unde consequenter habere 
posset in eo locum tacita renunciatio per ac- 
tus contrarios ; quando autem, vel per quos 
actus preesumeretur consummata talis reuun- 
ciatio , ex materia de privilegiis petendum 
est. quia non habet hic specialem doctrinam, 
sed generalem. 

5. Tertius viodus amittendi privilegium. — 
Tertius modus perdendi privilegium est ex 
conventione, seu pactione partium. Hunc po- 
nunt Alensis, Angelus et Sylvester supra, al- 
lei^antes caput Ex multiplici, de Decimis. Sed 
advertendum est conventionem posse antece- 
dereprivilegium, vel subsequi ; quaudo ante- 



cedit ad privilegium, et privilegium est con- 
ventioni partium contrarium , quia, scilicet, 
una pars petit privilegium , ut non servet 
pactum, tunc privilegium a principio est nul- 
lum , si in eo non fuit facta mentio prioris 
conventionis , quia est subreptitium , et hic 
est casus dicti cap. Ex multiptici, unde tunc 
non revocatur, nec perditur proprie privile- 
gium, sed a priucipio est nullum. At vero 
quando conventio subsequitur post privile- 
gium rite et valide obtentum, tunc non vide- 
tur posse tolli per partium conventionem, si 
in favoiemreligionisconcessum est, quiatunc 
illa conventio ex parte religionis esset quee- 
dam expressa renunciatio, quee fieri non po- 
test, ut est probabile. Dicendum nihilominus 
est tale pactum esse posse validum et legiti- 
mum, et tunc sine dubio amitti, vel limitari 
privilegium juxta conditiones pacti. Probatur, 
quia talis coiiventio non est per se mala : sup- 
ponimus enim esse liberam ab omni labe si- 
moniee, neque etiam est ullum jus positivum, 
qnod talem conventionem prohibeat ; imo in 
multis casibus jus iilam consulit, ut patet ex 
cap. Suggestum, capit. Dilecti, de Decimis, et 
alioquin potest esse conventio rationabilis, et 
utilis utrique parti; ergo per illam poterit 
tolli privilegium. Neque illa dici potest abso- 
luta , et quasi liberalis renunciatio, de qua 
objectio procedit, sed justa conventio , quee 
semper intelligitur esse congrua religioni. 
Unde quiatalis conventionon est contra com- 
mune jus solvendi decimas, sed potius secun- 
dum illud, ideo non videtur necessaria confir- 
matio Papee , vel alterius preelati, prseter il- 
lum, qui ordinariam potestatem habet ad si- 
milia pacta cum debito modo et solemnitate fa- 
cienda. 

6. Quartus modus amittendi lioc privile- 
gium. — Quarto, addere possumus hoc privi- 
legium amitti per alienationem preediorum, 
quee ab onere solvendi decimas eximebantur 
virtute privilegii; intelligo autem, tuncamitti 
non simpliciter, sed quoad ipsa preedia. Hoc 
adverto solum propter distinctionem privile- 
gii in persunale et reale supra traditam. Ut 
nimirum intelligatur hoc privilegium nun- 
quam ita esse reale, ut cum rebus ipsis seu 
prcediis transeat, si contingat, illa vendi, aut 
alio modo a religione alienari ; nam, eo ipso 
quod prcedium desinit esse sub dominio reli^ 
gionis, desinit etiam esse exemptum ab onere 
decimarum. Quia ( ut dixi) favor ille totus fit 
rehgioni, et intnitu ejus, non ad commodum 
alterius, cui tale privilegium concessum no& 



17:2 Lli). I. DE DIY1.N0 (XLTU Nl: 

est, nee eliam potest religio eum re etiam 
exempiionem transferre, lieet maxime vellet; 
tum quia nec ex se habet talem potestatem, 
ii ee est illi in privilegio concessa ; tiun etiam 
quia vcl hoe titulo venderet rem carius, et sic 
venderet privilegium, quod esset injustum et 
simoniaeum ; vel rem daret pro justo pretio, 
et privilegium liberaliter , et hoc et esset dis- 
sipatio bonorum religionis, et usurpatio alie- 
nee potestatis. Igitur, eo ipso quod res desinit 
esse sub dominio religionis, desinit esse exem- 
pta; sicut si servo vel famulo religionis dare- 
tur privilegium exemptionis a decimis, verbi 
gratia, personalibus, si desineret esse servus, 
aut famulus, eo ipso tale privilegium amitte- 
ret. Verum est tamen quod, si religio unam 
rem immobilem pro alia commutaret, aut 
preediurn venderet, ut ex pecunia aliud eme- 
ret, tunc praedium subrogatum loco alterius, 
et translatum in domiuium religionis, exem- 
ptum esset a decimis, juxta tenorem privile- 
gii. Quod intelligo, non solum in his qui mo- 
do gaudent his privilegiis, tam pro bonis ac- 
quisitis, quam pro acquirendis, nam tunc res 
est omnino certa, et per se nota; sed ctiam 
in his qui post Goncilium Lateranense, sub 
Innocentio III, non habent tale privilegium 
pro terrisacquirendis : tum quiapraedium sub- 
roiratum loco alterius non est simpliciter ac- 
qui-itum de novo, sed subrogatum loco alte- 
rius, et ita sapit naturam et conditionem ejus, 
pro quo subrogatur; tum etiam quia illa re- 
voeatio fuit odiosa, et ideo restringenda ad 
acquisitionem omnino novam ; tum denique 
quia tunc servari videtur intentio Concilii , 
scilicet, ut opes religionis non augeantur cum 
gravamine ecclesiae; cum autem fit illa com- 
mutatio, non cirseuiit opes per se loquendo, 
neque amphus ecclesia gravatur moraliter aut 
notabiliter, quod solum Concilium considera- 
vit. 

CAPUT XXI. 

AN SECU.NDUM COMMUNU JUS, DECIMJE SOLVENDjE 
SI.NT ECCLESljE PAHOGHIALI. 

1. Persomles decimas debcri propriw paro- 
chice. — Ratio coiiclusionis. — Quoniarn hoc 
deeimaruin debitum nou est immediate ad 
Deum, sed ad homiues iutuitu Dei , ideo, 
po.-tquam (lictum e-t de personis quas deciinas 
iluln-nt, diccinliiin se piitur de illis quibus de- 
benUir; scd quia per-oiue illa> semper babent 
r.j.-pectum ad locum, seu ecclesiam aliquam 



;CESSAR10 EX. PK/ECEPTO. 

cui inserviunl, ideo prius de locis, postea de 
personis, quibus deciuue so.vendre sunt, dice- 
mus. In priori ergo puncto, distinguendum 
est quid jure communi debeatur, quid vero 
aliis titulis excipi possit ac debeat. Et quoniam 
diversa est difficultas de decimis praedialibus, 
de personalibus prius dicemus. Sitque genera- 
lis regula, personales decimas, ex vi juris com- 
munis, deberi proprice parochiee in qua quis 
tenetur ex eodem jure, vel Missas debitis tera- 
poribus audire, vel sacramenta recipere, ete. 
Ita divus Thomas, dicta quaest. 87, art. 3, ad 
2, et ibi omnes ; Abulens., in c. 23 Matth., 
queest. 196; Sylvester, verb. Decima, n. li; 
Canonistse omnes in sequentibus capitibus : 
expresse enim hoc traditum est in cap. Ad 
apostolica?, de Decimis, et cap. Significatit, 
de Parochiis, et in cap. Questi, cap. Statui- 
mus, cap. In sacris, 46, quaest. 1. Et de eisdern 
decimis est maxime intelligendus textus in 
cap. de Decimis, ibidem. Ratio vero est, qnia 
decimantur in sustentationem eorum qui spi- 
ritualia ministrant ; ergo unusquisque fidelis 
illi maxime tenetur eas solvere, qui teneturei 
ex officio spiritualia ministrare ; ergo illi eccle- 
sice debet eas solvere, nbi sacramenta recipit, 
nam parochus illius ecclesiee est proprius sa- 
cerdos et minister ejus. 

2. Confirmatur assertio. — Declaratur prse- 
tereain hunc modum, quia decimee personales 
non sunt onus reale, iu est, rei extra personam, 
sed mere personale ; ergo maxime debetur ab 
ipsa persona ratione ministerii , seu officii , 
quod circa illam ecclesiam exercet; ergo illi 
ecclesiae debetur decima personalis, in qua 
persona ipsa hoc beneficium suscipit. Et eadem 
ratio probat de rectore ejusdem ecclesia 1 , quod 
ei debeantur tales dccimae, quia ipse rector 
suo parochiano inservit, ut a fortiori probat 
capit. Novum, de Decimis, in secunda parte 
illius. Unde iufertur, quod si persona mutet 
domicilium in aliam parochiam, licet habeat 
possessionem in alia, decimas personales debct 
solvere ibi, ubi habet domicilium, quia ibi sus- 
cipit Sacramenta, etc. At vero si non mutet 
domicilium, licet extra suam parochiam labo- 
ret, negotietur, autlucretur etiam permagnam 
anni partem, semper solvere debet deciuias 
personales illi ecclesiie ubi habet domicilium, 
quia ibi per se recipit divina, licct ex accidenti 
contingat, ratione absentue et peregrinationis 
alibi ca recipere ' Quod totum ex dicto cap. 

1 Vide Navar., cons. 2 de Decimis, n. 3, 
cap. 3. 



CAP. XXI. AN PAROCHIALIBUS ECCLESUS DECIJLE SOLVENDjE SINT. 



Ad apostolicce colligitur, et optime confirma- 
tur ex cap. 3 de Sepult., num. 6. Quod si con- 
tingat unam personam habere duo domicilia 
in diversis parochiis, tunc, si unum sit princi- 
pale, aliud quasi accessorium, priori ecclesise 
debentur decimae personales ; si vero siut 
Eequalia domicilia, dividuntur decimse, ut re- 
solvit Rebuffus supra, qusestione sexta, ubi 
alios similes casus sufficienter prosequitur. 
Sed non oportet immorari, quia has deeimse 
personales fere sunt omnino sublatse per con- 
suetudinem, ita ut nullibi solvantur, ut nota- 
vit Panormitanus, in cap. Cum homines, de 
Decimis, n. 5, m fine. Si alicubi tamen sol- 
vuntur, semper proprise ecclesise solvuntur ; 
neque legi alicubi esse consuetudinem, ut per- 
sona ex propriis personalibus lucris decimas 
solvat extra suam parochiam. 

3. Si domicilium in una parochia fuerit, et 
prcedia iu alia, cui decima solvenda. — De 
decimis autem prsedialibus est specialis diffi- 
cultas, quee inde oritur, quod aliquando con- 
tingit personam habitare in una parochia, ubi 
habet doniicilium, in alia vero habere prsedia, 
ex quibus percipit fructus. Quod interdum con- 
tingitin diversis episcopatibus, interdum vero 
in diversis parochiis ejusdem episcopatus. 
Nam sicut diceceses, et territoria episcopatuum 
divisa olim fuerunt per localia spatia, quse suis 
propriis terminis clauduntur, ita in unaqua- 
que dicecesi divisa fuerunt territoria parochia- 
lia, ( ut sic dieam ) quse singulis ecclesiis fue- 
runt commissa, quse ecelesise parochiales vo- 
cantur, et unicuique tali ecclesise preeficitur 
sacerdos aliquis tanquam rector, cui talis ec- 
clesiee demandata est cura, omniumque habi- 
tantium intra ambitum loci tali ecclesise desi- 
gnatum ; et totum illud spatium solet parochia 
appellari, ut constat ex toto titulo de Parochiis, 
et Doctor. ibi, in Rub., et ex cap. primo, 13, 
quasst. prima, ubi Turrecrem. et alii, et ex 
Sylvestr. et aliis, verb. Parochia. Facta ergo 
hac divisione, optime intelligitur posse aliquem 
habere domicilium (id est, suse stabilis habita- 
tionis domum ) in territorio unius parochiae, 
et possessiones ac fructus in alia parochia 
ejusdem vel alterius episcopatus, et ita habere 
duas parochias, unam personse, quam perso- 
nalem vocare possumus, aliam prsediorum, 
quse prsedialis nominetur : cui ergo paroehise 
decimas prsediales solvet? Videri enim potest 
quod eas debeat ecclesise domicilii, quia ibi re- 
cipit sacramenta, et omnia ministeria, ratione 
quorum debet decimas, ut late argumentatur 
Giatianus in il!a qusest. \, causae 43, fere per 



173 

totam. Quam queestionem adeo difficilem judi- 
cavit Alexander III, in cap. Cum sint, de deci- 
mis, ut cousuetudinem consulendam esse dixe- 
rit, nec aliter illam definierit. 

-4. Prcediales decim.ee solvendce ubi sunt 
prcedia. — Nihilominus dicendum est primo, 
ordinario jure decimas prsediales illi ecclesise 
solvendas esse, in cujusparochia sunt prsedia. 
Hsec est certa, et communis resolutio divi 
Thomse, Abulens. et aliorum Theoiogorum, 
Juristarum, et Summistarum in locis citatis, 
et explicando jura ex quibus illa probatur, 
qnse. multa sunt : imprimis cap. Cum contin- 
ffat, cap. Cum in tua, de Decimis; idemque 
supponitur in cap. Quoniam, eod. tit., et cap. 
ultim., in fine, de Parochiis, etoptime in cap. 
ultim. de Restit. spoliat., in 6. Ratio vero su- 
menda est ex ipsamet ecclesise iustitutione, 
et parochiarum divisione; per eam enim fac- 
tum cst ut prsedia omnia, seu terrse sitoe in 
territorio uniuscujusque paiochialis ecclesise 
illi applicarentur, ut illi solverentur decimse 
ex omnibus illis terris, quibus ex vi ejusdem 
communis juris hoc onus reale impositum 
est. Hinc ergo fit ut, sicut illae terrse immu- 
tabiliter manent in illo territorio, ita etiam 
jus illius ecclesise parochialis ad tales decimas 
immutabile sit ex vi juris communis, quan- 
tumcumque persona habens dominium talium 
terrarum mutet domicilium suum, seu paro- 
chiam, quia in solvendo reali onere non con- 
sideratur persoua, sed res ipsa, juxta leg. 
Imperatores,fi. de Publican. et vectigal. Quod 
autem talis fuerit ecclesise institutio, ex alle- 
gatis juribus colligitur. Item ex dicto cap. i, 
13, q. I, ubi Dionysius Papa sic inquit : Eccle- 
sias singulas singulis preslyteris dedimus pa- 
rochias, et ccemeteria eis divisimus, et unicui- 
que jus proprium habere statuimus, ita ut 
nullus alterius parochice terminos aut jus in- 
vadat, sed sit tmusquisque suis lerminis con- 
tentus. Quibus verbis satis declarat jus illud 
fundatum esse in ipso territorio, eique quasi 
affixum, et hoc est esse onus reale Quod op- 
time confirmat Concilium Moguntinum, in 
c. iSi quis laicus, vel clericus, 16, qusest. I, di- 
cens : Si quis laicus, vel clericus, vel utrius- 
que sexus persona, proprietaiis suce loca vel 
res alicui dare delegaverit, decimationum pro- 
ventum priori ecclesice legitime assignatum in- 
de abstrahere nullam habeat potestatem. Et 
quicquid iu contrarium tentatum fuerit, de- 
claratur ibidem irritum et inane, qu : a sem- 
per a possessore terrse poterit decima peti, 
quia res transit cum oncre suo, ut ibi Glossa 



I T 1 LIB. I. DE DIVINO CULTU 

advertit : fuit erao hoc onus impositum ipsis 
terris. seu proprietatibus. Et idem liabetur ex 
cap. Ecclesiic . et capit. Quicumque , eadem 
causa et quajst. 

5. Contenientia hujus rci. — Fuitque luec 
iustitutio magna ratione 1'acta in lmiirmo- 
dum. ut jura erelesiarum, quoad ficri posset, 
firma et immutabilia permanerent. Nam si 
prrpiliorum jura transferrentur cum personis, 
infinita esset confusio, cum personse ipsse quo- 
tidie mutentur, vei pra^dia in hoc territorio 
existentia vendantur, donentur, aut legentur 
hominihus in alia diceeesi vel parochia degen- 
tibns; unde fieret ut proprietates ecclesiarum 
esscnt permista. 1 , nam hodie ad hanc, cras ad 
illam ecelcsiam pertinerent. Qnam rationem 
attigit Alexander Ifl, in dicto cap. Cum sint 
homines, dicens : Difficle nimis tidetur, quod 
■v.na ecdesia in episc f <patu aUerhis accip'at 
decimas, cum ex hoc episropatuum fines con- 
fundi 11011 immerilo tiderentur. Ubi licet de 
solis episeopatihus loquatur, in quibus illud 
inconveniens majus est, et clarius cernitur, 
tamen etiam habet locum in parochiis, ut 
aperte supponitur in cap. Super eo, de Paro- 
chiis, et in cap. Licet, 16, qusest. 3, et juvat 
eap. Quicumque, ibid., et cap. 9 de Reformat., 
Concilii Tridentini, sess. 14, et optime in sess. 
24, c. 13, in fme. 

<>. Pi r hoc nulli parochia? fii injuria. — Nec 
vero per hanc institutionem aliqua injuria fit 
illi ecclesia.', quse sacramenta ministrat perso- 
nis habentibus prcedia in aliis ecclesiis; tum 
quia jus ecclesiarum a^quale est per se loquen- 
<lo, et per accidens est quod huic eeclesia; hoc 
incommodum continuat; potuisset enim etiam 
alteri accidere, et poterit cursu temporis com- 
mutari ; tum etiam quia unicuique ecclesise 
semper manent integra ex vi communis juris 
sua pradia, quorum decimaj visae sunt sufli- 
ceiead clericorum sustentationem. Quod ergo 
iu aliqua crescat numerus paroclnanorum si- 
ne augmento pra.-dialium decimarum, non 
est inconveniens ; tum quia jam supponitur 
jus naturale impletum jier congruam susten- 
tationem ; tnm etiam quia saspe augetur ille 
numerus [icrsonarum ex pauperibus, qui nul- 
libi liabcul pradia : quid e.rgo refert quod 
auucatur ex aliquibus habentibus ea in alio 
tcrritorio'.' tum denique quia semper hi paro- 
cbiani aliquid conferunt vel ex decimis perso- 
nalibus, vel ex oblationihus, et quotidianis 
i-ontributionibus, qua"! solent esse majores, 
quando paiochiani divites sunt, etiamsi in 
aliis crdcsiis pivcilia sua possidcaut. Accedit 



NECESSARIO EX PR.-ECEPTO. 

tandcm qnoil humance leges considerant id, 
quod frequentius aceidit ; frequentius autem 
aceidit, ut domini pnediorum parochiani sint 
illius ecidesia.', in eujus territorio prajaia exi— 
tunt; ijuod autem in hoc contingat nmtatio, 
rarum est et ac< identarium, nec debet prieju- 
dieium afferre ipsi ecclesiee parochiali, quia 
ipsa parata est de se administrare eis sacra- 
menta, si in suis fundis habitare voluerint. 
(Rebuffus, q. 5, n. 19, q. 6,n. 11, q. 14, n. 39.) 
7. Quid in simili casu sentiendum de dtn- 
mis mixtis. — Ratio duuitandi. — Superest 
vero videndum, quid dicendum sit in qiues- 
tione simili de deeimis ex fructibus et feetilnis 
pecorum, qnas supra mixtas appellari dixi- 
mus. Est enim qusedam differentia inter has 
et praicedentes, quod res illce, seu animalia 
unde producuntur, non sunt immobilia, sicut 
sunt prasdia; unde fit nt interdum intra pro- 
priam paroehiam domini sui fructificent , in- 
terdum extra illam. Quando ergo intra iilam 
habitant, et ibi producunt fructos suos, cla- 
rum est eorum decimas ecclesise parochiali 
ipsiusmet domini esse reddendas, quia tunc 
et persona, et res fructiferse ibi permanentem 
habitationem habent. Contingit autem ut heec 
animalia, ut oves, verbi gratia, in hyeme in 
uno loco pascantur, et maneant longe ab ec- 
clesia parochiali, imo interdum etiam a dioe- 
cesi et provincia, in sestate vero ad propriam 
habitationem reducantur. Tunc ergo difticul- 
tas est, an sequantur eonditionem persoualium 
vel prsedialium decimarum ; et consequenter 
an tales decimse solvendee sint ubi fructus 
percipiuntur, vel ubi dominus fructuum reci- 
pit sacramenta. Et ratio dubii est primo, quia 
jura nihil in hoc casu de his decimis dispo- 
nunt; dictum enim cap. Ad apostolicw, solum 
distinguit de personahbus decimis messium, 
ac fructuum arborum, de his vero mistis ui- 
hil dicit, nec in alio textu disponitur, quem 
ego viderim : nam capitul. Commissum, quod 
adduci solet, non agit de animabbus, sed de 
pascuis, quorum decimas etiam prsedialessmit, 
ut constat. Secundo, quia hse decimaj sunt 
mistse, et ideo non apparet cujus extremi na- 
turam sequantur; nam personalihus multum 
assimilantur in hoc, quod ex hominum in- 
dustria maxime pendere videntur; prsediali- 
hus vero in hoc, quod immediate non ex 
lucris actionum, sed ex fructibus rerum pos- 
sessarum ab homine proveniunt. 

8. Resolvitur quwslio. — Nararri opinio. 
— ln hoc puucto communis resolutio est, in eo 
casu liividendas esse dccimas, clpro rata tem- 



CAP. XXI. AN PAROCHIALIBUS ECCLESIIS DECIM.E SOLVEND^ SINT. 



poris unicuique ecclesise partem fructuum 

esse reddendam ; ita ut si per totum dimidium 

annum in alia ecclesia oves habnerunt pascua, 

illi dimidia pars decimarum solvatur, alia ve- 

ro dimidia detur propriee ecclesiee ipsius per- 

sonoe, si in ea per alium dimidium annum 

commorantur et pascuntur : quod si in alia 

tertia ecclesia per aliquam notabilem partem 

anni, verbi gratia, quartam, depastae sunt 

oves, illi etiam sua pars proportionalis detur, 

et diminuatur alteri, in qua temporis etiam 

diminutio facta est. Ratio est, quia hee decimee 

simpliciter sunt praediales, et in canonibus sub 

illis comprehenduntur, ut in principio hujus 

materiee ostendimus, et ideo illarum naturam 

et legem sequuntur. Et potest confirmari, quia 

decimae pascuorum debentur ecclesise pree- 

diali, argument. dicti cap. Commissum; ergo 

quando haec pecora aluntur ex preediis paro- 

chioe alicujus, illi debentur decimee ex fructi- 

bus pecorum pro rata temporis. Ita tenet 

Glossa, in dicto capitulo Ad apostolicce, quom 

ibi doctores sequuntur, et divus Thomas 2. 2, 

queestione octogesima septima, art. 3, ad. 2; 

et ibidem Soto et alii; Alensis, tertiee partis 

qiuestione quinquagesima prima , membro 

quarto, art. quarto, in fine ; Rebuffus, dicta 

queestione sexta, numero vigesimo quinto, et 

sequentibus. Heecque sententia in praxi se- 

quenda est, nisi consuetudo aliud exposcat, ut 

mox dicemus ; minus tamen certa est, quam 

altera de decimis prredialibus, quia non est 

omnino certum, has mistas regulandas esse 

per jura pnedialium. Unde alii dicunt, quando 

dominus ovium domicilium habet in ecclesia, 

in qua oves nunquam pascuntur, sed in alia, 

vel aliis, unam partem fructuum dandam esse 

ecclesise domicilii, alias vero partes ecclesiee 

vel ecclesiis ubi sunt pascua; quia, ut persona- 

hs est, hajc decima sequitur personam, ut pree- 

dialis preeclia. Ita indicat Navarrus, consilio 

primo, de Decimis, n. 40. Quia tamen verius 

est has decimas simpliciter censeri preedia- 

les, ideo communis opinio probabilior est. 

9. Aliqua notatu digna. — Nonnulla vero 
occurrunt advertenda. Primum, in his muta- 
tionibus gregum ab uno loco in alium distan- 
tem, solere multum temporis in ltinere consu- 
mi, quod tamen non consideratur, sed solum 
illi termini, in quibus habitatio et quasi do- 
micihuin per plures menses figitur; tum quia 
pascua itinens, respectu singularum paro- 
chiarum in itinere occurrentium, sunt parvi 
momenti, et moraliter iieri non potest ut 
inter omnes dividantur decimee cum propor- 



175 

tione, ut notat Navarrus supra, numero tertio; 
tum etiam quia personee peregrinantes non 
tenentur solvere aliquam personalem decimam 
in parochiis per quas transeunt, licet ibi sacra- 
menta percipiaut, sed solum ubi domicilium 
habent, vel si nullibi habeant omnino fixum, 
ubi diutius permanent, et quasi domicilium 
ponunt. Est item ulterius considerandum, in 
ipsamet provincia, ubi oves, verbi gratia, pas- 
cuntur per totam hyemem, vel eestatem, ssepe 
non permanere in eadem parochia per totum 
tempusveris, sed per varias discurrere, unum 
mensem in una, et alium in alia tentoria fi- 
gendo, interdum etiam in diversis episcopati- 
bus. Et tunc difficile erit distributionem de- 
cimarum facere , ideoque judicio prudentis 
existimo relinquendum, vel consuetudini, ut 
infra dicam. 

10. Quando greges in una parochia pascun- 
tur, et in. alia accubant , cui decimw debeantur. 
— Aliorum probabilis opinio. — Preeterea con- 
siderandum etiam est, interdum solere contin- 
gere ut greges armentorum pascantur in pree- 
diis uuius parochiee, accubant vero in alia 
parochia, in qua habent quasidomicilium, seu 
habitationem. Kt tunc divus Thomas, cum 
Alense, quos Soto sequitur, dixit magisdcberi 
decimam ecclesiee preediali, quia fructus gregis 
ex agris proveniunt. At vero citata Glossa, 
quam ibi sequitur Henric, Bohic. et Rebuffus 
supra, putanttunc etiam esse dividendas deci- 
mas. Et videtur hoc probabile, quia hee deci- 
mee, ut dictum est, preediales sunt; id ergo 
quod hic tanquam preedium reputatur, sunt 
ipsa animalia ; ergo sicut decima preedii debe- 
tur ubi est prsedium, ita hse decimse ubi sunt 
animalia. Dicuntur autem proprie esse non 
minus ubi degunt et jacent, quam ubi pascun- 
tur Et induci potest, quod J. G. ait iu 1. iSi 
plures, ff. Arborum furtim ceesarum', in ulti- 
mis verbis : Si radicibus vicini arbor alatur, 
tamen ejus est in cujus fundo origo ejus fuerit. 
Ita enim per quamdam accommodationem, 
ubi oves jacentet dormiunt, ibi quodammodo 
radices figunt, ibique nutriuntur, et ab incle- 
mentiis cceli proteguntur ; ergo ea ratione di- 
centur saltem ex parte iilius territorii esse, et 
ea ratione pertinere ad jus illius ecclesise 
quoad partem decimarum, licet altera debea- 
tur ecclesiee preediah propter rationem D. 
Thomee . 

11. Denique interdum potest contingere, 
ut oves neque pascantur, neque habitent per 
ullam partem anui iu ecclesia parochiali sui 
domini, sed in aliis, et tunc nulla pars deci- 



LIB. I. DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR/ECEPTO. 



marura videtur deberi tali eccle.-i;e paroehiali, 
sed dividendas esse cnm proportione inter 
alias ecclesias. iu qnarnm paroclnis vel pas- 
cimtur. vel jacent. Navarrus autem vult sem- 
per es-e solvendam saltem partem quartam 
eeclesia^ parochiali, quia putat has dccimas 
reputainlas esse personales aliqua ex parte. 
Seil illud priu3 videtur verius, prsesertim quia 
nulla ratio illius quotre seu quarta- partis red- 
di potest. magis quam sextoe vel octavse.quia 
nec ex debito persona- , nec ex qnantitate 
temporis reddt potest. [gitur sequeuda est re- 
gula pra'dialium deeimarum , et applicanda 
cum proportione ad tempus pascuse vel habi- 
tationum ovium; semper tamen est consu- 
lenrla cousuetudo, ut generaliter nunc expo- 
nemus. 

CAPUT XXII. 

DE CO.XSUETCDINE SOLVENDI DEGIMAS IN ALIENA 
PAROCHIA. 

1. Consududine potest introduci contra- 
rium. — Supponendum imprimis est, contra 
supra dictum jus consuetudine introduci ac 
pra"'scribi posse, ut decimse prsediales, non in 
ecclesia ubi est prsedium, sed in alia paro- 
cbiali persolvantur. Hsec est sententiaD. Tho- 
ime. et omnium quos supra retuli, et certa 
ex responsis Pontifieum, in capit. Ad aposto- 
lk'T, et cap. Cum sint homines, de Decimis, et 
colligitur ex eap. Ad aures, de Prsescrip., et 
cap. i de Praescript., in 6. Et ratio est, quia 
consuetudo babet vim derogandi ordinario 
juri positivo. Item, quia inducit prsescriptio- 
nem, per quam etiam jura et dominia mutari 
solent, ita disponente ipsomet jure, ut domi- 
nia et jura rerum certa permaneant, ut hi 
materia de prcescriptionibus latius tractatur. 

2. Quardum tempus requiratur ad hocjus. 
— Diilieultas vero est in explicando quantum 
tempori- necessarium sit, ut consuetudo tri- 
buat boc jus. Multorum enim resolutio est, 
deceunium sufficere, ut tradit Panormitanus, 
in dicto c. Cum s'<nt homiiics, in iine. Quem 
sequitur Govarr., dicto eap. 17, n. 8, § Quar- 
to ; et Guttierez, dicto cap. 21, n. 58. Funda- 
mentum eorum est, quia in consuetudinibus 
quse non sunt contra jus, sed piceter jus, suf- 
ficit diuturnum tempus, quod decennium esse 
censetur ad jus pneseriptionis aequirendum, 
juxta doetrinam commuuiter receptam ex 
Glossa, in cap. ultim. de Cousuetud., in 6 ; 
sed b;ec consueludo non est contra jus, sed 



pra?ter jus , vel potius est ipsius juris inter- 
pretatio, quia nullum est jus quod absolute 
prohibeat prsediales decimas solvi eccle.-ise 
parochiali domini pnedii; sed potius ipsum 
jus dicit obscuram esse controversiam inter 
utramque ecclesiam parochialem et praedia- 
lem, quando sunt distinctee, et ideo consue- 
tudinem esse servandam ; ergo. Potest etiam 
ad hoc ponderari dictum cap. Ad apost<>liccc, 
ibi : Tn eligas in hoc, quod per consuetudinem 
diu obtentam tbidem noveris obscrratum. Nam 
consuetudo tunc dieitur diu durasse , quamlo 
per decennium duravit, juxta Gloss. in 1. De 
quibus, verb. Inteterata, ff. de Legib., et quaa 
allegant tam illi, quam Panorm. supra; ergo. 

3. Prwcsdens opinioimpugnatur — Glossa. 
— Contra hanc vero sententiam objici potest, 
quia ha^c consuetudo potius cst contra jus ; 
ergo, ut per eam inducatur prajscriptio, ne- 
cessarium est tempus quadraginta annorum, 
juxta sententiam dictorum auctorum, qnsesa- 
tis communis est cum Gloss., in cap. fin. de 
Consuet. Anteeedens expresse asserituraGlos- 
sa in dicto cap. Cum sint homines, verb. Ad 
consuetudinem, ibi : Per quam juri communi 
prcrjudicatur Et in cap. Ad apostolicce, verb. 
Consuetudo, dum a\i,jus commune inpromptu 
esse, quod illi ecclesiw debent dari hce decimis, 
in cujus territorio sunt prcedia ; et certe omnia, 
quee pro assertione adduximus, videntur hoc 
convincere. Nam in dicto cap. Cum contingat, 
perceptionem decimarum ad parochiales eccle- 
sias dejure contingere, erat sermo aperte de 
prsedialibus, et de parochia ubi prsedia sunt; 
nam inde concluditur , decimas novalium 
eodem communi jure ad illam ecclesiam per- 
tinere, in cujus territorio novalia fuerint. Idem 
probat c. Cum in tua, ibi : Ad quas de jure 
communi spectat perceptio decimarum. 

4. Dicetur fortasse haec et similia jura, or- 
dinare quidem ut prsediales decimse dentur 
ecclesise territorii, non tamen prohibere quin 
alteri paroehiali dari possint : nam potius dic- 
tum cap. Cum sint homines , et cap. Adaposto- 
licce, de ecclesia parochiali generatim loquun- 
tur, possuntque intehigi vel de parochiali pcr- 
sonse, vel de parochiali pra'dii. Alia vero jura 
intelligi poterunt indefmite, seu absque prae- 
judicio alterius ecclesice, ut scilicet, tales deci- 
mse dandse sint eeclesi;e talis preedii, nisi alia 
habeat majus jus, ut aperte additur in eap. 
Cum contingat. Contra hoc vero instatur pri- 
mo, quia jus non solum disponit allirmative 
(ut sic dicam) quod ecclesiie preediali dentur 
deciune, sed etiam privative, quia expres-e 



CAP. XXII. DE CONSUETUDlNE SOLVENDl DECIMaS IN ALIENA PAROCHIA. 



1' 



prohibet ne tales possessiones ita possint alte- 
ri ecclesise applicari, ut altera privetur deci- 
mis suis, ut patet ex cap. Si quis laicus, vel 
clericus, 16, 'quaest. I, et expressins ex seq. : 
Ecclesiw antiquitus constituUe, nec decimis, 
nec ullapossessione priventur, ita utnovis ora- 
toriis triluantur. quod plane intelligitur de 
capellis etiam intra eamdem parochiam ere- 
ctis : ergo a fortiori tribui prohibet extraneis 
ecclesiis. Et idem habetur in c. Quicumque, 
ibid. Item in cap. -1, 13, quaest. I , ita divi- 
dnntur jura parochialium ecclesiarum per 
territoria, ut nullus (dicitur ibi) alterius paro- 
chice terminos aut jus invadat, scilicet, nullus 
presbyter parochialis ; ergo recipere decimas 
ex terminis alterius parochiae, plane est con- 
tra hoc commune jus. Tandem in cap. ult., 
de Restitnt. spoli., in 6, diritur prEesumi, eos 
decimas injuste occupare, qui eas exigunt ex 
prcediis in aliena parochia constitutis; luec 
autem preesumptio in hoc fundatur, quod illa 
exactio est contra jus commune ; unde couse- 
quenter suhjungitnr: Sitque manifestum (nisi 
aliud ostendatur) eas dejure communi acl eam 
dem eccledam pertinere; quomodo dici poterat 
clarius, contrarium hoc esse cotitra commune 
jus"? Diinde non refert limitatio illa, nisi con- 
suetudo, etc. ; nam eodem modo non solvere 
decimas est contra jus commune cum illa li- 
mitatione, ul supra dictum est, et nihilominus 
illud simpliciter est contra jus commune. 

5. Alia responsio. — Aliter vero responderi 
potest, aliud esse, considerare jus introductum 
ab Ecclesia post divisionem parochiarum; 
aliud, primcevumjus ipsarum decimarum se 
cundiun se, quod maxime connaturale insti- 
tutioni decimarum dici potest; nam loquendo 
de priori jure, negari non potest quin hfec 
consuetudo contraiia sit juri communi, ut vi- 
dentur convincere quse adduximus. At vero 
considerando primeevum jus, consuetndo ilia 
non est juri contraria, sed potius per illam 
reditur ad jus proprium, et quasi intrinse- 
cum ipsisdecimis; quia juxta illam consuetu- 
dinem solvunturpropriis miuistris sacramen- 
torum, propter quos illse priinum institutfe 
sunt ct prcecepta; ; et ideo talis consuetudo 
non dicitur simpliciter contra jus, ac subinde 
ad illatn sufficit decem aimorum tempus. 

6. Gontra hoc vero objicio ex cap. Accedeu- 
tibus, de Privil. ; lbi euiin postulatur tempns 
quadraginta annorum, ut una regularis eccle- 
sia coutra aliam pixeseiibat in perceptione de- 
cimarum a religiosis privilegiatis, qui lanto 
tempore suo privilegio usi non fuerunt, ut 

xui. 



supra expendimus, quia talis consuetudo cen- 
setur esse contra j us Rcclesia? ; ergo necessarium 
erit tcmpus quadraginta annorum, ut eccle- 
sia parochialis seu personalis (ut sic dicam) 
c.ontra ecclesiam prgedialem pra^scribat. Pro- 
batur consequentia ; quia vel per ecclesiasti- 
cum jus intidligimus jus facti (ut sic me ex- 
plicem), id est, facultatem illam, quam una- 
quceque ecclesia habet ad recipiendas, et exi- 
genrlas, vel retinendas decimas virtute alicu- 
jus concessionis, privilegii, aut consuetudinis ; 
ita ut idem sit dicere contra jus ecclesice, 
quod contra dominium, vel quasi dominium 
ecclesiasticum; et sic uon minus, imo quo- 
dammodo magisestdominium ecclesiasticum, 
quod habet unaquseque ecclesia parochialis 
addecimas praediales sui territorii. quam quod 
habet monasterium privilegiatum ad retinen- 
das decimas suanim terrarum, aut ecclesia- 
rnin sibi unitarum, quia utrumque jus est le- 
gitirnum, et vera facultas moralis dominio 
Eequivalens; et prius est ex jure communi, 
posterius ex privilegio ; ergo quoad hoc pro- 
cedit eequiparatio. Nam si ad prascribendum 
contra jus illud, ex privilegio proveniens, tem- 
pus quadraginta annorum necessarium est, 
multo magis ad prsescribendum contra idud 
jus competens juri communi, quod uon mi- 
nus ecclesiasticum est. Vel pcr ecclesiasticnm 
jus intelligimus legale per Lcclesiam intro- 
ductum, quod nil differt a prsecepto ecclesias- 
tieo, et sic proprius est consuetudo coutra jus 
ecclesiasticum in nostro casu, quam in casu c. 
Accedentibus ; nam casus hic est proxime con- 
traordiuariamlegem etuniversale prseceptum 
Ecclesia;, et ita in rigore opinio, quam dicti 
auctores supponunt, scilicet, necessarium esse 
tcmpus quadraginta annorum ad derogandum 
communijuri ecclesiastico, magis procedit in 
nostro casu quam in alio, r.bi agitur contra 
privilegium, quod minus proprie vocatur jus 
in hoc sensu. Et quarnvis verum sit iucertam 
esse illam opinionem de necessitate temporis 
quadragiuta anuorum, ut consuetudo praeva- 
leat contra legem Ecclesise, et fortasse opposita 
sit probabilior, tamen revera in pra±seuti, con- 
suetudo magis est contra jus facti quam legis, 
et solum in vi prsescriptionis confert aut tollit 
jns Ecclesia3, de qua certum est postulare 
tempus quadragiuta annorum, ut supra di- 
ctum est, et constat ex cap. Auditis, de Prse- 
script., et ex i ap. 3 de Consuet., in 6. 

7. Probabilius ^st tempus quadraginta anno- 
rum necessarium esse ad hanc prwscriptiOiiem. 
— Quapropter unhi probabihus videtur ne- 

12 



178 



LW. 1. DE DIYINO CULTU NECESSAMO EX PR.ECEPTO. 



eessarium e??e tempus qnadragintaannorum, 
ut ha?c consuetudo conferat eeclesia' paro- 
chiali unius personse jus ad deeimus pixedio- 
rum existentium in alia paroelua; quia opor- 
tet ut sit pnescriptio contra ecelesiain, quce 
minori temporc non fit ; quod ctiamsi consi- 
dcretur ut est eonira legem Eeelesia 1 , falsum 
est per illam eonsuetudinem rediri ad aliqnod 
antiquius jus; nunquam enim fuit in Ecclesia 
lex c-ontraria, sed solum aliquando non fnit in 
Ecclcsia materia hujus legis. Quando enim in 
singulis dia?cesibus non erant divisse paro- 
chia?, non poterat circa terminos, vcl prsedia 
earum propria lex constitui ; tamen eo modo 
quo poterat, eadem lex vigebat; quia tune 
unusquisque episcopatus totus erat veluti una 
parochia, et ideo interdum ita appellatur, ut 
patet ex canon. ii Apostol., et cap. Ad apos- 
tolictc, de Decim., et in cap. Apostolicce, de 
Donation. Et inter dioeceses ipsas eadem lex 
semper fuit servata, ut ex allegatis juribus 
eoiistat. Denique in cap. Ad aures, de Prse- 
script., aperte supponi videtur quadragenna- 
lem preescriptionem in hoe casu esse necessa- 
riam; et iu cap. 1, de Prsescript., in 6, ad si- 
miles prsescriptiones inter diversas diceceses 
idem tempus cum titulo postulatur, vel tem- 
pr.s immemoriale sine titulo. 

8. Occurritur contrarice sententice funda- 
mento. — Quare non video quomodo sententia 
Abbatis possit defendi, nisi in eo casu in quo 
dubium esset de ipsomet prsedio, ad quam 
illarum ecclesiarum pertineret ; tunc enim 
ipsummet jus commune esset dubium pro 
utraque ecclesia , et ibi posset decennalis 
prtescriptio deservire. Et in eo casu videntur 
apcrteloqui Covarruvias et Guttierez. Nam Co- 
varruvias, paulo superius, numero 7, nobis- 
cum sentit in casu proprio, quem tractamus. 
Fundamentum vero contraria; sententise expe- 
ditum jam est. Ponderatio autem illius parti- 
culrc diu, in dicto cap. Ad apostoliccv , parvi 
momcnti est ; eadem enim vox habetur in 
dicto cap. Accedentibus, ct non signiiicat tem- 
pus dtcem anuorum, nec aliqnod tempus cer- 
tum. Ula ergo vox solum poniturad declaran- 
dum, iiiam consuetudinem non debere esse 
minorem deccm annorum, non vero ut tcmpus 
deccm annonim semper ad illam suilieiat; 
iutenlum enim decein, interdum viginti, aii- 
quando plures anni requiruntur, jnxta diver- 
sas nia'erias ct per.-onas. Ex illa ei'go particu- 
la sulum colligitur, ex vi illius tcxtus c.sse ne- 
tC"ariam consuetudinem longi temporis : 
quanluiu vero tenipus neccssarium sit ni illo 



ordine, ibi non declaratur, scd ex aliis juri- 
bus colligitur esse quadraginta annorum, ut 
ostensnm est. 

9. Consuctudo hcpc non extenditur ad nova- 
lia antea non possessa. — Addendum vero est 
circa hanc consuetudinem, illam non extendi 
ad novalia antea nullo modo possessa. Itaque, 
licet una parochia consueverit per longissimum 
tempus exigere decimas a praidiis, quo_ j coli 
consueverunt in alia parochia, et in hac nunc 
denuo excolantur, et seminentur, vel planten- 
tur agri inculti, non extenditur ad illos jus 
prioris ecclesia^, nec poterit cx illis novaiibus 
decimas exigere. IIa'csententiacommunis est, 
et in hoc sensu diei so!et, pra?scriptionem non 
extendi ad furem, et ita tenet Rebnffus, dicta 
qusest. \A, a num. 9, ubi docte et late per va- 
rios casus hanc materiam explicat. Idem Co- 
varr., dicto cap. 17, num. 13; Guttier., dicto 
cap. 21, num. 78 et sequentibus. Et probatur 
bene ex cap. Cum contingat, de Decim., ubi 
Glossa, verb. Novalium, et omnes notant. 
Item ex cap. Tua, § Nec, eod., ubi additur, 
in tal':bus non esse extendendam licentiam, sed 
potius restringendam. Ratio etiam est clara, 
quia prsescriptio supponit possessionem, et 
per usum et consuetudinem acquiritur ; sed 
in eo casu, ecclesia quse prsescripsit pradiales 
decimas, non possedit unquam terras sylves- 
tres et incultas, nec usum habuit aliquid ab 
eis percipiendi; ergo non potuit praescribere 
decimam, quse postea de novo debetur ex no- 
vis fnutibus. Confirmatur, quia prajscriptio in 
aliena parochia non extenditurab uno praadio 
ad aliud, sed potest esse circa unum pra^dium, 
et non circa aiiud, etiam ex piNsdiis cultis, ut 
plane supponitur in c. Cum in tua, de Deci- 
mis, ex illa ratione, quod non nlus pra-scribi- 
tur, quam possideatur, et usu capiatur; ergo 
a fortiori idem erit de prsediis incultis ; illa 
ergo novaha non suut prsescripta , ideoque 
jurecommuni debentur illi ecclesiao, in cujus 
territorio sunt, juxta capite Qiconiam, de l)e- 
cim., et dictum cap. Cum contingat. 

10. Quid fuciendum si agri iaculti antea pos- 
sidebantur . — Et propterea addidi, hauc pra's- 
criptionem non extendiad novalia«..i.ea nullo 
modo possessa. Nam si agri inculti antea possi- 
debantur, etexlierba, velliguis, vel pastu illo- 
rum aliquse decima. accipiebantur, tmic, licet 
postea de novo excolantur, et crescant deci- 
ma 1 , ad omnes illas extenditur pra_scriptio, 
quia ncc possessio, nec usus deest, et alue con- 
ditiones supponuntur, et videtur casus expres- 
sus in cap. Dudum, de Privil. ; juvat c. "2, § 1 



CAP XXIII. DE PRIVILEGIO DECIMANDI EXTRA PAROCHIAM. 



179 



de Decimis, in 6. Nec varietas in fructibus seu 
decimis obstat, quia prsescriptio per se primo 
est realis circa terram ipsam, seu fundum, et 
ideo, quicquid fructifrcet, prasscribenti fructi- 
ticat quoad decimam. Sicut si in eodem prse- 
dio culto ab antiquo in seminatione grani, et 
ita prfescripto, postea plantetur vinea, etiam 
extenditur prseseriptio ad decimam vini, quia 
illa varietas accidentalis est, et per se atten- 
ditur prsescriptio terrse, ut a paritate rationis 
probatur aperte ex c. Cornmissum, de Deci- 
mis, ibi : Et sicut de pascuis olim decimce per- 
solvebantur, ita nunc de eisdem ad frugum fer- 
tilitatem translatis decimas volumus absque 
diminutione persoki, ut ibi notat Glossa, verb. 
Pascuis, et latius auctores citati prosequun- 
tur, et Covarruvias eliam in Pract., cap. 37, 
num. r>; et idem eensent dicti auctores esse, 
quando preescriptio cadit in fundum, qui sim- 
pliciter censetur unus , quia certis terminis 
clauditur, et tanquam unus et indivisibilis 
possidetur; tunc enim licet antea non colere- 
tur in omnibus partibus suis, et in aliquibus 
earum postea fiant novalia, ad illa extenditur 
prseseriptio , quia totus simpliciter censetur 
possessus, licet per partes, ut late Rebnffus 
supra, a num. 20, et Guttierez, a num. 101 

11. Decima? mistce eodem modo procedunt 
quo prwdiales, quoad consuetudineni. — Tan- 
dem addo, hsee, quse de consuetudine circa 
prsediales decimas dicta sunt, cum proportio- 
ne habere locum in mistis, quia illas etiam 
inter prsediales computantur, et in omnibus, 
quoad fieri potest, illis imitantur. Imo, quia 
in his non est tam expressum jus, ideo fere 
omnes auctores docent in eis servandam esse 
receptam consuetudinem ; estque aliunde ma- 
jor necessitas, quia res rllse, unde percipiun- 
tur hi fructus, non habent ita firmam sedcm 
et radicem, sicut prsedia et arbores, et ideo 
facile potest prsedialis ecclesia (nt sic dicam) 
mutari aut multiplicari ; ex quo oriuntnr varii 
casus, qui non possunt melius quam consue- 
tudine terminari, ut ex supra dictis constare 
potest. Quapropter in his decimis mistis, et 
in casibus dubiis supra tractatis circa divisio- 
nem taliumdecimarum, admitti facile potest, 
suiticere consuetudinem decem annorum ad 
prsescribendum, et acquirendum jus, quia 
non est tam clare coutra jus commune, et ila 
non est certum talem consuetudinem esse 
contra aliquam ecclesiam, quia uulla est qnse 
ex vi juris communis habeat certum jus in 
casibus prsedictie. 



DE 



CAPUT XXIII. 

PRIVILEGIO UT EXTRA PROPRIAM PAROCHUM 
DEC1M.E SOLVANTUR. 



1 . Objectioni occurritur. — Ex dictis in su- 
perioribus hanc generalcm assertionem sta- 
tuere possumus : privilegio concedi posse, ut 
preediales decimse nou solvantur ecclesia^ pa- 
rochiali illius territorii in quo sunt prsedia, 
sed vel alicui ecclesise alterius territorii, vel 
alteri non parochiali in eodem territorio exis- 
tenti. Conclusio est certa apud omnes, et ex 
supra dictis satis nota ; nam ostensum est su- 
premam potestatem dispensandi decimas, om- 
nesque ecclesiasticos redditus, csse in Summo 
Poutifrce, ac subinde posse nrivilegia corrce- 
dere ad retinendas seu non solvendas deci- 
mas; eadem ergo ratione, potest privilegia 
concedere uni loco sacro, ut decimas accipiat, 
licet de jure communi ei rron debebantur. Di- 
ces, non posse hoc freri, quin alter locus, cui 
jure debebantur, illis privetur ; hoc autem 
contra jnstitiam videri. Respondetur, semper 
supponendum esse ecclesiam illam, ad qnam 
jure ordinario, vel etiam consuetudiue, deci- 
mse illse pertinebant, non privari occasione 
talis privilegii congiua sustentatione minis- 
trorum, et onurium orrerum suorum, alias ar- 
gumento concludi , privilegium fore injus- 
tnm, et contra naturale jus, et quoad lllam 
partem non valere. At vero quando ecclesise 
relinquuntur sufficientes redditus , non est 
corrtra justitiam, partem decimarum applicare 
alteri, ut supra ostensum est; qma illa solum 
est dispensatio in jure Irumano, et qnia talis 
ecclesia non habet absolutum dominium ta- 
lium decimarum, sed pendens a justa Pontifi- 
cis dispensatione. 

2. Buw partes assertionis explicantur — 
Duas autem partes in assertione distiuximus. 
Una est de applicatione decimarum ad eccle- 
sias alterius territorii,sive paroehiales sivenon 
parochiales : altera est ad ecclesias ejusdem 
parochiae non parocliiales, nec curam anima- 
rum habentes. Prior dispensatio difficilior est 
quam posterior, quia in priori, decimee unius 
ecclesise drstrabuntur ad aliam, in qua frdeles, 
qui decimas illas solvunt, nullam spiritualem 
utilitatem vel ministeriurn acci[dunt;in poste- 
riori autem, cum ecclesia cui applicautur de- 
cimse, maneat iirtra eamdem parochiam, sem- 
per possunt illius parochiani divinis offlciis, 
quce in illu fruut, rntcresse, el aliquem spiritua- 



LIB. I. DE DIYINO CLLTU NECESSAKIO EX PILECEPTO. 



180 

lem usum illius habere ; ideoque boc posterius 
minusexorbitatacommuni jure, et a)> scopoet 
finepropter quem decimce a fidehbus solvun- 
tur ; hac ergo ratione diffieilior est prior dispen- 
satio. Unde in illo genere dispensationis, quo 
fuerit minor elongatio seu separatio ecclesia- 
rum, eofacilius poteritprivilegium seu dispen- 
satio justificari, ut si pars decimarum unius pa- 
rochiee applicetur eeclesise alterius parochise 
intra eamdem civitafem, seu populum, minus 
habet incommodi, quam si in diversis populis 
fiat; et quando fit applicatio ad ecclesiam alte- 
rius populi intra eamdem dioecesim, minor 
est dispcnsatio, quam si fiat ad ecclesiam al- 
terius dicecesis, quia in jure difficile valde 
judicatur, quod fiuctus unius dicecesis in aliam 
transfcrantur, ut patet ex cap. Cum sint, de 
Decimis. 

3. Uniones perpetuoe beneficiorum difficiles. 
— Et hinc in jure uniones perpetuse beneficio- 
rum diflficiles sunt et odiosse, quia per illas 
deeimue ad unam ecclesiam pertinentes alteri 
applicantur, ut satis significavit Concilium 
Tridentinum, sess. 7, c. 6 de Refor., maxime 
vero illa- qua: inter ecclesias distinctarum dioe- 
cesum fiunt, ex eodem Coneilio, sess. 1-i, cap. 
9. Nihilominus licet hsec applicatio decima- 
rurn ad ecclesiam alterius dioecesis sit diffici- 
lis, et ideo non debeat, nisi raro et magna ex 
causa, fieri, tamen non est impossibilis, ut no- 
ta-vit Glossa in dicto cap. Cum sint; quia quod 
consuetudme introduci potest, etiam potest 
per privilegium Pontificis concedi, quia ma- 
jor est potestas Poutificis quam eonsuetudi- 
nis; osteusum autem estid posse consuetudine 
introduei; ergo. Item ligec dispensatio saepe 
necessaria est ad bonum Ecclesise, ejusque 
potestas Pontifici commissa est, ut supra os- 
tendimus. Unde non refert quod fortasse Ec- 
clesia , cui applicantur decimse aliquorum 
fidelium, illis immediate non serviat, ncc 
spiritualia ministret; tum quia omnes sumus 
uimm corpus in Cbristo, et membra debent 
se invicem jnvare, quando indigent; tum 
etiam quia Pontifex ipse polest a quibuscum- 
que fiutlibus decimas exigere, qualenus ad 
suum universale regimen necessarium fuerit; 
nam ipse omuibus ministrat, et in omnes in- 
fluit, ct idco potest etiam partem decimarum 
huic vel ilh Ecciesice applicare, prout neccs- 
sarium jndica\eiit. 

•4. Aa [>er tale privilegium noralium deci- 
mw coiicedautur — Ralio di/ficultatis. — Co/i- 
traria pars proponitur. — Supercst autcui du- 
bitatio circa hoc urivilcg.nm, iniamlo uni 



Ecclesin^ conccditur decima preediorum alte- 
terins ecclesia?, an sub illa concessione nova- 
lia comprehendantur. Ut autem ratio difficul- 
tatis intelligatur, supponimus ut clarum, con- 
cessionem non extendi ultra vim verborum, 
quia privilegia non plus valent quam sonant : 
unde si determinate concedantur decim<B ta- 
lium prwdiorum, vel terrarum, vel tantte 
quantitatis fructuum, unlla potest moveri 
qucestio, qnia solum tales deeimse debentnr, 
sive plures accrescant postea per novalia, sive 
non. Difficultas ergo est, quando indefmite 
conceduntur decima? talis ecclesise, vel talis 
terrae, et in illa ecciesia vel terra posteafnint 
novalia; nam ex una parte videntur tunc no- 
valia concessa, quia concessiq est indefniita, 
qua3 nihil excludit, sed eequivalet uiuversali. 
Item quia dictum est, in privilegio non sol- 
vendi decimas comprehendi novaiia ; ergo et 
in privilegio percipiendi. Maxime verosuade- 
tur ex cap. Ex parte, de Decim., ubi sic di- 
citnr : Cum tibi quod majus est, sit concessum, 
videlicit, ut de laboribus terrw parochiarum 
tuarum cum integritate percipias, denovalibus 
eas exigere satis potes, guia tibi majus conce- 
ditur, minus concessum esse xidetur ; ergo in 
absoluta coucessione decimarum novalia com- 
prehensa esseintelliguntur. In contrarium vero 
urget non parum decisio, et ratio textus in 
capit. Tua, 1, § ult., eod. ; sic enim ibi dici- 
tur ■ Nec occasione decimationis antiquw ( li- 
cet in feudum decimce sint concessce ) sunt dc- 
cimce noralium usurpandce, cumintalibusnon 
sit ewtendenda (icentia, sed potius reslringen- 
da. Qiue ratio in omni simili concessione lo- 
cum habet, quia concessio hrec odiosa e.-t, 
et odia sunt restringenda. Item quia verba 
illa in rigore non continent distributio- 
nem. Item quia qui donat fructus suarum 
hEereditaium , uon intelhgitur donare fruc- 
tus hsereditatum , quas postea acquisiturns 
est , sed quas minc habet. Denique,' quia 
privilegium aequiparatur pra?seriptioni ; at 
prcescriptio decimarum non extenditur ad no- 
valia, ut supra visum est ; ergo. 

5. Communis sententia. — Secunda senten- 
tia. — Confirmatur huc senteniia cap. prbno. 
— In hac difficultate, et in concordia illorum 
duorum canonum, variae suut sententia; doc- 
torum. Prima et communis distinguit inter 
privilegium concessum clericis aut laicis. Et 
de prioi-i ait, exte.jidi ad novalia, propler capi- 
tulum l<Jx parte ,- de posteriori autem negat 
propler capitulum Tua. Et ratio reddi potest, 
ijuia respectn laiconmi tale privil^iuni cst 



fiAP. XXIII. DE PRIVILEGIO DECIMANDI EXTRA PAROCHIAM 



181 



valde odiosum, non vero respeetuclericorum : 
ita Glossa ibi, et Panormitanus, estque com- 
immis seiitentia, ut testatur Covarruvias dicto 
cap. 17, uumero 13. Secnnda sententia dicit 
lioc piivilegium non extendi ad novalia, sive 
clericis, sive laicis concessum sit. Ita tenet 
late Hebuffus, dicta quaest. 14, a principio, 
usque ad numer. 8, et numero 29etsequen- 
tibus; Covarruvias, dictonum. 13; Guttierez, 
dicto eap. 21, num. 120 et sequentibns, qui 
referunt Aiiehar., Fortun., Garn. et alios. Et 
suaderi potest primo, quia licet hoc privile- 
gium, clericis concessum, minus odiosum sit 
quam coiicessum laicis, lamen simpliciter est 
odiosum, et preejudicat tertio ; ergo ut sic, et 
quoad hunc respectum restringendum est. 
Unde sic argumentor ; vel verba privilegii ta- 
lia suut, ut, salva eorum proprietate, possint 
restringi ad prius culta proedia, et non exten- 
di ad novalia ; vel ex vi verborum omnia 
comprehenduntnr, nec possunt verbarestringi 
absque impropria et violenta interpretatione. 
Quando sunt prioris modi , tam in clericis 
quam in laicis restriugenda sunt, propter ra- 
tionem factam ; quando vero sunt posterioris 
rationis, non possunt ita restringi etiam pro 
laicis, nisi in eo casu iu quo, intellecta plene 
et juxta suam proprietatem, continerent ini- 
quitatem, vel injustitiam, in quo casu etiam 
respectu clericorum restrictio faeienda esset ; 
ergo non est conveniens illa distinctio, nec 
est verisirnile in illis decretis esse intentam. 
Praterea multum juvatur hsee sententia ex 
capit. primo, de Decimis , in 6. Nam in prin- 
cipio illius capitis, supponitur privileginm 
veterum decimarum non extendi ad novalia, 
nisiexpresse addatur extensio, et, quando ad- 
ditur, stricte dicitur interpretanda, quantum 
verba permittunt; et in § primo subjungitur, 
quando privilegium erat prius datum de per- 
cipiendis totaliter antiquis decimis, et postea 
de novoextenditur ad novalia, quseantea non 
erant concessa, restringendum esse ad medie- 
tatem decimarum novalium Quia non est re- 
risimile (ait), si tunc de plena et integra perce- 
pt/one vclerum fuisset expressum, quod Apos- 
tolica sedes paritcr , et similiter novalium de - 
cimas in tam grave parochiarum dispendium 
induhisset. Additurque , ut concessio nova- 
lium in posterum mtelligatur restricta ad me- 
dietatem, etiamsi absolute concedatur. Et li- 
cet illa fuerit specialis dispositio juris ultra 
vim verborum privilegii, ex illa tamen colli- 
gitur, quam sit hoc privilegium in jure odio- 
sum, ac subinde pro certo supponi, privile- 



gium de obtinendis decimis ad aliam eccle- 
siam spectantibus jure commni, absolute con- 
cessuin sine expre-sa mentione novalium, ad 
illa non extendi; ibi autem nulla distiuctio fit 
de clericis, aut laicis, sed absolutus est sermo ; 
ergo. 

6. Secunda sententia prolalilior. — Qua- 
propter hsec seutentia probabilior videtur. 
Nec esteadem ratio de privilegio negativo non 
solvendi decimas; tum quia hoc ex forma et 
vi verborum magis universale est propter ne- 
gationem inclusam; tum quia minus affert 
prsejudicium ecclesise, quia solum privat illam 
decimis prsediorum pertinentium ad unam 
personam; per aliud autem privilegium per- 
cipiendi decimas alterius parochise , omni- 
no privaretur ecclesia illa toto territorio suo, 
si tale privilegium ad novalia extenderetur, 
et omni spe habendi aliquam utilitatem ex 
tota illa terra; quod est grave detrimentum, 
quod considerasse videtur Pontifex in dicto 
cap. 2, de Decimis. Ad dictum autem capitul. 
Ex parte, respondcnt Rebuffus et Covarru- 
vias, ibi non esse sermonem de privilegio 
contrario juri communi, de quo hic loquimur, 
sed de ordinario jure parochiali, declarato in 
capitul. Cum contingat , de Decimis. Quem 
sensum satis indicaut illa verba, explicantia 
concessionem : Ut, videlicet, decimas de l'i,'/o- 
ribus terrce parochiarnm tuarum cuni inte- 
gritate percipias. Refert autem Rebuffus 
quamdam lectionern integram iliius textus, ex 
qua sensus ille evidens est. Nam ex illa con- 
stat , parochialem quamdam ccclesiam , per 
quemdam Episcopum privatam fuisse vete- 
ribus decimis, quas ille Episcopus, pra?textu 
cujusdam consuetudinis, cuidam canonico con- 
cesserat ; illa vero ecclesia veteres suas deci- 
mas a Pontifice recuperaverat. Postea vero 
petit, ut in illa concessione declaretur, sibi 
esse concessa novalia , quod profecto nulla 
declaratione indigebat ; tiim quia ex vi alte- 
rius gratise, quam Episcopus canonico fecerat 
in prsejndicium ecclesia? (etiamsi fuisset vali- 
da ), non erant com[!rehen.sa novalia quse pa- 
rochia? de jure competebant, juxta eamdem 
opinionem, quam defendimus, quod sub gc- 
nerali concessione decimarum facta in eccle- 
sise prpejudicium, non veniunt novalia ; tum 
etiam quia per illam concessionem resii- 
tuebatur ecclesia ad statum pristinum, et ju- 
ri consentaneum , et ideo non tam concede- 
bantur ei novalia, quam sua esse declara- 
bantur. 

7. Enodatur difficultas. — Dices : cur ergo 



182 LIB. 1. i)E DIVINO CULTU 

ia illo textu pro ratione affertur, quia cui 
majus conceditur, minus intelligitur esse eon- 
cessum. Respondet Rebuffus in integra non 
esse talia verba, i:ee talem rationem, quse 
vera non esset; quia in privilegio non valet 
argumentum a majori, seil a comprehensis 
ex vi verborum. Ratio ergo, qua; in integra 
ab illo relata redditur, est : Cum ergo percep- 
tio decimaru/i art parockiales ecclesias de jure 
comuiuni pcrtineat, per quod decimce novalium, 
quce fiunt in parochiis earumdem ad ipsas 
spectare noscuntur, etc. Quia vero alia verba 
in Gregoriana compilatione habentur, possu- 
mus illa trabere ad eumdem sensum ; non 
enim esse potest sensus illorum verborum, in 
privilegiis valere argumentum a majori ad 
minus, si tautum sit a simili, et non simul ex 
vi verborum : igitur juxta subjectam mate- 
riam intelligendum est,cum concessio, vel 
potius redintegratio fuerit facta in eo, quod 
fuerat expresse ablatum, multo magis factam 
fuisse in eo, quod expresse ablatum non fue- 
rat, et ad idemjus parochiee pertinebat. 

CAPUT XXIV 

AN LN SCCLESIA BAPTISMALI DECIMiB SOLVENDJE 

SIN7 . 

1. Dicendum superest de decimis solvendis 
in ecclesia baptismali, matrice vel cathedrali, 
quando heec a parochiali distinguitur, vel 
quando intra terminos sui territorii habet pa- 
rochiales ecclesias a^dificatas, ad quas proxime 
spectat cura aliquorum parochianorum. Et ut 
intelligatur dubium, advertendum est, regu- 
lariter ac ordinane eamdem ecclesiam solere 
esse baptismalem et parochialem ; baptismalis 
enim dicitur, in qua solent et debent fideles 
filios suos baptizare; etquia in eadem ecclesia 
eolent etiam sacramenta recipere, ac partici- 
pare divina, ideo talis ecclesia etiam est paro- 
cbialis. Contingit autem aliquando ut sub ec- 
clesia baptismali sint erectse parocliiales eccle- 
fiae, qua; baptismales non sint, sed pure pa- 
rochiales, quia uimirum fideles jam baptizati 
in eis lecipere debent alia sacramenta, ibi ta- 
men non baptizantur, sed in alia, in qua fons 
ba[>tismi relictus est pro aliis parochiis, quasi 
inferioribus;illa vero tunc speciali modo bap- 
tismalis dicitur. Non quia nullam omnino pa- 
rocbiam habeat, aliquam enim semper reti- 
net, respcctu cujus parochialis etiam est ; nam 
ii solum sit erecta ad juvaudas parochiales in 
ministratione baptismatis proptcr periculum 



NECESSARIO EX PR/ECEPTO. 
puerorum, tunc solum reputatur ut capella 
quatdam parochialis ecclesiae, unde iu prae- 
senteni considerationem non venit, quicquid 
Hebuffus sentiat in dicta qusestione 6, a nu- 
mer. 19. 

2. Quce sit ecclesia baptismalis. — Raptis- 
malis ergo proprie est, quse licet propriam 
habeat parochiam, habet etiam alias, quse il- 
lam aliquo modo recognoscunt iu hoc, quod 
ad professionem solemnem fidei, per sus- 
ceptionem baptismi faciendam, subditos suos 
ad illam deferre tenentur, unde talis eccle- 
sia respectu aliarum solet matrix appellari, 
juxta modum loquendi jnris in capitul. Adau- 
dientiam, \, de Ecclesiis sedihc., et capitul. 
Ex transmissa, de Prsesc., et cap. Praterea, 
2. deTransaction., et Clement. \, de Sent. ex- 
commun., ubi id notat Glossa, verb. Matrix, 
dicens, baptismalem ecclesiam matricem vo- 
cari, quia sicut mater generat, sic et illa re- 
generat per baptismum. Sed juxta hanc ra- 
tionem omnis baptismalis ecclesia esset ma- 
trix ; non tamen ita appellatur, nisi quando 
habet alias ecclesias sibi aliquo modo subjec- 
tas, ut sentit Panormit., capitul. Ex parte, 
de Rescript., num. 1, et notat Rebuftus, tract. 
de Decimis, cjusest. 6, num. 6 et 7. Qui etiam 
advertunt ecclesiam matricem simpliciter dic- 
tam, Cathedralem signiflcare, nisi qualitas 
materiee aliud necessario postulet, juxta cap. 
Venerabili, de Verb. signifieat. 

3. Ratio dubitaudi proponitur . — Probabilior 
sententia. — Hinc ergo nascitur dubium, quia 
jura interdum dicunt decimas solvendas esse 
ecelesise parochiali, cap. Quoniam, cap. Ad 
apostolicw, cap. Cum contingat, de Decimis; 
aliquando vero dicunt solvendas esse ecclesiaj 
baptismali, c. \, § In diosces., 13, quaest. 1, et 
cap. De dedmis, cap. Statuimus, cap In sa- 
cris, 16, queest. 1, et in Concilio Lateranensi, 
sub Alexandro III, p. 4, c. 3, ubi integre ha- 
betur cap. Nuncios, de Decimis, et dicitur : 
Omnes de Parochia tua moueas. ut decimas 
matricibus ecclesiis persolvant, ubi parochia 
dicecesim plane significat; per matrices autem 
ecclesias, videntur intelligi baptismales. Quau- 
do ergo eadem ecclesia parocbialis est et ba- 
ptismalis respectu ejusdem personee, seu fami- 
lia;, tunc plane procedunt omnia supra dicta, 
et ile illis ecclesiis loquuntur expresse cap. 
Questi, et cap. In sacris, 16, quajst. 1 . Quaudo 
vero una est liaptismalis, alia parochialis, du- 
bium est quomodo sint applieanda et intelli- 
genda omnia quce (iiximus. Polestque hoc tam 
t\c. personalibus, quam de proedialibus inter- 



CAP XXIV. AN IN ECCLESIA BAPT 
rogari. Primo ergo de personalibas probabi- 
lior sententia videtur, pertir.ere ad parochia- 
lem, etiamsi baptismalis non sit. Ita tenet 
Glossa in dieto cap. de Decimis, verb. Baptis- 
malem; Abb., in cap. Cum contingat, de De- 
cim., num. 6; Joann. Andr., et Anchar., in 
dicto cap. Ad Apostolicw ; Rebuff. , d. q. 6, 
n. 21 . Et ratio est, quia regula juris est, ut hse 
decimse parochiali ecclesise debeantur, ut su- 
pra visum est : at ecelesia parochialis , licet 
baptismum non tribuat, simpliciter parochia- 
lis est; ergo. Item si quis alibi baptizatus clo- 
micilium mutet, absolute debet decimas per- 
sonales illi parochiae, ubi fixit domicilium, 
juxta cap. ult. de Parochiis; ergo. Denique 
parocbialis ecchsia est, quse permanenter mi- 
nistrat spiritualia ; illi ergo debentur majora, 
et quasi continua stipendia; saltem ergo de- 
bentur decimse personales. Addit vero Abb., 
dicto cap. Cum contingat, cum Cardin., ibi- 
dem, verisimile esse, aliquam partem harum 
decimarum esse dandam ecclesise baptismali, 
quia Sacramentum aliquod administrat, et 
qnia solet esse ecclesia matrix, cui aliqua re- 
cognitio facienda est. Sed hoc licet servandum 
sit ubi consuetudine fuerit receptum, per se 
tamen non videtur necessarium ; tum quia 
semper in ipso baptismo fit aliqua oblatio, 
quse in recognitionem et stipendium illius mi- 
nisterii sufficit; tum etiam quia quatenus ec- 
clesia baptismalis matrix est, solet inferior 
ecclesia aliis modis vel actionibus subjectio- 
nem illam recognoscere, juxta cap. Ad au- 
dientiam, 1, cum Glossa ibi, de Ecclesiis sedi- 
fic. 

4. Decimce prcpdiales ad parochialem spec- 
tant. — Oijectio. — Secundo de prsedialibus 
multa dicunt Panorm. et Piebuff. supra; vera 
tamen resolutio esse videtur, ubi constiterit 
ecclesiam parocbialem babere territorinm pro- 
priis terminis clausum, ad illam pertinere de- 
cimas omnium prasdiorum, in illius territorio 
existentium, nisi aliunde constiterit, speciali 
aliquo jure pertinere ad ecclesiam baptisma- 
lem. Ita tenet Abbas, in dicto cap. Cum con- 
tingat, num. 8; et Archid., 13, qusest 1, in 
principio, et ad hoc suadendum faciunt cum 
proportione rationes adductse in puncto pree- 
cedenti. Favent etiam jura adducta, quse cen- 
sent hsec prsedia esse adjudicata parochiali 
ecclesiae talis territorii; nam talis est illa ec- 
clesia, simpliciter loquendo, licet baptismum 
non administret. Unde alia jura, quse de ec- 
clesia baptismali loquuntur, vel baptismalem 
aecipiunt pro parochiali, quia regulariter sunt 



ISMALI DECIM.E SOLVEND.^E SINT. 183 

eadem, et illa partitio extraordinaria est et 
rara ; vel certe loquuntur, quia praedia sunt 
constituta intra parochiam ipsius ecclesise ba- 
ptismalis. Dices : ordinario solet baptismalis 
ecclesia esse antiquior parochiali, et antea sub 
terminis suse parochia? comprehendisse totum 
territorium novse ecclesiae parochialis, ac sub- 
inde omnia prsedia illius territorii reali debito 
fuisse obligata illi ecclesiae antiquiori pro de- 
cimis prsedialibus ; ergo licet praedia postea 
transierint ad novam parochiam, transierunt 
cum onere suo, ac subinde illorum decimpe 
non viciiiGe ecclesise parochiali, sed baptismali 
et matrici debentur. Maxime quia in cap. Ec- 
clesia, et cap. Quicumque, 16, queest. 1, sta- 
tuitur ut ecclesise antiquae non priventur suis 
decimis propter novarum sedifieationem. 

5. Sohitur objectio. — Respondetur im- 
primis, argumentum posse converti, quando 
constiterit, parochialem ecclesiam esse anti- 
quiorem ; nam illi etiam favetjus parochiale, 
quod oritur ex continuo servitio, seu ministe- 
rio spirituali, et obligatione ad illud. Etita in 
eo casu rem esse indubitatam, fatetur Rebuffus 
supra, num. 17 Deinde si fuerit dubium de 
antiquitate, pro parochiali prsesumendum est, 
et ad baptismalem pertinebit probare suam 
antiquitatem et jus (quidquid Rebuffus supra 
contendat) ; quia jus commune magis favet 
parochiali, ut ostensum est, et propter rationem 
quam nunc subjungemus. Unde ulterius addo, 
etiamsi constet, ecclesiam baptismalem esse 
antiquiorem, et prius habuisse illa prsedia in 
suo territorio, per novse ecclesise sedificatio- 
nem juxta illos terminos, et legitimam erectio- 
nem illius in parochiam, cum assignatione ta- 
lis territorii, translata fuisse prsedia, etiam 
cum jure decimarum, ud talem parochiam, 
non obstante prsejudicio antiquioris ecclesise. 
Quod sane satis aperte videtur probare tex- 
tus in dicto c. Ad audientiam, 1, de Eccle- 
siis sedific. Et ratio est, quia licet res soleat 
transire cum onere suo, tamen quando causa 
et fundamentnm illius oneris cum ipsa re, 
pubhca anctoritate, et rationabili causa, in 
alium transfertur, etiam utilitas illins omnis 
debet in eumdem transferri, quia ratio justi- 
tise et sequitatis hoc postulat : in prsesenti au- 
tem, onus ministrandi sacramenta, quod ha- 
bebat antiqua ecclesia, transfcrtur in liovam 
parochiam, et illud est prsecipuum fundamei:- 
tum decimarum ; ergo et prsedia antiquae ec- 
clesise translata censeiida sunt in novam eccle- 
siam cnm utilitate decimarum, ac subinde non 
cum onere tradendi decimas alteri ecclesiae, 



181 



LID 1. DE DIVINO C.ILTU iSECESSAKIO EX 1'R/ECEl'TO. 



?ed cum jr.re percipicndi illas translata sunt. 
Alias prior eci'lesia abjecissct a se onus onero- 
sum (ut sie dicaui), seilieet, ministrandi sacra- 
mcnta in lciritorio nov;v parochio?, et reti- 
nnissct jus ct ntilitatem ail onus rcalc cjusdein 
territorii. quo 1 videtur contra a?quitatem pcr 
se luijucndo. Non e.-t ergo id pncsumendum, 
nisi aliqua certa ratiouc eonstet. 



in tilulum beneficii curati, aut vicanoe perpe- 
tna?,sed cst annexa baptismali, cujus parochus 
merccnarium illie coustituit, ut in ea serviat ; 
tunc enim tota est quasi sit una parochia , 
et ita omnes deeima? pertinent ad matricem. 
Et sic. ait Panormitanus, per textum ibi in cap. 
Exparte, de Rcscript., possc ecclesiam matri- 
cem pleianalem (sic enim appellat) tenere ca- 



6. Fxplicantur jura. — Quando ergo jura prtlam positam in suo plebanatu, non ponendo 



dicunt, antiquis ecclesiis non esse inferendum 
praqndieium quoad decimarum perceptionem 
per nova 1 ecclesia? a?difieationem, loquuntur 
imprimis, quando per nova? ecclesia? a?difica- 
tionem non dividitur parochia. Et ita loquitur 
aperte dictum capit. Ecclesia;, de novis orato- 
riis, et capit. Quicumque, de ecc.lesia, quain 
aliquis in sua proprietate asdificare vult de con- 
ser.su episcopi, qua? non solet esse parochia, 
sed simplex queedam capella. Secus vero est, 
quando sedificatio ecclesia? fit ad dividendam 
parochiam, juxta dictum cap. Ad audientiam, 
renovatum et auctum in cap. 4 Concilii Tri- 
dentini, sess. 21 , ubi declarat, posse hoc facere 
episcopum, etiam invitis rectoribus matricis 
eeclesia?, seu baptismalis, juxta formam prsedi- 
cticap. Ad audientian. Ad quam formam ma- 
xime spectat, ut id non fiat sine magna ne- 
cessitate parochianorum, ut quando alias non 
possunt accedere ad divina audienda sine ma- 
gno incommodo, ut ibidem dicitur, et notant 
Doctores in diclo cap. Ad audientiam. Ubi vi- 
deri potest Glossa, 2, et circa lllam Abbas, qui 
bene hoc explicat. Denique oportet advertere 
semper pra?sumi, hanc translationem decima- 
ium ad parochialem ecclesiam ex rationabili 
causa et modo legitimo factam esse, nisi op- 
positum probetur, ut notavit Abbas in dicto 
cap. Cum contingat, num. 8; et Rcbuffus, in 
dicta qua?stione 6, numero 15, ex cap. Nisi 
essent, de Pra?ben. Et faciunt cap. ultimum, 9, 
q. -2, et qua? congcrit Felin. in cap. de Quarta, 
de Prrcscription., numero duodecimo. 

7 Limitationis ratio explicatur, — Addidi 
vero limitationem : Nisi aliunde constiterit, 
ecdesiam iapfsmalem retinuisse jus ad tales 
decimas, quia ccrtum est multis modis hoc 
pos-e contingere Unus est, si coustct transa- 
ctionem et compositionem esse factam in erc- 
ciiiin ■ parochialis ecclesia? inter eam ct baptis- 
ihalem, cum approbatione episcopi, et cx vi 
illius decimas nlcntas esse baptismali ccc.le- 
sia-, ct parocbiali alite.r essc provisum ; nam 
tunc id scrvandum c-t, ut notat Rebuilus su- 
pra,n. 12. Alins est, si parochialis ecclesia non 
c-t omnino separata a baptismali, nec crecta 



ibi rectorem, sed capellanum, qui eam officiet. 
Tertius esse potest titulus consuetudinis, nam 
in hac materia habet magnam vim, ut jura 
docent. Et consnetudo ostendit, a principio 
erectam fuisse inferiorem ecclesiam cum hac 
conditione et modo, pra?sertim quando ahunde 
habet smTicientes redditus sine talibns deci- 
mis. Et tunc siue dubio sufficiet decennalis 
consueludo, quia illa non est aperte contra 
jus, sed ad summum est de jure dubio ; et ideo 
Innocentius et alii, in dicto cap. Cum conlin- 
gat, dicunt, in toto hoc dubio standum esse 
consuetudini, nam si ha?c favet parochiali, 
multo magis procedunt ea quse diximus. 

8. Idem sentiendum etiamsi baptismalis ec- 
clesia slt cathedralis. — Addo pra?terea, di- 
ctam resolutionem procedere, etiamsi ecclesia 
baptismalis sit cathedralis vel cujuscumque 
dignitatis; semperenim pro parochiali pra?su- 
mitur, non solum, quando illi favet consue- 
tudo, sed etiam secluso hoc. titulo, ex vi ordi- 
narii juris, quando oppositum sufficienter non 
probatur in alterius eeclesise favorem. Nam 
sola major dignitas talis ecclesia? non confert 
illi speciale jus ad decimas pra i diales alterius 
parochia?, etiamsi illi alias subjecta sit. Dicit 
tamen Glossa, in cap. Quicumque, 16, q. 1, in 
fin., phiralem ecclesiam (sicenim parochialem 
appellat) debere suas decimas in qnatuor par- 
tes dividere, et quartam dare ecclesia? baptis- 
mali, alias pro pauperibus, fabnca ct suis cle- 
ncis retinere. Sedhoc nullo jure probat, etsu- 
pra ostenstim est, quartam illam portionem 
esse de jure episcopali; non ergo debetur de 
jure ecclcsia? baptismali, qua?cumque illa sit. 
Unde tandem constat, hoc jus pncdialium dcci- 
marum, quod diximus esse in tali parochiali 
ecclesiapura, cxtcndi ad novalia, qua? post ta- 
lis ccclcsia? fundatioiiem in illius territorio 
facta fuerunt, quia non ex privilegio vel pra?- 
scriptionc habct talcs decima^, sed ex vi juris 
communis pertincntis ad parochialcm ecclc- 
siain, ct ideo in illa locum habet decisio cajtit. 
Quoniam, ct cap. Cum contingat, de Decim. 
Idcin vero dicendum cst debaptismali ccclcsia 
in illis casibus, in qnibus pra?dialcs dccitnas 



CAP XXV. AN LAICIS 
antiqui territorii retinuisse ostenditur ; tiinc 
enim non nisi jure parochialis ecclesiEe ab anti- 
qao illi conveniente illas retinet, et ideo ad 
uovalia semper extendi potest. 

9. Quando prcediain nullius parocliice terri- 
torio sunt, quid dicendum. — Tandem vero in- 
terrogari potest in hac materia, ad quam eccle- 
siam pertineant deeimee preediales, ubi con- 
stat, prsedia non cadere intra territorium ali- 
cujiisparochiee. Respondeo breviter, ad nullam 
ecelesiam jure communi pertincre, sed ad epi- 
scopalem mensam. Ita docet Panormitanus, 
dicto cap. Cum contingat, et sequitur Rebuf- 
fus, qusest. 7. num. 8, et sumitur ex dicto 
cap. Quoniam, quateuus decernit decimas no- 
valium ad Episcopos pertinere, quando terrse 
de novo cultee intra certam alicujus ecclesiae 
parochiam nou continentur, nisi Episcopus 
eas velit alteri ecclesiae deputare. Eadem au- 
tem ratio est de terris quibuscumque ab anti- 
quo cultis, extra terminos parochiarum exis- 
tentibus. Generalis autem ratio esse videtur, 
quia Episcopus, ante divisionem parochiarum, 
habetjus disponendi de omnibus decimis to- 
this dioecesis modo sacris canonibus preescri- 
pto; si ergo in divisione parochiarum aliquse 
teme nulli parochise designatse fuerunt, sub 
antiquo jure remanserunt; unde relictse ceu- 
sentur pro mensa episcopah, vcl illi accrevisse, 
si postea de novo cultae sunt. Et ita videtur hoc 
jus declarari in illo cap. Quoniam. 

CAPUT XXV 

POSSINTNE DECIMjE DEBERI AUT JUSTE SOLVI 
LAICIS. 

1 • Variis personis decimas solvi. — Vulgaris 
distinctio. — Licet dictum sit, decimas certis 
locisseu parochialibus ecclesiis esse solveudas, 
tamen propter personas dantur, ad quarum 
sustentationem preecipue ordinantur Personee 
autem sunt varise : quidam enim sunt laici, 
alii clerici; et inter clericos quidam habent 
curam animarum, alii minime; quidam item 
habent in tali ecclesia ministerium aliquod, 
quidam nullum habent. Igitur exponere nc- 
cesse est cui ordini personarum decimae de- 
beantur ordinario jure, et consequenter di- 
(endum erit quibus ex consuetcdine vel privi- 
legio competant. Ad cujus qusestionis decisio- 
nem vulgaris distinctio supponenda est : nam 
potest esse sermo vel de jure, seu titulo perci- 
piendi decimas, vel de ipsis decimis, prout 
sunt quidam temporales fructus pretio eesti- 



DEBEANTUU DECIM.-E. 18,'i 

mabiles. Inter quee discrimen assignatur, quod 
jus ad decimas percipiendas spirituale quid 
est, quatenus est fundatum in spirituali mi- 
nisterio, seu in potestate et obligatione mi- 
nistrandi spiritualia, ratione cujus ministerii 
temporalia dantur. Quod probatur optime ex 
cap. ult. de Rerum permut., ubi hac ratione 
dicitur jus percipiendi decimas, non posse 
temporali pensione compensari, quia non po- 
test spirituale pro temporali comparari. At 
fructus ipsi decimales temporales sunt, ut 
constat. 

2. Objectio. — Sokitur. — Dices : etiam jus 
ad decimas percipiendas potest esse temporale, 
ut si quis conducat beneficium, titulo eonduc- 
tionis habet jus ad decimas, quod temporale 
est. Idem acquiri potest titulo venditionis : 
potest enim quis futuras decimas hujus anni 
vendere, et consequenter alteri jus conferre 
ad illas percipiendas ; laici etiam saepe viden- 
tur habere hoc jus, et tunc necesse est esse 
temporale. Respondco sermonem esse de jure 
proprio, et per se pertinente ad decimam, ut 
talem, et juxta institntionem suam; de hoc 
enim procedit ratio facta, et de illo Ioquuntur 
jura, cum dicunt, benefieium dari propler of- 
ficium, et ideo esse quid annexum rei spiri- 
tuali. Conductor autem aut emptor non habet 
tale jus ad decimam, nec illam respicit ut de- 
cimam, nec ut stipendium pro munere spiri- 
tuali, sed solum materialiter (ut sic clicam), 
ut est quidam temporalis fructus tanto pretio 
aestimabilis. Et similiter laici habentes deci- 
marum concessionem aliquam non proprio 
jure illas recipiunt, sed quasi vice aliorum, ut 
statim dicemus. 

3. D&cimce, ut tales, non debentur laicis. — 
Ratio assertionis. — Ex his ergo dicendum est 
primo, decimas, ut tales sunt, et ut suntec- 
clesiaatici fructus, per se non deberi laicis, 
neque illis esse solvendas. Est certa, et com- 
munis sententia , quam D. Thomas et alii 
Theologi 2. 2, qua>,st. 87, art. 3, tenent. Idem 
divus Thomas, Quodlib. % art. 8, ad argum. ; 
Alens., 3 p., q. 51, memb. 0, art. 4 ; Abulens., 
qunest. 178, in dicto cap. 23 Matth. ; Glossa 
communiter approbata in cap. Quamvis, de 
Decimis, verb. Concesserit, et Glossa in cap. 
Causam quce, de Prsescript., et Doctores com- 
muniter; Rebuffus late, dicto tract., queest. 40, 
fere per totam; Covairuvias, dicto cap. 17, a 
num. 6; Gutlierez, dicto cap. 21, a num. 64. 
Et habetur seepius iu jure, cap. Decimas, 46, 
quaest. 7, ubi Gregorius VII, cum Concilio La- 
teranensi, sic ait : Decimas, quce in vsum pie- 



180 



LID 1. DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR.«CEPTO. 



talis cnicessas esse, canonica auctoritas de- 
monstrat, a laicis possideri auctoritate aposto- 
lica prohibemus ; et infra : Decimas et primi- 
tias, quas jurc sacerdium csse sancimus, etc. 
Notatur autein in editione Gregoriana, priora 
verba reperiri etiam iu Goncilio Romano, sub 
Innoeentio II, cap. 9; et utrumque Goncilium 
extare in Bibliotheca Vaticana ; posteriora 
autem verba in neutro Concilio inveniri. Idem 
vero babetur in cap. Quamvis, cap. Prohibe- 
raus, cap. Adhrec, cap. Tua, 1, de Deciinis, et 
in cap. Causam, de Preescription. ; et gencra- 
tim de oblationibus Ecclesiee idem tradit Da- 
mas.,in capite ult., 10, qusestion. 1, refert- 
que idem fuisse in Niceeno Concilio statutum ; 
sic etiam intelhgendum est quod in capit. ult., 
16, qusestion. 7, dicitur, usum decimarum et 
oblationum ssecularibus provenire non posse. 
Idem fere in cap. Pervenii, 1, queestion. 3 et 
16, queest. 7. Ratio vero clara est, qua laici 
spiritualia ministrare non possunt ; ergo non 
sunt capaces spiritualis juris ; ergo proprium 
jus decimarnm non potest illis convenire; er- 
go laicis nou possunt per se, seu ratione' illo- 
rum deberi decimee. 

4. Quam immutabilis sit hcec regula. — 

Prcescriptione non nmtatur hocjus. — Atque 

binc colligitur, banc regulam non solum pro- 

cedere de jure communi, sed etiam simplici- 

ter de jure ita fandato in naturali ratione, 

supposita institutione divina, ut per nullam 

preescriptionem vel bumanam concessionem 

immutari possit, si formaliter ac proprie lo- 

quamur.Declaratur imprimis ex ratione facta, 

quia ratio naturalis dictat, neminem esse ca- 

pacern stipendii, qui non est eapax ministerii 

aut laboris cni stipendium respondet; sed 

laici jure divino sunt incapaces spiritualis 

ministerii, ut nunc supponitur, et est per se 

coi^tans in jure; ergo sunt incapaces decima- 

rum, ut sunt stipendium ministrorum Eccle- 

she ; ergo nullo modo potest immutari jus, 

prohibens ne laici decimas accipiaut. Deinde 

piT partf s ostenditur. Et primo, non posse 

laicns decimas prcescribere, aperte docel Ale- 

xander III, in cap. Causam qua?, de Preescri- 

ption. ; ergo maxime id verum cst de decimis, 

hoc modo et quasi formaliter spectatis, qua- 

tenus ratione proprii et intrinseci juris deben- 

tur Et ratio est, quia pnescriptio snpponit 

caparitatem tituli, et possrssionis justie, seu 

livilis, quia siue tah posscssione non currit 

prcescriptio, juxta regnlam juris, in sexto. An 

ver > possint laici prcescribere decimas ipsas 

ijua-i inateriahter, id cst, fructus illos aho 



nomine et ratione percipiendo, mox dice- 
mus. 

"». Neque etiam humana concessione varia- 
turhocjus. — Tandemhinc etiam facileproba- 
tur, non posse hoc jus immutari per humanam 
concessionem, etiamsi pontificia sit, quia non 
potest Pontifex laicis concedere spiritualem ti- 
tulum, quia non potest illis concedere spiritua- 
lia ministeria. Et hoc sane clarum est in minis- 
teriis, quse essentialiter pendent a potestate or- 
dinis,ut sunt oblatio sacrificii, et administratio 
sacramentorum, et consequenter usus spiritua- 
lis jurisdictionisin foro poenitentiee. De aliquo 
vero usu spiritualis jurisdictionis in exteriori 
foro Ecclesiee, et de aliquo spirituali ministerio, 
quod sine ordine aliquo potest exerceri vel in 
publicis orationibus , vel in alio ministerio 
Ecclesise, potest esse nonnullum dubium, cur 
mediante tali ministerio non possit jus aliquod 
decimarum laicis concedi, saltem a Pontifice, 
sed de hocinferius dicam. Nunc breviter dico, 
etsi aliquid possit hoc titulo aliquibus con- 
cedi, qui proprie clerici non sunt, nihilomi- 
nus non eis concedi ut laici sunl, sed ut ali- 
quo modo fiunt ecclesiastic.ee personse, ut pos- 
tea declarabo. 

6. Laicos posse licite percipere fructus deci- 
marum. — Secundo ergo dicendum est, non 
repugnare quin laicee personee licite interdum 
percipiant fructus decimarum, non proprio ti- 
tulo, sed vel nomine clericorum, ad quos per- 
tinent, vel perjustam dispensationemetappli- 
cationem prselatorum Ecclesiee. Sensus asser- 
tionis non solum est de perceptione decima- 
rum quasi materiali, vel ministeriali, ut sic 
dicam, qualis est in famulo, vel oeconomo, qui 
colligit fructus non sibi, sed domino, in cujus 
possessionem et dominium statim transeunt ; 
nam hoc non est proprie percipere decimas. 
neque hoc poterat in queestionem venire, cum 
constet posse clericos, per ministerium laico- 
rum, redditus suos colligereac percipere.Sen- 
sus ergo est de propria perceptione quasi for- 
mali, qua quis fructus colligit, ut in suam 
possessionem et dominium illos transferat. 
Et in hoc sensu assertio est communis, divi 
Thomse, et aliorum, quos supra retuli; Glossas 
receptee in cap. Quamris, de Decimis; Abbas 
ibi, et dicto cap. Ad Jiitc, et dicto cap. Cau- 
sam; Rebutlus, dictaqua'st. 10, a nutner. 33; 
Tiraquel., de Retr., tit. 1, § 1 Glossaj, num. 
51 Estque conclusio per se clara, quia dcci- 
m;i' hoc modo spectata? res temporales sunt, 
ideoque in potcstatem juste venire possunt, 
dummodo ratio accipicndi illas et ab his ma- 



CAP. XXV. AN LAICIS 
net , quibus jns decimarum , et primarius 
usus earum competit, et justam aliquam cau- 
sam habeatlaicis accommodatam. Hoc autem 
modo illam accipiunt, quando et nomiue cle- 
ricorum, ad quos pertinent, et ex aliqua jus- 
ta causa illas recipiunt. Atque ita probatur 
etiam assertio ex jure, in cap. 2, de Locato. 
Dico autem hoc posse concedi per justum con- 
tractum, et jure non prohibitum, quia inter- 
veniente Ecclesiae prohibitione , jam laicus 
non perciperet decimas ex Ecclesise consensu, 
et approbatione ; unde nec nomine Ecclesise, 
nee justa aliqua ratione, aut titulo eas posset 
exigere. 

7. Quiius modis laici accipiant hoc jus. — 
Statim vero occurrit inquirendum, quibus 
modis possint laici accipere hanc facuUatem 
percipiendi fructus decimarum licite et vali- 
de, saltem nomine clericorurn, a quibus talem 
facultatem accipiunt. Iii quo imprimis consi- 
derandum est, aliud esse accipere fructus, 
seu redditus decimarum jam perceptos ab ip- 
sis ecclesiasticis personis, ad quas pertinent; 
aliud vero esse accipere facultatem durabilem 
ac diuturnam exigendi decimas ex conces- 
sione habentium spiritualem potestatem, at- 
que adeo nomine illorum. De priori modo hic 
non tractamus, quia revera tunc non solvitur 
decima laico, de quo tantum hic agimus, sed, 
postquam sacerdoti soluta est a laico, ipse sa- 
cerdos illam iteruro dispensat in laicos, et tunc 
sacerdos est, qui proprie utitur suis redditi- 
bus, eos dispensando, vel donando laico; post- 
quam autem in dominium laici transeunt, jam 
non habent rationem bonorum ecclesiastico- 
rum, sed mere temporales sunt, et libere illos 
potest expendere. 

8. Regula discernendi an justa sit acceptio 
decimarum. — Regula autem discernendi 
quando talis acceptio fructuum ecclesiastico- 
rum, etiam de mauu clerici, licita sit vel illi- 
cita laico, sumenda est ex parte clerici ; nam 
si clericus bene dispensat, laicus licite recipit ; 
si autem sacerdos dat quando non potest, alter 
iuique accipit, quia saltem cooperatur iniquae 
actioni ac distributioni ; non tamen semper 
eodem modo. Nam clericus si dispenset eam 

■partem decimarum quarum non est dominus, 
sed solum fidelis dispensator, et in donatio- 
nem excedit suam commissionem, et decimas 
donet eis qui non sunt capaces earum, juxta 
titulum et rationem dispensationis clerico 
commissse, tunc sicut dans dat contra justi- 
tiam, ita et recipiens, nec potest a* eeptas de- 
cimas tuta conscientia retinere, sed tenetur 



DEBEANTUR DECIHLE. 187 

eas Ecclesise restituere. Si vero clericus donet 
decimas quarum est dominus, peccet autem 
in modo contra charitatem, vel aliam ecclesias 
prohibitionem non irritantem donationem, 
tunc peccabit quidem accipiens propter co- 
operationem, nihilominus tamen factum tene- 
bit, et postea retinere poterit quse accepit, et 
illis licite uti, quia effectus est dominus. Quan- 
do autem clerici habentes redditus ecclesias- 
ticos peccent uno vel alio modo, vel nullo 
modo in expendendis decimis, dicemus, Deo 
dante, tractando de clericis et beneficiis, quia 
non pertinet ad praesentem materiam. 

9. Alius modus guo laici decimas perci- 
piunt. — Agimus ergo in prsesenti de alio 
modo facultalis, quse interdum conceditur 
laico ad accipiendas et exigendas decimas, 
vice et nomine clericorum : et hoc etiam in- 
terdum concedi potest ex vi particularis juris, 
quod clericus vel aliqua ecclesia habet ad ta- 
les decimas, interdum vero ex universali ali- 
qua potestate gubernandi et dispensandi ec- 
clesiastica bona. Priori modo, unusquisque 
clericus habens ecclesiasticum beneficium, ra- 
tione cujus decimas habet, potest sua aucto- 
ritate et voluntate, eas locare ad breve tem- 
pus, et pro illo dare conductori facultatem ad 
exigendas illas, juxta cap. secundum, de Lo- 
cato, Et eadem ratio est de quolibet alio justo 
contractu, ut satis indicatur in Clem. \, de 
Reb. eccles. non alien., in flne ; ut autem con- 
tractus sitjustus, necesse est imprimis ut jure 
canonico non sit prohibitus, ut in dicta Cle- 
men,, etcap. Ntdli, deReb. Eccles. non alien., 
ubi constat maxime necessarium esse, ut con- 
tractus in alienationem jnrium Ecclesiee, seu 
bonorum immobiliurn, non transeat; hvec 
enim maxime prohibita est. Reputaturautem 
alieuatio, quando est locatio perpetua, seu ad 
longum tempus, ut notant Glossa, et Doeto- 
res, in dicto cap. 2, de Locat., qui tempus 
illnd dicunt esse decennium; nam infra il'ud 
ex jure communi tempus reputatur breve, ut 
de septennio habetur in cap. ultim. Ne prce- 
lati vices suas ; et notat Glossa in dicta Cle- 
ment. 1 At vero Pius II, in Extravagant. Am- 
iitiose, de Rebus eccles. non alienan., hoc 
tempus contraxit ad triennium, et irritavit 
omnein locationem aut venditionem longioris 
temporis. Q1133 constitutio servanda est, ubi 
non fuerit contraria consuetudine derogata. 
Unde a fortiori fit, etiam concessionem ad vi- 
tam esse prohibitam auctoritate privata, vel 
etiam Episcopi, ut notavit Abbas, in cap. 
Quamvis, de Decim. Quia concessio ad vitam 



188 LIIV I. DE DIVI.NO CLLTL N 

non potest brevis temporis cxistimari, quod 
etiain de jure eommuni ille affirmat, et v:de- 
tur verum. Oportet autem considerare, hanc 
prnhibitionem non esse tantum in ordinc ad 
laicos. sed ctiam ad clericos, quia etiam iiitur 
ecelesias, monasteria, vel Episcopos non li- 
cent ha? alienationes, et ideo nihiljiabent pe- 
culiare quod ad prasens pertineat. 

10. Decimas pro stlpendia conferri laicis 
posse. — Alio etiam modo possunt decimae 
conferri laico per modum temporalis stipen- 
dii : sic enim potest laicus accipere ab eccle- 
sia particulari, vel ab Episcopo portionem ali- 
quam in fructibus decimarum pro obsequio 
exhibito ecclesiae, vel in cantu publico, vel in 
docenda grammatica, vel in alio simili obse- 
quio quod per laicos exerceri potest; et tunc 
laicus non suo jure spirituali, sod ecclesia?, 
vel episcopi auctoritate recipit fructus illos, 
tanquam mercedem pro temporali obsequio. 
De quo etiam modo percipiendi decimas, uulla 
est difficultas quin licitus esse possit, quia in 
eo non conceduntnr decimae laicis, ut aliquam 
spiritualitatem habent, sed ut sunt quid mere 
temporale, et justo titulo, et ab habente po- 
testatem, ut supponitur, largiuntur Unde 
tunc etiam usus decimarum non a laico, sed a 
clerico, vel ecclesia exercetnr, et per illum 
usum fit, ut pars illa decimarum ad tempo- 
ralem (ut sic dicam) statum transferatur ex 
justa causa, ut sit justum pretium corporalis 
laboris, vel obsequii pretio sestimabilis. Et in 
hoc genere concessionis nulla videtur facta in 
jure temporis limitatio, sed potest ad decen- 
nium, et ad vitam alicujus fieri ; in hoc enim 
contractu ecclesia, vel ecclesiastica persona 
non locat bona ecclesiae, sed conducit potius 
alterius operas, quas potest ad longumtempus 
couducere, quod illi prohibitum non cst, imo 
in usu ita servatur. 

1 1 AJw.s modus conferendi decimas laicis 
per donationes. — Ad alium modum conre- 
dendi decimas laicis, per superiorem et uni- 
versalem potestatem dispensandi ecclesiastiea 
liona, speetant maxime liberales donationes 
dc( imarum, qute intrrdum fieri solent laicis 
per legitimam potestatem. Sic enim reges et 
principes steculares solent interdum percipere 
tertiam vel quartam parterc decimarum, vel 
ccita qua-dam .sub.-idia aut alia geuera contri- 
liutionum, ex ecclesiasticis decimis. Hoc au- 
tem possc esse licitum, praxis Ecclesia; oslen- 
dit; nec enim verisimile est, tam frequentem 
con-netudinem inter calholieos principes, con- 
sentientibus Pontificibus, honestari non posse. 



ECESSMUO EX 1>U,ECE1>T0. 
Nee etiam ostendi potest iu illo usu decima- 
rum intrin-eca malitia, ut licitus esse nou 
valeat. Multa vero concurrere necessarium est, 
ut sancte fiat. Primum enim certum est, id 
non posse fieri propria auctoritate, et potes- 
tate ipsorum principum ssecularium : sive 
enim illi usurpare tentent hoc jus, sive aliis 
concedere, injuste faciunt, et res Ecclesiis ra- 
piunt ; unde neque ipsi, neque illi quibus eas 
coucedunt, retinere illas possunt, et varias 
censuras incurrunt, ut constat ex omnibus 
titulis de Reb. eccles. non alien., et ex cap. 
Prohibemus, et cap. Tua, 1, de Decim., et in 
Bulla Ceence clausula 17. 

12. Has concessiones a Ponti/ice fieri. — 
Oportet ergo ut talis concessio per ecclesiasti- 
cam potestatem fiat. Quam potestatem sine 
controversia habet Summus Pontifex, nam in 
omni genere gubernatioiiis et admiuistratio- 
nis ecclesiasticse, habet supremam potestatem. 
Item quia liEec potestas moraliter necessaria 
est ad bonum Ecclesise universale, et com- 
mune; ergo non deest ipsi Ecclesiee; ergo 
maxime est in Pontifice, nam per illum omnis 
similis potestas ad Ecclesiam manat, ut alibi 
ostensum est. Denique ex usu ipso id constat; 
ssepe enim Pontifiees, cum regibus Hispaniee, 
et Galliae, hac gratia usi sunt, ut videre licet 
in Covarr., libr Pract. qusest., cap. 33; Ue- 
buff., quaest. 10, de Decim. An vero Episcopi 
inferiores hanc potestatem participent, infra 
dicemus. Denique necessarium est ut talis 
concessio ex legitima causa fiat, qualis inter- 
dum sumitur ex magnis obsequiis ac benefi- 
ciis ab aliquo rege aut principe in Ecclesiam 
collatis, praesertim quando facta sunt cum 
magnis expensis, ac laboribns, nam hujusmo- 
di gratitudo et remuneratio ad universale bo- 
num Ecclesia3 neccssaria est, ut constat, et 
indicavit D. Thomas, dicto Quodlib. 2, art. 8, 
ad argum. Aliquando vero hsec concessio fit 
per modum subsidii propter imminentes ne- 
cessitates ad rcsistendum infidelibus et lucre- 
ticis, et aliis Ecclosia? hostibus. Scepe vero 
conceduntur decimie in feudum cum aliqua 
rccognitione et obligatione alicujus obsequii, 
vel adjutorii in certis occasionibus, vel neces- 
sitatibus, in quo etiam habetur ratio gratitu- 
dinis, et defensionis Ecclesice, simulque id 
pertinct ad quemdam splendorem et auctnri- 
tatem Ecclesiw;, ut pradati ejus in majori ve- 
neratione ac honore, etiam a temporalibus 
principibus, habeantur. An vero talis conces 
sio possit csse perpetua, capite sequenti,dicc- 
inns. 



CAP XXVI. AN DEClM.E DENTUR IN FEUDUM PEP.PETUUM. 



180 



CAPUT XXVI. 

AN mClMM FOSSINT DARI LAICIS IN FEUDUM 
AUCTORITATE 1NFERIORUM EHSCOPORUM. 

1 . Quoniam certnm est auctoritate Pontificis 
hoc fieri posse, ut ex supra dictis constat, et 
obiter hic dicetur, solnm de cseteris Episcopis 
movetnr qusestio, in qua duo solent distingui 
tempora : unum est ante Concilinm Latera- 
nense sub Alexandro III, anno 1 179 ; aliud ab 
ipsoConcilio. Ego vero (utinfra dicam) potius 
distinguenda puto heec tempora a tempore 
Urbani II, qui per 84 annos ante illud Conci- 
lium Lateranense prsecessit. Item distingnitur 
de concessione vel in perpetuum feudum, vel 
ad tempus, aut ad vitam. Primo ergo de con- 
cessione temporali, seu vitalitia, commnnis 
sententia est, fieri posse ab Episcopo ex justa 
causa, ut propter magnum obsequium Eccle- 
sia? prsestitumj eam a tyranno defendendo, 
vel propter ahud simile. Ita tenet Glossa, in 
cap. Quamvis, de Decimis ; quam refert, com- 
muniter probatam es.~e dieens, Covar., dicto 
cap. 17, num. 5. Illa vero Glossa dicit quidem 
posse hanc concessionem fieri laico ad vitam, 
non tamen dicit Episcopum habere hanc po- 
testatem, sed indifferenter loquitur : unde 
Abbas eam intelligit etiam de locatione, quse 
propria et privata auctoritate fleri potest; ipse 
vero addit, sine Episcopi auctoritate fieri non 
posse locationem ad vitam. Unde extendendo 
sermonem ad concessionem remunerativam, 
seu feudalem, sentit ipse posse fieri auctori- 
tate Episcopi, quod etiam siguificat in dicto 
cap. Ad hcec ; refert etiam Covarruv. Car- 
din. et Bald. in eam sententiam, quam ipse- 
etiam sequitur, non tamen affert llh.is funda- 
mentum ; videtur autem posse probari ex de- 
creto Urbani II , quod referlur iu Rubrica 
Episcopum vel Abbatem, iu Usibus feudorum, 
de quo plura inferius. Et ratio reddi potest, 
quia hoc non invenitur Episcnpo prohibitum; 
ergo intelligitur concessum per ordinaiiam 
ejus potestatem, cumad bonum et ordinariiun 
regimen pertinere possit. Item ex his qute de 
feudis perpetuis statim dicemus, hoc potest 
colligi pcr argumentum a contrario, quia in 
feudis perpetuis facta est specialis prohibitio; 
ergo signum est temporalia non esse ita pro- 
hibita, quin ab Episcopo dari po^sint, unde 
heec assertio communis in sequentibus magis 
expendetur et explicabitur 

2. Pottrisse Episcopum olim fructus decima- 



rum in feudum perpetuum dare laicis. — Se- 
eimdo supponunt omnes, olim potuisse Epis- 
copos fructus decimarum in feudum etiam 
perpetuum dare laicis ex justa causa, et multi 
existimant illud jus durasse usque ad Conci- 
lium Lateranense sub Alexandro III; fortasse 
tamen solum duravit usque ad Urbmum II. 
Unde etiam attendendum est, similes conces- 
siones antea factas, nunc posse retineri tuta 
conscientia. Ita colligitur ex auctoribus sta- 
tim citandis. Ratio prioris partis illa esse vi- 
detur, quse faeta est, quia ante illud tempus 
non erat talis prohibitio facta; ergo intelli- 
gitur potestas concessa, quia Episcopus in suo 
episcopatu potest quicquid potest Pontifex in 
Ecclesia, nisi prohibeatur Qua3 regula maxi 
me verum habet in his, quse ordinarie fieri 
contingunt absque dispensatione aliqua in 
jure communi. sed ex generali (ut itadicam) 
et communi praelatornm providentia ; hujus- 
modi autem sunt istee concessiones seu infeu- 
dationes, etiam perpetuee, ut Doctores suppo- 
nunt : praesertimque videri potest Felin., in 
cap. Quw in ecclesiarum, de Constit., n. 69, 
§ Quinta declaralio. Maxime vero confirma- 
tur ex dicto Decreto Urbani II, ex quo etiam 
aperte probatur posterior pars, nam de feudis 
antea factis ibi dicitur, in suo robore perman- 
sisse. Quia nimirum decretum illud non re- 
vocavit concessionem aut infeudationes antea 
licite factas, sed solum prohibuit in futurum; 
ergo prius factae validee permanserunt; ergo 
tuta conscientia retinentur a laicis eeque ac 
antea. Quod ex dicendis amplius declarabitur 
et confirmabitur. 

3. A guo tempore concessio feudi perpetui 
irrita sit sine Summi Ponlificis auctoritate. 
— Tertio dicendum est , post illud tempus 
omnes concessiones laicis factas in feudum 
perpetuum decimarum sine pontificia aucto- 
ritate illicitas esse, imo et initas et inanes. In 
hoc omnes Doctores conveniunt, multi tamen 
existimant hanc prohibitionem inccepisse a 
tempore Concilii Lateranensis sub Alexan- 
dro III. Quod maxime tradit Covarruvias, dic- 
to num. o, quem Aragon. sequitur 2. 2, 
qusest. 87, artic. 3. Ego vero, cum Rebuflb et 
aliis, antiquiorem esse existimo prohibitio- 
nem, imo nullam inveniri specialiter ab Ale- 
xandro III factam. Quod ostendam, exponendo 
decreta quse in hac materia afferuntur. Pri- 
mum est cap. Prohibemus, de Decimis, ex dicto 
Concilio, part. 1 , c. 14, in fine, ubi sic habetur : 
Prohibemus ne laici, decimas cum animarum 
suarum periculo detinentes. in alios laicos pos- 



100 



LIB. I. DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PR.ECEPTO. 

rcl ablatem, iibi sic dicitnr : Itetn, si Episco- 



sint aliquo modo transferre ; si quis vero acce- 
perit. et Ecclesice non reddiderit , Christiana 
sepultura pricelur Quem textum late expen- 
dit Rebuffus, dieta quaest. 10, a num. 11. Ta- 
men si attente verha pensenlur, intelligetur 
illam proliibitionem non esse universalem 
simpliciter, nec directe fieri Episcopis, ne de- 
cimas in feudum concedere possint, eo modo, 
quo antea poterant, quia nnlla mentio Epis- 
coporum ibi fit, sed prohibitio directe dirigi- 
tur in laicos, et non ad omnes indiscrimina- 
tim, sed specialiter ad illicite decimas deti- 
nentes, nimirum (ut Rebuffus significat) quia 
illas de manu principum seecularium, praeser- 
tim cujusdam regis Francia?, et non de manu 
praelatorum Ecelesiee illas acceperant; vel cer- 
te generalius, quia ab illis acceperunt, qui 
dare non poterant, ut infra dicam; illi enim 
qui decimas sic receperant , eas retinere non 
poterant, et in malo statu erant, eas oceupan- 
do, juxta capitulum seeundum, deReb. eccles. 
non alien. Unde etiam sine prohibitione nova 
Concilii Lateranensis eas non poterant trans- 
ferre in alios, sed tenebantur statim eas Ec- 
elesias restituere. Tamen ex justis causis , et 
fortasse ad vitanda scandala, noluit Concilium 
eos ad hoc cogere per ecclesiasticam perso- 
nam, sed solum prohibere ne illas iu alios 
transferrent, ut saltem per mortem eorum ad 
Ecclesiam redirent. Nec tamen propterea eis 
concessit , ut licite in vita retinerent quaa 
male acceperam, sed in hoc permissive se ha- 
buit, ut bene notat Rebuffas, num. 22. Et hic 
videtur proprius sensus illins textus. Ex quo 
nulla specialis prohibitio colligitur ab illo 
Concilio facta episcopis, ne decimas dare pos- 
sint in feudum perpetuum ; unde si antea heee 
licebant , nihil circa ilia videtur innovasse 
Concilium, et consequenter nec prohibuisse 
quin in posterum, episcoporum etiam aucto- 
ritate, similia fieri possint; alibi ergo qua3- 
renda est prohibitio. 

■4. Ab Urbano II hcec prohibitio fnit facta. 
— Addo preeterea in illo capite non explicari 
quinam sint laici, qui decimas detinent in ani- 
marum suarum periculum, ideoque non opor- 
tere coarctari ad eos, qui de inanu principum 
seecularium illas receperant, sed intelligi posse 
etiam de multis , qui de manu Episcoporum 
illas acceperant. Nam anteillud Concilium in- 
venirnus, id fuisse prohibitum ab Urbano II, 
et Alexandrum III non legimus specialem cir- 
ca hoc prohibitionem addidisse. Primnm patet 
ex dicto decreto Lrbani II, relato in dicta lege 
de U.-ibus feudoruin, sub rubricis Episcopum, 



pus, tel abbas, velabbalissa, rel dominus plebis 
feudum dederit de rebns ecclesiarum , qwr eis 
subject/p sunt, et tiluli tocantur, nullum habe- 
re rigorem, sectmdum hoc quod constitutum 
est a Papa Urbano in sancta Synodo, hoc eat 
illud quod post ejus decretum fuerit datum, 
quod autem ante datum fuerit, firmiter perma- 
nere debet. Fuit autem illud decretum editum 
ab Urbano in Concilio Turonico, anno 1096, 
ut ex Archidiac. et Henric. refert Rebuffus, 
dicta quaest. 10, num. 23, qui inde concludit, 
prohibitionem illam factam esse Episcopis an- 
te Alexandrum III. 

5. Est autem in allegatis verbis adverten- 
dum imprimis, absolutum esse sermonem rie 
feudis sine limitatione ad perpetua: nihilomi- 
nus de illis solis communiter intelligi, fortas- 
se quia illa tantum videntur esse simpliciter 
et absolute talia, et lex illa, quse rigorem con- 
tinet, est restringenda. Deinde adverto ibi non 
esse tantum sermonem de feudis laicis conce- 
dendis, sed simpliciter de feudis, et ideo in ri- 
gore omnia videri comprehendi, nisi alinnde 
de limitatione constet. Semper tamen verum 
est illam prohibitionem maxime propter laicos 
factam esse, et in eis speciali ratione justam 
fuisse. In Concilio autem Lateranensi . sub 
Alexandro III, videtur hsec prohibitio supponi 
potius, quam de novo fieri, ut in dicto capit. 
Prohibemus , explicatum est. Idemquu colligi 
potest ex capit. Quamvis , de Decim., quod 
etiam ex Alexandro III refertur, quod in dicto 
Concilio non invenitur, sed ante illud fuisse 
ab Alexandro editum , Rebuffus supra insi- 
nuat. In illo ergo textu graviter conqiieritur 
Alexand. quod, cum laicis non liceat decimas 
ecclesiarum tenere, nonnulli prselati ecclesia- 
rum eas illis indulgent, et ideo suspensionis 
pcena imponitur ei, qui alicui laico in sceculo 
remanenti ecclesiam , decimam , oblationemqtie 
concesserit, quod de decimis quoad feudum 
perpetuum ibi Glossa exponit juxta dicta, et 
colligitur etiam ex capit. Ad hcec, eodem titu- 
lo, ubi dicitur non licere laicis ita dccimas 
possidere, ut jure ha'reditario ad haredes il- 
las transmittant , et cap. Cum Apostolica, de 
Iis qnee tiunt a preelat., etc, in fin., de feudo 
perpetuo expresse loquitur. Unde per ai-^u- 
mentuni a contrario, Glossa et Doctores colli- 
gunt , concessionem decimarum noii perpe- 
tuain, nec ad posteros transfuiidendain, non 
csse illo jure proliibitam : habetur autem il- 
lud jusiu dicto Concilio Lateranensi, sub Ale- 
xandroIII, jiart. TiO, cap. 39. Ex ins eryo salis 



CAP XXVI. AN DECIM.€ DENTUR IN FEUDUM PERPETUUM 



constat assertio posita, sive illa prohibitio in- 
cceperit a Concilio Lateranensi, sive a Concilio 
Turonico, sub Urbano II, quod videtur proba- 
bilius. 

6. In quo fundetur hcec prohibitio. — Atque 

hinc intelligitur, lianc prohibitionem non esse 

in eo fundandam, quod jus decimarum spi- 

rituale est, et non potest laicis concedi, ut 

nonnulli Doctores significant ; nam hoc modo 

non a tempore illorum Conciliorum, sed sem- 

per fuit prohibitum laicis decimas dare, etiam 

ad tempus; imo etiam ab ipso Pontifice non 

fit, saltem ordinario jure : fundatur ergo in 

positiva prohibitione Ecclesise, quse necessaria 

fuit propter abusum et prodigalitatem pisela- 

torum in concedendis decimis laicis jure per- 

petuo. Et hinc etiam constat concessiones fac- 

tas ante hanc prolnbitionem firmas perman- 

sisse , et usque in hodiernum diem perma- 

nere. An vero illarum tempus computandum 

sit a tempore Alexandri III vel Urbani II, po- 

test esse controversia ; nam Covarruvias supra 

pro indubitato babet , esse computandum a 

tempore Alexandri et Concilii Lateranensis. 

Ex dictis autem videtur sequi, numerandum 

esse a tempore Urbani II , quia in dicta ru- 

brica de Usibus feudorum ita refertur et deci- 

ditur, et illa habet auctoritatem, teste Joanne 

Andr. , et aliis ibi ; et ita tenet Hostiensis in 

Summa. Quod si hoc verum est, sequitur con- 

cessiones factas ante Concilium Lateranense, 

et post Turonicum, non esse nunc firmas. Cu- 

jus contrarinm videlur supponi in cap. 2, § 

Sane , de Decimis, in 6. Nam ibi declaratur, 

concessiones deeimarum factas ante Conci- 

liutn Lateranense, posse ab eisdem laicis ec- 

clesise vel alicui religioni tribui de licentia 

Episcopi, unde supponitur ibi licite nunc de- 

tineri a laicis. Ita ergo illa declaratio facta in 

illo titulo de Usibus feudorum videtur amplia- 

ta, et extensa usque ad tempus Concilii Late- 

ranensis, sive hoc factum fuerit consuetudine, 

et quasi prsescriptione, sive expressa ejusdem 

Concilii declaratione , quamvis ego hactenus 

illam non invenerim ; sive(ut Sylvester ait) 

quia pie creditur, tempore Urbani, omnes qui 

injuste decimas tenebant, illas restituisse Ec- 

clesise ; et ideoprajsumitur omnes decimarum 

concessiones, quas laici antea habuerunt, et 

usque ad Concilium Lateranense ab eis reten- 

tte fuerunt, licitas fuisse. 

7 UtruM laici perpetui feudi decimas trans- 
ferre in alios possiut. — Resolutio quceslio- 
n!s. — Solet autem ulterius dubitari, an isti 
laioi, qui ab antiquo licite retinent decimas in 



191 

feudum perpetuum , possint jnste in alios 

transferre illas, sive in laicos, sive in eccle- 

siasticos. Et quoad laicos quidem, multi sim- 

pliciter negant posse altori laico douare aut 

transmittere hujnsmodi feudum , etiam ex 

consensu Episcopi. Ita Abbas, in cap. Prohi- 

lemus, de Deeimis , et dicit esse communem 

sententiam Doctorum, quamtenet etiam Hos- 

tiens., in dicto capit. Cum Apostolica ; Archi- 

diacon., in capit. 2, de Decimis, in 6; Rebuf- 

fus, dicta queest. 10, a num. 26. Alii vero af- 

fnmant id fieri posse, saltem Eniseopi consen- 

su. Ita tenet Glossa, in dicto cap. Prohibemus, 

quam sequitur Cardin. ibi ; et Sylvester, nu- 

mero 16, cum Raymund., Summa Confess. et 

Summa Pisan. Et idem teiiet Joannes Andr. in 

capite 1, de Pr&escriptione, in 6. Et hanc opi- 

nionem preevalere in consuetudine ait Felin. 

( referens alios), in cap. Qiiw in ecclesiarum, 

de Constitut., num. 69, et in cap. Causam, de 

Praescription., num. 4; et Covarruvias, dicto 

num. 5, § Prceter hcec. Breviter dico aliter es- 

se loquendum de decimis injuste detentis a 

laico, aliter de juste possessis per feudum lici- 

tum et justum, id est, vel antiquius Coucilio 

Lateranensi, vel a Papa concessum. In piiori 

enim casu, certum est non posse dlas decimas 

transferri in alium laicum, etiam auctoritate 

et consensu Episcopi. Et in hoc conveniunt 

omnes citati Doctores. Et probatur aperte ex 

cap. Cum Apostolica, et ex dictis capit. Pro- 

hibemus, et ex cap Ad luec, de Decimis , qute 

maxime in hoc casu loquuntur, ut ex verbis 

plane constat, maxime in cap. Ad hcec, et c. 

Cum Aposiolica inim pouderabimus; in cap. 

autem Prohibemus , considerandum est ver- 

bum illud, nullo modo transmiitant, nam ex 

cludit etiam heereditariam successionem, quse 

tamen in feudo justo et legitimo excludi non 

potest, ut infra videbimus. Habet ergo locum 

casus hic vel in decimis antiquioribus Concilio 

Lateranensi, qua3 a laicis, et non a preelatis 

Ecclesiee recepta? fuerunt, vel in his quee post 

illud Concilium sine auctoritate Papee recep- 

tee fuerunt. At vero in posteriori casu, suppo- 

nimus feudum illud perpetuum transferri pos- 

se ad successores legitimos , juxta feudi insti- 

tutionem, quia feudum prius constitutum iir- 

mum manet, et ejusdem qualitatis cujus an- 

tea erat; sicut ergo erat perpetuum, ita per- 

severat. Nou est autem perpeluum, nisi ratio- 

ne suceessionis, saltem liliorum in jus paren- 

tum ; ergo semper est locus huic sucoessioni. 

8. Quid faciendum cum extinguUur liuea. 

— Difficultas vcro est quamlo extinguitur li- 



I.IJ LUi. I DE DIVINO CULTU N 

nea ; ct tunc etiam iluo tempora distingui 
possunt : unum, in quo feudum adhuc tlurat, 
quia ultimuspossessor vivit ; aliud, in quo jam 
defunctus est ultimus possessor, et feudum va- 
cavit. In priori quidem tempore et casu, cgo 
non dubito quin possit fieri translatio feudi in 
alium de consensu Episeopi. In qnosecundam 
seutentiam soquimur, quia cum transfertur 
feudnm adhnc in suo esse permanens, revera 
non erigitur de novo ; ergo ex vi verborum 
non comprebenditur hcec translatio sub pro- 
hibitione Urbani et Concilii Lateranensis; er- 
go fieri nunc potest sicut antea poterat; ergo, 
consentiente Episcopo, feudatarius potcstillud 
transferre iu alium, etiam laicum. Etconfirma- 
tur, quia illa bona non sunt tunc sub dominio 
utili Ecclesiaj, sed solum sub directo ; ergo per 
translationem illam non magis alienantur ab 
Ecclesia quam antea essent; ergo quantum ad 
hoc non cadunt sub prohibitione non alienan- 
di;ergonec etiam cadunt sub prohibitione 
non dandi illa in feudum. Et hoc a fortiori 
ex sequenti puncto patebit. Hinc vero colligi- 
tur, quod in altero casu, et tempoie quo feu- 
dum jam vacavit, mortuo ultimo feudalario 
sine successoribus, non possit Episcopus deci- 
mas illas in feudum dare, quia.jam prius feu- 
dum extinctum fuit; oportet ergo ut ornnino 
denovodetur; ergo talis concessio compre- 
henditur sub prohibitione facta Episcopis per 
Urbanum II et Alexandrum III. In illo etiam 
casu decimse illa^ fuerunt ipso facto per mor- 
tem ultimi feudatarii incorporatce Ecclesiaj ; 
ergo statim recuperat Ecclesia dominium uti- 
le illius ; ergo illa dare in feudum alteri laico, 
esset illa alienare, qnod Episcopo non licet. 
In hoc ergo casu est satis probabilis prior sen- 
tentia. 

9. Contraria sententia probabilior. — Ni- 
hilominus tamen etiam in illo videtur con- 
traria probari fortiter ex cap. 2, de Feudis, 
ubi interrogatus Innocentius III , an Episco- 
pus, qui jurat non iuteudare bona Ecclesise, 
possit sine transgressione juramenti dare feu- 
dum alteri, quando contmgit, vasallum dece- 
dere sine succcssore. Respondet Ponlifex, li- 
bere posse id facere, declarans subindc sub 
juramento non infeudandi de novo, non com- 
preheudi bona jam data in feudum, etiarmi 
per mortem vasalli ad Ecelesiam redeant : et 
ita omnes Doetores ibi fatentur. Eadcm ergo 
ratioue in pra-senti , sub proliibitione facta 
Episcopo non iiifeudandi in perpetuum, non 
comprehenduntur bona jam antea inleudata, 
etiamsi vaeaverit antiquiu* feudum. Hatio 



ECESSARIO E.V PR^CEPTO. 

vero cst, quia illa bona non censentur esse 
simpliciter de mensa Episcopi, vel Ecclesiaj, 
ut notant late Panormit. et alii , in cap. TJl 
super, deReb. eccles. non alien. ; Glossa, iu 
Clement. unic, de Excessi. prselat., ver. Ad 
mensam, quia non sunt sub ejus dominio utili, 
et ideo adilla non extenditur prohibitio. Item 
qnia difficilius est de l.onis omnino prot>riis, 
jamque incorporatis aliquid abscindere, et de 
novo infeudare, quam non admittere, vel iu- 
corporare quod separatum jam erat. Unde 
consequenter diceudum est , illas decimas 
prius infeudatas, nou incorporari Ecclesiaj 
quoad dominium utile ipso facto per mortem 
vassalli , sed necessariam esse acceptionem 
Episcopi; unde, prius quam illam det, potet 
infeudare alteri. Si autem illas semel incorpo- 
ravit, jam non poterit, juxta doctrinam Ab- 
batis in dicto cap. Ut super ; atque hoc mo- 
do hsec sententia videtur probabilior. Solum 
occurrit addeudum, quod licet hcec sint vera 
quoad prohibitionem Coneilii, et Ioquendo in 
rigore potestatis necessarise ut factum te- 
neat, nihilomiuus, ut licite fiat talis feudi re- 
novatio, necessariam esse justam causam, ut 
ita utilitati Ecclesia? consulatur, vel alia ratio 
gratitudinis vel boni communis intercedat. 
Quia heec ex natura rei est necessaria, et pa- 
rum interest quoad hoc, ut feudum sit omni- 
no novum vel instauratum , aut quasi conti- 
nuatum per novam concessionem. 

■10. An laicns possit feudi decimas cuicum- 
que ecclesice dare. — Atque ex his facile res- 
ponderi potest ad alteram partem initio pro- 
positam, an possit laicus in eo casu dare illas 
decimas cui voluerit ecclesise, de consensu 
Episcopi. In quo sententia communis affir- 
mat, qua? videtur expresse probari in cap. 
Cum Apostolica, de lis quse fiunt a preelat., et 
in cap. Cum et plantare, de Privileg. ; sed in 
hoc puncto etiam considerandum est, an lai- 
cus vere et juste habeat tales decimas in feu- 
dum vel solum injuste detirreat, quia non 
recepit illas ab habente dandi potestatetn. In 
priori casu, est indubitata dicta resolutio , et 
vel formabter vel a fortiori probatur ex citatis 
juribus, ut videbimus. Imo addo ex Glossa, 
in cap. 2, § Sane, de Decim., in 6, quando 
laicus habens feudum alicujus ecclesire, vult 
eidcmmet eeclesia;, cujus est vasallus, resti- 
tuere decimas quas in feudum habet, tunc 
neque consensum Episcopi csse necessarium, 
quia ibi nihil subtrahitur ilh eeelesia-, sed ac- 
quiritur; tunc ergo consensus Episcopi neees- 
strius est, qi>iiin.'o laic::s possidens decnnas 



CAP XXV!. AN DECOLE DENTUR 1N FEUDUM PE&PETUUM. 139 

reunire ecclesise cujus antea Prohibemus, accommodare ad justam posses- 



non valt illas 
erant, sed alteri, quia tunc fit queedam alie- 
natio ab una ecclesia in aliam ; ideo merito 
prselati consensus postulatur in dictis cap. et 
in dicto paragrapho Sane. At vero quando 
feudatarius non est verus et justus possessor, 
sed intrusus, ac injustus detentor decimarurn, 
et non vnlt illas illi eeolesise restituere cujus 
erant, sed alteri, difficultas est an possit fieri 
de consensu Episcopi. Et videtur profecto non 
posse, nam ille injuriam facit priori ecclesiee; 
ergo etiamsi consentiat Episcopus, non potest 
justiiicari, et consequenter neque factum va- 
lebit, quia non potest Episcopus ecclesias pri- 
vare suis decimis :' a illoe autem decimse revera 
sunt illius ecclesiee, etiamsi ab alio injuste de- 
tineantur ; et hoc videtur seutire Glossa ul- 
tim., in dicto cap. Cum Apostolica ; et Panoi- 
mitanus, et alii ibi; et idem sumitur ex Pa- 
normitano, in cap. Prohibemus , de Decimis. 

\ I Opposita pars prohatur. — Contrarium 
autem videtur probari ex dicto cap. Cum Apo- 
stolica, nam queestio proposita erat de decimis 
detentis a laicis : dicuntur autem detineri, 
quee non possidentur juste, sed per vim deii- 
nentur ; nam detinere ad factum refertur, pos- 
sidere ad jus, ut in dicto capit. Prohibemus 
ponderavit Rebuff., dicta qusest. 10, num. 24. 
Eo vel maxime quod Hieronymus, citatus in 
eodem capit. Cum Apostolica, expresse dicit : 
Si fuerint a laicis male detentce ; et.nihilomi- 
nus ait sufficere consensum Episcopi, cujus 
sententiam in hoc Pontifex sequitur. Preeterea 
videtur clare hoc colligi ex illis verbis : Mo- 
nendus est laicus qui decimam detinet, ut eam 
restituat ecclesice ad quam spectat ; ergo loqui- 
tur de eo qui injuste detinet, et restituere te 
netur, ut ibidem Glossa sentit. Ac tamen de 
illo subditur, ut, si induci non possit ut illi 
ecclesiee restituat, et alteri det de consensu 
Episcopi, donatio valeat. Item Pontifex ibi vi- 
detur intendere, ut in eocasu sufficiat consen- 
sus Episcopi in ordine ad locum religiosum, 
in quo non sufficeret respectu alterius laici, ut 
patet ex illa ratione, cum per utrumque utili- 
tati E cclesioe consulatur ; sed quando laicus ju- 
ste possidet, potest iu alium laicum transferre 
jus suum de consensu Episcopi, ut supra vi- 
sum est ; ergo ut aliqnid speciale ibi conceda- 
tur de locis religiosis, oportet dicere quod, 
licet restitutio fiat de injuste detentis, applica- 
tio fieri potest de consensu Epi.-copi. 

12. Secunda sententia probabdior judicatar. 
— His vero non ob.-tuntibus, Panorm . et alii co- 
nantur omnia verba iliius textus, imo et capituli 
xm. 



sionem decimarum, iu verum et validum feu- 
dum. Et ultimum argumentum anobisfactum 
retorquent, inde colligentes, uon posse laicum 
transferre ia laicum, etiam ex consensu Kpi- 
scopi, decimas quas legitime possidetin verum 
feudum perpetuum. Sed profecto magnam 
vim inferunt verbis decretorum, et quoad hoc 
ultimum repugnant aliis juribus, ut visum 
est; ideoque probabiliorem putamus hanc sen- 
tentiam, cum declaratione et restrictione ad- 
dita in dicto § Sane, de Decirnis, in 6, ubi, 
postquam declaravit Pontifex, religiosos noa 
posse habere decimas a laicis sine consensu 
Episcopi, quantumvis fingant ipsos illas de- 
disse laicis in feudum, subjungit : Illas autem 
decimas intelligimus posse taliter a religiosis 
de manibus laicorum recipi et acquiri, quce ante 
Lateranense Concilium ipsis laicis in feudum 
perpetuo fuere concessce ; dicit autem taliter, 
id est, consensu Episcopi, ut ex antecedenti- 
bus constat. 

13. Aliter dicendum de decimis usurpatis 
post Concilium Lateranense. — De illis ergo 
decimis, qua? ante dictum Concilium a laicis 
deteutse fuerunt, verum existimo de consensu 
Episcopi cuilibet loco religioso applicari posse, 
seu ita restitui posse, etiamsi injuste detentce 
fuerint. Hoc enim probant argumenta facta, 
idque videtur ab illis Poutificibus concessum 
ad majora mala vitanda, et damna Ecclesite 
aliquo modo reparanda, prout fieri possit. 
Quia minus inconveniens est decimas mutari 
ab una ecclesia in aliam, quam a laico possi- 
deri ; nec per hoc fovet Ecclesia peccatum ali- 
quod, vel aliquam injustitiam, sed per piam 
Ecelesiaj dispeusationem et conniventiam, fit 
ut materia injustitia? subtrahatur, etiamsi re- 
stitutio fiat aliter quam in rigore fieri deberet, 
non iuterveinente providentia Ecclesice. Nam 
qui tenetur alicui centum restituere, si a cre- 
ditore obtineat facultatem dandi illa pauperi- 
bus, vel alicui ecclesire, sufficienter restituet : 
sic ergo, lieet alicui ecclesiaj in particulari de- 
beantur decimee injusle ab aliquoretentee, uni- 
versalis Ecdesia, quai est veluti principalis 
creditor, potest esse contenta ut alteri ecclesiee 
donentur , illaque sufficiens restitutio habeatur. 
Id ergo in preesenti ordinasse videtur Ecclcsia 
cumbacjustissimaconditione,ut cum Episcopi 
consensu et auctontate applicatio decimarum 
alteri eeclesiee fieret. Omnino cnim probibi- 
tum est ut laici sua auctoritate de rebus ec- 
clesiasticis dispouaut, decim. sext., qutestioue 
septuna, per totam j uude etiam in ieudis, seu 

13 



194 



LIB. I. DE DIVlNO CULTU NtXESSAUIO EX PR.ECEPTO. 



decimis juste possessis a laicis, servandum 
omnino est, ut sine cousensu Episcopi nulli re- 
ligioso loco eas audeant applicare, juxta cap. 
Citm et plantare (sic intelligendum ), de Pri- 
vileg. Denique accedit, quod de illis decimis 
ante Concilium Lateranense in perpetuum feu- 
dum concessis, vix constare potest an juste 
vel injuste concessse fuerint, et ideo indistincte 
concessum est, ut omnes illse restitui possint 
ecclesiis quibuscumque, dummodo consensus 
Episcopi accedat. 

At vero de decimisusurpatis alaicis postLa- 
teranense Concilium sinetitulo justo, existimo 
omnino esse restituendas illi ecclesia? ad quam 
antea pertinebant, nec posse alteri applicari, 
etiam de consensu Episcopi, et in hoc verum 
habere sententiam Glossse et aliorum. Quia 
nec ex juribus dictis aliud colligitur, imo ex 
dict. § Sane, videtur hoc satis colligi ; nec est 
in cseteris eadem ratio vel necessitas; neque 
ha?c licentia, quse videri potest in pra?judi- 
cium ahquarum ecclesiarum, amplianda est 
sine majori fundamento. 

CAPUT XXVII. 

AN LAICI POSSINT PR^ESCRIBERE DECIMARUM 
PERCEPTIONEM. 

■I . An laici possint prwscribere decimas. — 
Pars ncgatha. — Tandem potest circa laicos 
inquiri, an consuetudine seu pra?scriptione 
possint laici decimas acquirere. Nam licet su- 
pra dictum sit non posse pra?scribere jus deci- 
marum, quod spirituale est, itaut consuetudo 
efficiat, ut laici quasi proprio dominio et in- 
trinseco jure illas possideant, quia illi non 
sunt capaces talis juris vel possessionis, nihi- 
lominus de ipsis decimis (ut sunt quidam tem- 
porales fructus, et percipi possunt sine spiri- 
tuali titulo, ex alia concessione), dubitari po- 
test an hoc modo possint consuetudine com- 
parari a laico ; ita ut eo modo quo per privi- 
iegium Pontificium concedi possunt laico, ita 
intelligantur consuetudine concedi. Aliquiab- 
solute negant ex cap. Causam, de Pra?script., 
ubi absolute dicitur, laicos decimas prwscri- 
lere non posse. Hoc enim non videtur intelli- 
gendum, tantum quoad titulum spiritualem 
decimarum, quia nou est verisimile, virum 
illum nobilem (de quo ibi est sermo) pro spi- 
rituali jure deciinarum contendis.se, sed pro 
ipsis Iructibus, quacumque ratione pnesci ibi 
po.-sint; ergo oportet ut nullo modo valeant 
prascribi, alias non potuissct illa ratione sim- 



pliciter privari fructu decimarum, sed solum 
ut spirituali titulo eas non perciperet, quod 
non multum ille curaret, dummodo illi couee- 
dereutur. Intelligit ergo Pontifex decimas 
quacumque ratione spectatas proescribi non 
posse; atque ita vidcntur ibi omnes sentire. 

2. Affirmativa pars proponitur. — In con- 
trarium vero est, quia prsescriptio longissimi 
temporis seu immemorialis sequiparatur privi- 
legio, cap. Super quibtisdam, de Verb. signi- 
fic, ubi Glossa notat, consuetudinem, cujus 
initii memoria non extat, privilegium imlu- 
cere, nec indigere alio titulo ; et ad hoc multa 
allegat, et notatur etiam a Doctoribus in leo- 
Hoc jure, § 1, ver. Ductus aquw, ff. de Aqua 
qnotid. et aestiva; sed laicus potest per privi- 
legium decimas obtinere; ergo et prcescriptio- 
ne. Respondet Felin., dicto cap. Causam, num. 
2, cum Abb. et multis aliis, illam a?quipara- 
tionem procedere in persona eapaci; fallere 
tamen, quando praescribens est incapax,ut est 
in praasenti, respectu decimarum. Sed contra, 
quia, licet laicus sit incapax juris spiritualis, 
non est incapax illius commoditatis tempora- 
lis, qua? est in perceptione decimarum; ergo 
hanc potest prsescribere, quod hic solum in- 
tendimus, non de spirituali jure. Et confirma- 
tur, quia per privilegium non dantur decimse 
laico, ut capaci juris spiritualis; nec enim 
per tale privilegium aliquod jus spirituale illi 
conceditur (et fortasse nec dari potest); sed 
datur illud temporale commodum, cujus ca- 
pax esse supponitur, atque ita privilegium 
non dat capacitatem, sed, illa supposita, dat 
actum ; hunc ergo actum poterit etiam dare 
prsescriptio, quiajamnon deest capacitas. 

3. Quatstionis resolutio. — Prior pars conch- 
sionis prooatur — Dicendum breviter est con- 
suetudinem, etiam immemorialem, non suffi- 
cere in vi solius prsescriptionis, ad possiden- 
das et exigendas legitime decimas, posse au- 
tem sufficere in vi cujusdam probatiouis suffi- 
cientis privilegii, in cujus virtute illa cousue- 
tudo inchoata et continuata creditur, etiamsi 
tale privilegium nec inveniatur scriptum, nec 
aliter probari possit, quam per diuturnam fa- 
mam et opinionem. Priorein partem intendit 
communis sententia in dicto cap. Causam. Et 
ratio est, quia prtescriptio tunc censetur dare 
jus vi sua, quando potest transferre ab una 
persona in aliam domiuium proprium, seu 
jus in illa requa? pra:scribi dicitur; i u piEescn- 
ti autem materia, non potestpiicscriptio hauc 
vim haliere, propter rationem tactam, quod 
proj.rmm jus decimarum est spirituale, quod 



CAP 



XXVII. AN LAIC.I FOSSINT PP>.£SCRIBERE DEOMaRUM PEP.CEPTIONEM. {$% 



in laicum transferri non potest propter inca- 
pacitatem ejus. Facultas autem illa ad fruen- 
dum decimis, quse solet laico per privilegium 
coneedi, non potest dari ex vi prsescriptionis ; 
tum quia tota vis prsescriptionis est a lege ins- 
tituente talem modum transferendi rerum do- 
minia, vel jurisdictionem, aut alia sirnilia; 
nulla est autem lex in cujus virtute hsec ta- 
cultas conferatur ex vi solins consuetudinis; 
tum etiam quia preescriptio prserequirit bo- 
nam fidem et possessionem ; decimse autem 
non possunt a laicis possideri propria et civili 
possessione, quee requirit, ut proprio nomine, 
jure, ac titulo, res ipsa, vel jus ad illam ba- 
beatur; laicus autem non est capax ut proprio 
nomine et jnre decirnas habeat, et jus ad illas, 
ut dictum est. Ut autem possit illas aecipere 
nomine ecclesise, oportet ut a prselatis habeat 
legitimam facultatem; ergo, ut consuetudo sit 
legitima, debet supponi hsec facultas, acsubin- 
de non consuetudo, seu prsescriptio dat talem 
facultatem, sed potius ex facultate debet ma- 
nare consuetudo licita et honesta, qualis ad hu- 
jusmodi effectus necessaria est. 

•4. Posterior pars ostenditur. — Hinc autem 
facile ostendi potest altera pars, quam docuit 
expresse Felinus in dict. cap. Causam, num. 
3, cum Cardinal. ibi, et dicto cap. Cum Apos- 
tolica, de His quse fiimt a Prselatis ; ubi etiam 
idem tenent Baldus et lmol., et Domin., in 
cap. 2, § Sane, de Decimis, in 6; et idem sen- 
tit Silvester, verb. Decima, qusest. 10, dicto 2; 
refertque Joannem Andr., in cap. 1 de Prses- 
cript., in 6, et in cap. Super quibusdam, de 
Verborum significatione, dicentem, qnando 
consuetudo illa immemoralis introducta est 
cum opinione et fama, quod ex aliqua conces- 
sione legitima petuntur tales decimse a tali 
laico, et ab antecessoribus ejus, tunc prsesumi 
probatum privilegium, vel investituram feudi 
debita auctoritate factam, scilicet, Pontificis, 
vel Episcopi, ante Concilium Lateranense, et 
in re idem sentit Covarruvias, plures alios re- 
ferens, dicto cap. 4 7, num. 5, § Sedsi duMte- 
tur ; ubi in principio videtur ita hoc ampliare, 
ut dicat non esse necessariam probationem 
famse, sed sufficere probationem immemoria- 
lis possessionis. Tandem vero concludit neces- 
sarium esse, ut saltem ex fama constet, laicos 
ex feudo decimaspossedisse. Quod necesse est 
intelligi de feudo justo, idemque est de qua- 
cumque legitima coneessione. Sic ergo intel- 
lecta haec opinio, persuaderi potest optimc ex 
leg. ultim., ff. de Aqua pluv. arcend., ubi sic 
habetur : Scwvola dixit, solere eos, qui juri 



dicendo prcpsunt, tueri aquw ductus quibus auc- 
toritatem vetustas daret, tametsi jus non pro- 
baretur • sic ergo tueri debemus privilegium 
cui auctoritatem vetustas dat, tametsi aliier 
non probetur ; ergo in nostro casu, licet con- 
suetudo non det jus prsescriptionis, tamen dat 
sufficientem auctoritatem, seu probationem 
privilegio, sub cujus opinione et fama couti- 
nuata est. 

5. Con/irmatur exemplis. — Et ad hoc con- 
firmandum adduci possunt multa exempla, ut 
de facultate eligendi confessorem, quia licet 
consuetudine comparari non possit, potest ta- 
men consuetudo probare talem facultatem esse 
legitimam, et ex privilegio manasse, ut alibi 
diximus. Item de unione ecclesiarum, quse, 
licet praescriptione iieri non possit, potest ta- 
men consuetudine probari a superiore aliquo 



legitime 



factam esse, lrt ex Joann. Andr. et 



aliis notat Felinus supra. Prasterea est optima 
ratio pertinens ad forum animse, quia unus- 
quisque preesumitur bonus, nisi probetur ma- 
lus; sed in praesenti, non probatur prsedeces- 
sores laicos per vim et injustitiam decimas 
usurpasse; imo, ut supponitur, simul cum 
usu recipiendi decimas currit opinio, quod ex 
aliquo privilegio vel concessione legitima lllas 
acceperint; ergo ita est prsesumendum, et pro- 
bataconsuetudine, subtali opinione probatum 
censetur privilegium. Alia ratio politica, seu 
ad externum regimen necessaria, est, quia 
p.opter difficultatem probandi rem adeo anti- 
quam, credendum est receptse opinioui, seu 
famse eeque antiquse, ne pereat jus possidentis, 
preesertim quia in dubio melior est conditio il- 
lius, nedum quando habet tam vehementem 
prsesumptionem. Unde constat, quod si cum 
tali consuetudine percipieudi decimas, non 
conjungeretnr constans fama et opinio, quod 
in virtute alicujus privilegii reciperentur, 
cessaret prsesumptio privilegii, et prsescriptio 
non sufficeret. Et ita componuntur omnia quse 
pro utraque parte adducta sunt. 

CAPUT XXVIII. 

AD QUAS PERSONAS ECGLESIASTICAS DECIiLE TER- 
TINEANT JURE COMHUNI. 

1. Decimas jure communi ad solos parochos 
pertinere. — Ex dictis in prsecedenti capite, 
constat decimas ad clericos per se et jure per- 
tinere ; tamen, quia inter clericos est magna 
vaiietas, ideo explicare oportet ad quos perti- 
neat hoc jus decimarum, et quo modo. Iu qua 



l'JP) LIB. I. DE DIVINO CULTU 

re cst quaedam sententia satis communis, quse 

affirmat decimas jnre communi ad solos paro- 

chiis pcrtiuere, et omnem aliam dcciniarum 

applicationem, seu donationem aliis clcncis 

vel personis ecelesiasticis factam, esse privilc- 

gio, vcl alio speciali jure factam. Ita sentit D. 

Thomas 2. 2. <]iia?st. 87, art. 4, ubi ait, jus 

spirituale decimaium sequi ex debito, quo 

ministi is altaris debentur sumptus de ministe- 

rio spirituali : Quod (ait) ad solos clericos per- 

tinet habentes curam animarum, et ideo eis 

sdurn ccmpetit hoc jus habcre. Quam senten- 

tiam ibi Cajetanus ita exponit et defendit, 

quam ctiam in articulo primo tradiderat. Et 

hauc opinionem babet Glossa in cap. Cum con- 

tingat, de Decimis, ver. De jure communi, per 

textnm ibi, quatenus ait, decimas dejure com- 

rnurd adecclesias parochiales pertinere, ex quo 

Glossa infert, decimas parochiarum ita deberi 

parochis, ut Episcopi nullam in eis debeant ha- 

bere portionem, sedsolum in decimis suce paro- 

chia?, tel episcopalis ecclesice. Sentit ergo deci- 

mas ad solos parochos, vel pastores ecclesise 

respective pertinere. In idem inclinat Sylves- 

ter, ver. Decima, queest. 8, distinct. 9, dum 

ait dericnm non posse prsescribere decimas, 

nisi babeat parochiam, sed solos parochos. 

2. Fuitdamentum secundce sententice. — Alio- 
nim opinio. — Hane vero opinionem reprobant 
Soto, libr. 9 de Justit., queest. 3, art. i et 3; 
Aragon., 2. 2, qusest. 87, art. 1 et 3. Et in 
hanc partem magis inclinat Valentia, et alii 
modcrni. Fundamentum hujus sententite est, 
quia non soli parochi, uec illi soli qui curam 
animarumhabent,ministrant Ecclesise in spi- 
rilualilus, et cx offieio; sed decimse institutae 
sunt pro omnibus qui ministrant in spirituali- 
bus, juxta sententiam Pauli saepe citatam; 
eruo dccimae non parochis solis dcbentur. Alii 
dcniquc distinctione utuntur dicentes, decimas 
solis parochis, scu habentibus animarum cu- 
rain ex justitia deberi; aliis vcroclericis deberi 
posse cx chuitate et religione, ac prsecepto 
Ecclesia-, non vcio proprie cx justitia. Ratio 
priori.-- partis e.-t, ip.iia soli curatores auima- 
rum, cx obligatione et otlicio habent quasi im- 
plieitum pactum mm populo, ut illi teneantur 
spiritiialiaministrarc,ideoque ab ipsoalanturj 
alii vero, licct divino cultui inserviant, non 
ita snnt populo obligati, undc nec. ipse popn - 
lus lcnetur eos alcrc ex vi justitia', cum illius 
utilitati non scrviant : ex pncccpto autcin reli- 
giouis ct Kcclcsia: teneri pos.-unt, quia Ecclcsia 
lta statuit. 

3. Decimas ex prima i..slitutione dcheri 



NECESSARIO EX PR.-£Ci:i'TO. 
clericis. — Haec dissensio fotasse magna ex 
partc est de modo loquen.li, et ideo, ut tota 
rcs cxplicetur, incipiemns a prima institutione 
decimarum, et indicabimus quid olim serva- 
tum fucrit, ct quid nunc servandum sit in 
distribuendis decimis inter clericos, ac tan- 
dem constabit quid in hoc peculiare habeant 
parochi, vel in universum omnes qui curam 
habent animarum. Dico ergo primo, decimas 
ex primeeva institutione deberi clero ad ipsius 
sustentationem, et ad omnes expensas neccs- 
sarias ad ecclesiarum servitium, ac divini 
cultus ministerium. Hoc facile ostendi potest 
ex dictis in principio hnjus materiaa, et ex 
proportione ad institutionem decimarum in 
veteri Testamento, et ex decretis statim alle- 
gandis. 

4. Dioscesum divisio antiquissima. — Se- 
cundo ergo dicendum est, iu Ecclesia factam 
esse a principio divisionem dioecesum, et 
uniuscujusque dicecesis decimas ad clerum 
illius dicecesis pertinuisse, licet praecipua ea- 
rum administratio Episcopo esset commissa, 
u t cum debita proportione eas distribueret. 
Prima pars de divisione dicecesum constat ex 
ipsamet Scriptura, prsesertim iii Actibus Apo- 
stolorum, et epistolis Pauli , et Apocalvpsi ; 
item ex dccretis Poiitificum, distiuct. 80, cap. 
1 et sequentibus, et distinct. 99, cap. 1 et 
sequentibus : item ex ecclesiasticis historiis, 
in quibus Hierosolymitanam Ecclesiam ab 
Apostolis fundatam, et Jacobum illius Episco- 
pum creatum fuisse legimus : item Antiochise 
Petrum prius sedem suam collocasse, paucis 
annis post Christi ascensionem, et alias Ecclc- 
sias per Syriam et alias regiones fundasse, et 
postea Romee sedisse, et partim per se, partim 
per discipulos a se missos episcopatus varios 
erexisse ; idemque Joannem Apostolum Ephe- 
si, et in aliis Orienlis Ecclcsiis, Paulum vero 
et alios Apostolos fere per univcrsum mundum 
fecisse, ut summatim collegit Baronius, tom. 
1, anno Christi 39, a numero nouo, usque ad 
iinem, et anno quadragesimo quarto, a nu- 
mero decimo, usque ad 41 Ratio etiam illam 
partcm suadet, nam episcopalis dignitas a 
Christo est instituta, et ita haec divisio eccle- 
siarum episcopahum a Christi practqito ma- 
navit, licet modus et detcrminatio in particu- 
lari cx Petri et Apostolorum fuerit arbitrio, 
ideo.jue tanquam maxinie ncccssaria ad Ec- 
clesiie ordincm et regimen, slatim a principio, 
quoad ficri potuit, indicata est. 

5. Decimarum usus quando incospit. — 
Ciemens. — Decima- uniits diwccsis ad Uliits 



CAP. XXVIII. AD QUOS CLERICOS DECIM^E PERTINEANT JURE COMMUNI. 



19? 



clerum speciabant. — Et ita etiam facile sna- 
detur pars secunda , nam licet forte prior 
fuerit episcopatuum divisio , quam deciina- 
rum institutio (nam prius per aliquot an- 
nos omuia fuerunt communia , postea ex 
eleemosynis, et oblationibus fidelium clerici 
vivebant, et pauperibus subveniebatur, ut 
intelligi potest ex illo Pauli, 1 Corinth. 6 : 
De collectis autem quce fiunt in sanctos, et ex 
aliis quee refert Baronius, tom. 1, aimo 44, 
num. 68 et sequentibus) ; nihilominus etiam 
decimee imperatse sunt non multo post, qnan- 
doquidem earum meminit Clemens, lib. 2 
Constit., cap. 25, 34 et 33, et post eum fere 
omnes antiqui Patres, quos in principio bujus 
materiee retulimus. Semper ergo pro cleri et 
ministrorum Dei sustentatione, et cum dicta 
proportione imperatee fuerunt, ut in unaqua- 
que dioecesi ad clerum illius dioecesis pertiue- 
rent, quia ratio justitia? id postulabat, et ad 
debitum ordinem necessarium erat. Imo, 
quando erant omnia cotnmunia, non est pu- 
tandum in universa Ecclesia Catholica, jam 
per varias regiones dispersa, omnia fuisse ita 
commuuia, ut essent sub dominio totius uni- 
versalis Ecclesiee ; sed ita ut in unaquaque ec- 
clesia, vel civitate, Hierosolymitana, Alexan- 
driua, etc, omnia essent ibi communia; ita 
ergo decimse et oblationes ad singulas diiEce- 
ses cum proportione spectabant. Quod etiam 
aperte probatur ex 16, queest. 7, cap. Perve- 
nit, cap. Omnes Basilicce, et cap. Quoniam, 
cum aliis : et ratio est clara; tum quia in una- 
quaque dioecesi ministri ejus sunt illius cle- 
rici; ergo illis dari debent illius dicecesis de- 
cimai ; tum etiam quia hoc necessarium sem- 
per fuit ad servandum debitum ordinem, et 
confusionem et dissensionem vitamlam. 

6. Confirmatur tradita doctrina. — Quod ex 
tertia parte proposita aperte declaratur et cou- 
firmatur ; nam, ut Clemens dicit, dicto c. 25, 
ad unumquemque Episcopum', decimarum et 
ohlationum distributio spectabat; vitanda au- 
tem semper fuit Episcopatuum confusio, ideo- 
que ad uniusrujusque Episcopi curam suse 
dioecesis decimee pertinebant. Nou tamen pro 
solo Episcopo solvebantur, sed pro ipso et uni- 
verso clero, aliisque ecclesiasticis sumptibus 
et oneribus, unde non illi proprie, sed clero 
per illum solvebantur. Et hoc ipsum sumitur 
ex multis decretis, 12, queest. \, cap. Viden- 
tes, cap. Episcopus, capit. Prcecipimus, et se- 
quentibus; et 12, queest. 2, cap. Vulterance, 
cap. Cvncessio, cap. Quatuor, et sequeniibus. 
In quibus de divisione ecclesiasticorum reddi- 



tuum in quatuor partes perEpiscopum faeien- 
da, sermo est. Unde in capit. 1, 16, quaest. 7, 
sic Gregorius inquit : Decimas sub inanu Epis- 
copi f.re censenus, ut ille, qui cceteris prceest, 
omnibus juste distribuat, etc. ; et in cap. Per- 
venit, reprehendit Episcopos, qui decimas. at- 
que oblationes christianornm, non in sacerdotes 
proprice dicecesis conferunt. In quibus verbis 
rationes etiam hujus institutionis tanguntur, 
quia decimse institutse sunt pro his, qui divina 
populo ministrant; at non soli Episcopi mini- 
strant, sed etiam alii clerici; ergo. In clero 
autem Episcopus preeest ; ergo et illi peculiari 
ratioue provideri debet de necessariis ex fruc- 
tibus decimarum , et ipsi tanquam aliorum 
pastori committi debuit omnium reddituum 
dicecesis suse gubernatio. 

7. Quando decimce unius parocJdce ad illius 
clerum pertinere incceperint. — Tertio dicen- 
dum est, postquam dioeceses in parochias di- 
visoe fuere, uniuscujusque parochise decimas 
ad clerum, in illa parochia ex offlcio minis- 
trantem divina, per se loquendo pertinere, il- 
liquc esse reddendas, et non soli parocho, licet 
per illum regulariter distribuantur in quo 
consuetudo vel Episcoporum ordinationes ser- 
vandae sunt. Heec assertio imprimis habet fuu- 
damentum in his quse supra diximus, de di- 
visione parochiarum a Dionysio faeta, cum 
assignatione propriorum finlum, seu decima- 
rum ad unamquamque pertinentium. Inde 
enim plane constat, uniuscujusque parochine 
decimas pro ministris propriis solvi, non pro 
alienis ; in hoc enimsensuprobatumest, deci- 
mas parochias in illius ecclesia solvendas esse, 
noninaliena. Item facta divisione, eadem pro- 
portio servanda est inter parochias distinctas, 
quee inter diceceses distinctas prius servaba- 
tur, ut respondit Urbanus III, in cap. Super 
eo, de Parochiis, et rationes supra lactee pro- 
bant ; ergo. 

8. Di/ferentia consideranda inter parochias 
et diceceses. — Est autem hic consideranda 
quaidam differentia, nam parochiee nunquam 
debent intelligi ita divisee, ut unaquaeque so- 
lum parochum et inferiores clericos compre- 
hendat ; nam etiam Episcopus totius dicecesis 
ad clerum uuiuscujusque parochiic aliquo 
modo pertinet, tanquam principalis illius po- 
puli gubernator, et minister in spiritualibus, 
et suo modo etiam proximus , dioeceses vero 
ita fuerunt semper distinctee, ut clerus illius 
dicecesis solum Episcopum et inferiores com- 
prehendat. Nam licet Papa ex iustitutione di- 
vina, omnium ecclesiarum et episcopatuum 



198 



LID. I. DE JtlVlNO CULTU NECESSARIO EX PR&CEPTO. 



sit pastor , nihilominus quateuus Papa est, 
censetur esse extra, et supra clerum uniuscu- 
jusque diiccesis , prsesertim quoad uegotium 
dcciinarum, quia, tanquam supiemus prineeps 
et caput, non ordinario jure, sed altiori modo 
rie redditibus singularum dinecesum partici- 
pat, ut snpra tetigimus, et statim amplius ex- 
plicabimus. Alii vero superiores praelati epis- 
copalium dicecesuin, quos Ecclesia constituit, 
ut Archiepiscopi , primates, seu patriarcha?, 
valde etiam remote attingunt regimen et cu- 
ram suffraganeorum episcopatuum , et ideo 
extra clerum illorum censentur , maxiine in 
jure decimarum. 

9. Deciriue parochiales ad episcopum etiam 
pertiuent. — Ex his ergo satis probata manet 
non solum prima assertionis pars, sed aliquo 
modo etiam secimda quoad negationem illius 
exclusiva:', nimirum, quod deeimae parochia- 
les non pertineant ad soluni parochum, etiam 
per se et jure ordinario, quia etiam ad Epis- 
copum dieecesis cum proportione pertinent, 
quo sensu dicimus sub clero uniuscujusque 
parochise comprehendi. Dico autem, cuui pro- 
portione, quia inter clericos parochise cum pro- 
portione dividendee sunt decimee, et inter eos 
preelatus computatur, ad quem pars decima- 
rum spectat, ut recte docuit Abulens., queest. 
176, in 23 eap. Matth. ; et Panormitanus in 
cap. Cum contingat, de Decimis, num. 7, ubi 
quartam partem adEpiseopum pertineredicit, 
ut videtur expresse declaratum iu capit. Con- 
querente, de Offic. ordin., ubi inter episcopa- 
lia jura ponitur, Quarta decimationum ; et li- 
cct Glossa ibidicat, quod hanc quartam Epis- 
copus de consuetudine percipiebat , tamen et 
nullam probationem affert, et illa consuetudo 
sufficcre potuit ad introducendum jus ; vel 
certc ex antiquo jnre manasse, probabilius 
est : nam illa consuetudo consentanea est an- 
tiquis decretis cap. Voiis, cap. Vulteranai et 
sequeutibus, 1-2, q. 2. Unde iu cap. De quar- 
ta, de Preescript., clare supponitur hanc quar- 
tam pertinere ad Episcopum jure ordinario, 
cum ibi dicatur nccessariam esse preescriptio- 
nem quarirusinta annorum, ut parochus pos- 
sit i ontra Episcopum se tueri inhujus quartai 
petitione. Et idcni plane colligitur ex c. Quo- 
niara, de Dccimis, ibi : Tua parte retenta ; nam 
plane supponitur , partem alicjuam decima- 
rum praddialium parochiarum ita ad Episco- 
pum pertincic, ut tanquam suam possit illam 
rctincie. Signum est ergo esse certam partem 
ahquotam, quam oportct esse jure definitam 
ct concesiam ; nam propter solam cousuetu- 



dinem contingentem, non oporteret illam ex- 
ceptionem facere. Idem colligitur ex cap. Du- 
dum, eod. tit., ut ibi notant Joannes Andreas 
ct llostiensis, in ilhs verbis : Intentione tua 
de jure communi fundata petisti. Ne.c refert 
quod Glossa, quam sequitur Rebuffus , dict. 
qiuest. 7, num. 11, dicat illam esse narratio- 
nem partis, non Papae ; hoc, inquam, non ob- 
stat, tum quia id non satis constat ex verbis; 
tum etiam quia Papa iuferius consentit, dum 
ait non fuisse juri episcopali derogatum ; lo- 
quitur enim de jure quod pro se Episcopus 
allegaverat. 

10. Decimas mediante parochia deberi Epis- 
copo, aliqui dicunt. — Ratio institutionis . — 
Addunt tamen Joannes Andreas, et Abbas in 
dicto cap. Conquerente, dccimas de jure com- 
muni non deberi Episcopo, sed ecclesiis paro- 
chialibus; has vero ecclesias debere Episcopo 
quartam partem perceptarnm decimarum. 
Sed hoc in idem redit; dicuntur enim decimaj 
parochiarum non deberi Episcopo quasi im- 
mediate , sed mediante ipsa parochia : quia 
immediatum jus est in ipsa parochia, seu cle- 
ro illius, et respectu illius totus cumulus de- 
cimarum ad talem ecclesiam pertinentium 
congregandus : ex illo autem sua portio ad 
Episcopum spectat eeque primo, ac ad csete- 
ros de illo clero, vel etiam principalius, quia 
ipse de jure est principalis dispensator illius 
cumuli perceptarum decimarum ; et ita etiam 
in hoc modo loquendi vel non magis perti- 
nent decimae de jure communi ad parochum, 
quam ad Episcopum, respective loquendo de 
portionibus illorum , vel ad summum dici 
posse videtur, parochum esse quasi proximum 
ministrum, ad queoi jus colligendi decimas 
ecclesise suaa debitas pertinet. Propter hoc 
enim ille habet potestatem agendi ad peten- 
das omnes decimas parochise contra injuste 
occupantes, ut notavit Rebuffus, quaast. 9, n. 
16, licet non sibi soli, sed aliis consortibus pe- 
tat. Ratio autem hujus institutionis est supra 
tacta, quia Episco[ius est principalis minister 
singularum i>arochiarum ; ergo ratio postulat, 
ut de bonis ac decimis uniuscujusque paro- 
chiEe principaliter participet, unde olim etiam 
pars fructuum ilii conferebatur ut colligitur 
ex cap. Unio, 10, qmcst. 3. Quod tamen non 
de decimis, sed de oblationibus inulti mtelli- 
gunt, juxta alia jura ejusdem quaistionis. In- 
de vcro roboratur saltem ratio facta, quod 
Ejiiscopus semper habitus est tanquam pars 
et caput parochialis cleri ; ideo enim etiam 
oblationum particeps ficbat; ergo licet illud 



CAP XXVIII. AD QUOS CLERICOS DECIM.E PERTINEANT JURE COMMUNL 



199 



de oblationibus ordinariis usu videatur subla- 
tum, merito participatio decimarum jure com- 
muni retenta est. Neque buie assertioni divus 
Tliomas autCajetanusrefragantur, nam gene- 
ratim loquuntur de clericis babentibus ani- 
marum curam, sub quibus merito Episcopi 
comprebenduntur. Atque ex hac ratione con- 
stat, non esse boc limitandum ad parochiam 
cathedralis ecclesise , quia , quod attinet ad 
quartam partem decimarum preedialium, jura 
de omnibus parochiis dicecesis loquuntur. Nec 
majorem partem habet in decimis parochise 
ecclesise cathedralis, nisi ubi ipse fuerit pro- 
prius curatus ejus (ut notavit Rebuffus, dicta 
qusest. 7, num. 7, alios referens ), quia nullo 
jure plus illi tribuitnr 

11. Objectio. — Satisfit illi. — Dices, hac 
ratione concludi decimas singularum eccle- 
siarum, sive parochialium, sive episcopalium, 
cum debita proportione etkm ad Summum 
Pontificem pertinere, quia ipse etiam est cle- 
ricus babens aiiimarum curam ; habet autem 
curam omnium animarum in omnibus paro- 
chiis degentium, et ibi suas decimas persol- 
veiitium. Respondeo breviter, ex supra dictis 
capite duodecimo, loquendo de possibili, po- 
tuisse quidem jure communi statui, ut in dis- 
tributione omnium decimarum parochialium 
suam partem Summus Pontifex haberet, quia 
cum ipse sit caput omnium ecclesiarum, et 
universalis pastor spiritualis, in illo maxime 
locum habet finis proximus decimarum. Et 
ita suppomt D. Thomas, secunda secundee, 
qusest. 78, art. 4, ad 3 ; Alens., 3 part., qusest. 
51, memb. 6, art. 6; Abulensis, dicto cap. 
23, quaest. 176; Joannes Andreas, Hostien- 
sis, et alii, in cap. 1, de Decimis. Ad quod 
notari potest singulare verbum in Concilio 
Lateranensi, sub Alcxandro III, parte quarta, 
capite quarto : Cum homines, etc, decimas 
Ecdesue et mihi suhere teneantur ; est enim 
consideranda illa particula, et mihi; nam 
Pontifex est qui loquitur, et significat decimas 
sibi deberi. Sed illa particula, in cap. Cum 
homines, extra, de Decimis, omittitur; tamen 
potest intelligi, ut dicantur Pontitici deberi , 
tum quia ex prsecepto ejus debentur; tum 
quia est supremus dispensator illarum; tum 
quia jus habet de illis participandi, si velit et 
indigeat. Nihilominus jure communi et ordi- 
nario non usurparunt sibi Pontifices hoc jus, 
ut iidem auctores pro comperto habent, et 
nos in dicto capite ostendimus, et bujus insti- 
tutionis varias congruentias Abulensis supra 
adducit, Et in hoc sensu diximus supra, Pa- 



pam non comprehendi sub parocbia, seu clero 
parocbiali cui debentur decimse jure ordinario 
et communi; quamvis alioquin habeat supre- 
mum jus dispensandi omnes decimas, et ali- 
quam earum partem postulandi ex vera, ac 
justa causa, et necessitate. At Episcopus e 
converso quoad suam cauonicam portionem 
jure communi censetur de illo clero; quoad 
reliquas vero partes, licet habeat potestatem 
admiuistraiidi et distribuendi illas, habet ta- 
men illam alligatam juri communi, nec potest 
ea, quse ad alios pertinent, usurpare, nec no- 
vum onus clericis imponere, ut in multis 
decretis institutum est, 16, qusest. 1. Hac 
ergo ratione, merito dicimus decimas paro- 
chise non soli parocho deberi, quia etiam 
Episcopo magna ex parte, et quodammodo 
magis ac principalius debentur. 

12. Ojiibus ecclesice ministris decimce etiam 
debeantur — Addendum vero ulterius est, alia 
etiam ratione deberi decimas non solis paro- 
chis, quia, videlicet, in unaquaque ecclesia 
simul debentur aliis ministris altaris, qui ex 
titulo alicujus beneficii, ex decimis instituti, 
tenentur ex officio altari vel choro inservire. 
Hanc conclusionem principaliter intendunt 
Soto, et qui eum sequuntur : et licet non pos- 
sit positive (ut sic dicam) et in particulari ex 
jure ostendi, ostenditur autem imprimis illa 
ratione, quod decimse non sunt institutse pro- 
pter solum ministerium curandi animas, seu 
ministrandi illis sacramenta, sed simpliciter 
propter miuisterium divini cultus, cap. Ex 
parte, 2, de Decim. Quia populus christianus 
non tenetur tantum sacramenta suscipcre, sed 
etiam sacrificia offerre, ac Deum publice co- 
lere et laudare, fidemque profiteri, ac tueri ; 
ad hos autem fines, necessarium est, non so- 
lum alere ministros qui curam habeant ani- 
marum, sed etiam alios, qui Deum variis mo- 
dis colant nomine totius populi, et fidem 
tueautur ac doceant, et verbo Dei populum 
pascant ; ergo decimse non tantum curatis, 
sed etiam aliis ex officio ministrantibus spi- 
ritualia deberi possunt. Atque hoc modo po- 
test hoc ex jure colligi partim negative, par- 
tim ex generalibus locutionibus e.t rationibus 
decimarum, quse in jure babentur Negative 
quidem, quia nullum est jus ita prsecipiens 
decimas dari parochis, ut alii ministri eccle- 
sise excludantur : ad summum enim dicunt 
jura, decimas persolvendas esse parochiis ; at 
in parochiis non solum computantur parochi, 
sed etiam alii ministri, licet cura et admini- 
stratio proxima parochise, et bonorum ad 



200 Lin. I 

eam pertinentium , peculiari modo Rcctori 

ejus commissa sit. 

13 Unde adjungi potest alia probatio ex 
generalibus loeutionibiis ; nam in cap. Non 
est,dc Decimis, dicitur, decimas esse ministris 
Eccles>ce tribuendas ; et in cap. Ex parle, "2, 
supponitur cananicis in sua ecclesia esse de- 
bitas ; et in cap. Tua, 1, dicitur, Deo debitam 
csse solutionem decimarum , quia nimirum 
propter cultum suum principaliter imperan- 
tur, unde subditur, esse clericis exhibendas, 
quibus eas ipse pro suo cultu concessit. Et in 
c. i, 16. q. 7 absolute dicitur: Decimas in 
v.sum pietatis concessas esse, canonica aucto- 
ritas den.onstrat. Et hoc maxime probant an- 
tiqui canones, qui in divisione decimarum 
disposuerunt, ut quarta pars non solis paro- 
cbis daretur, sed presbyteris , diaconibns et 
clero divideretur, ut dicitur in cap. Ad hoc, 16, 
q. 1, et aliis supra citatis. Quae jura antiqua 
quoad lianc partem non sunt per posteriora 
decreta sublata, nec parocbiarum divisio ob- 
stat, quominus illa in sua vi possint rema- 
nere. 

14. Objectiones proponuntur, — Qnorum- 

dam opinio. — Sed objici potest, quia binc se- 

quitur decimas pra?diales non ad solum cle- 

rum pertinere, sed etiam ad pauperes, quia 

etiam illis sua portio decimarum ex vi com- 

munis juris applicanda est; consequens est 

plane falsum, ut ex omnium sententia et ex 

dictis in capite preecedenti constat. Similiter 

sequitur, decimas aliqua ex parte non perti- 

nere ad personas clericorum, sed etiam ad 

ipsam ecclesiam, seu fabricam ejus, iu qua 

etiam pars aliqua decimarum expendi de- 

bet, juxta dispositiouem juris. Consequens est 

falsum, quia materiale ipsum templum non 

est capax juris; sed clerici vel rectores ejus 

babent tale jus cum tali obligatione seu onero. 

Denique si ratio facta esset efficax, quotquot 

miuistri Ecclesise ex decimis ejus aluntur, 

computandi essent inter eos quibus decimse 

debentur, etiam cantores laici, et famuli, quia 

omnibus datur aliqua pars decimarum, ex vi 

illius lfgis : Non alligabis os bovi trituranti, 

et : Dignus est merccnarius mercede sua. l'rop- 

ter hcei' et similia, dicunt aliqui decimas solis 

parochis proprie deberi, et ad summum etiam 

Episcopis; ca-teros antern ecclesise ministros 

non habere jns ileciniarum, qnia populus non 

tenelur l-os alerc, cum illius utilitatem non 

procurent ; sed cdlcsia, cui inserviunt, adhoc 

tcnctur,qute obligatio cadit in eos, qui liabent 

animarum, etcon^equcnter eiiam ecclesiarum 



DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PU/ECEPTO. 

curam. Tenentur enim illi alere cx suis red- 
ditibus ministros ot coadjutores sibi necessa- 
rios, ut suo muneri possint satisfacere, sive 
iUiministri clerici sint, sive etiam laici, pro 
ratione et modo ministerii aut servitii ecele- 
sia?, ad quod conducuntur. 

4 5. Solvuntur objectiones.— Respondeo, ad 
excludendas has et similes objectiones, et rem 
totam explicandam, dictum a nobis esse, de- 
cimas deberi iliis ministris altaris, qui ex ti- 
tulo alicujus beneficii tenentur in ecclesia ad 
aliquod ministerium spirituale, etiamsi pro- 
priam animarum curam non habeant. Quod 
omnino verum esse probatur, quia illi proprie 
et in rigore debentnr decimea, qui habet jus 
spirituale in quo fundatur tale debitum ; sed 
omnes illi qui habent tale beneficium, habent 
jus ad percipiendos fructus ejus, etiamsi sint 
fructus decimarum ; ergo. Major ex supra no- 
tatis clara est, quia in decima duo tantum a 
D. Thoma et Doctoribus distinguuntur, red- 
ditus ipsi materiales, et jus spirituale; cui 
ergo ista duo proprie conveniunt, propriis- 
sime etiam decimee debentur. Minor autem est 
etiam certa Nam omnia beneficia, etiamsi 
curata non sint, in spirituali jure fundata 
sunt, et illud principaliter includunt ; tempo- 
rale autem est quasi annexum, et hoc est to- 
tum fundamentum simoniee, in venditione et 
emptione beneficiorum; non enim tantum in 
beneficiis curatis, sed iu omnibus simonia 
committitur, et ideo ait Soto, non posse sine 
errore negari, jus ad decimas in talibus bene- 
ficiis spirituale esse. Et confirmatur ac decla- 
ratur, quia licet alii clerici non ita immediate 
incumbant saluti animarum, sicut curati, ni- 
hilominus non tantum actiones proprise paro- 
chorum spirituales sunt, sed etiam alia;; ergo 
alipe etiam sufficiunt ad fundandum jus, et 
proprium debitum decimarum, quia non est 
de ratione hujrs juris ut fundetur in actioni- 
bus directe operantibus salutem animarum, 
sed satis est ut sint actiones spirituales perti- 
nentes ad cultum Dei. Eo vel maxime quod 
nullae sunt hujnsmodi actiones factae a mii.is- 
tris Ecclesiae, ut tales sunt, quee non conferant 
ad animarum salutem, licct non omnes sequa- 
liter, neque cum eadem necessitate, quod pa- 
rum refert. 

16. Aceedit tandem quod utrumqne genus 
actionum pertinentium tam directe ad cura- 
tionem animarum, quam ad alia ministeria 
divini cultus, potest duobus modis fieri, scili- 
cct, vel ex propiio officio collato per Kccle- 
siam cum spirituali titulo, vel non ex oflicio, 



CAP XXIX. COROLLARIA, ET ASSERTIOKES EX BOCIBIKA SITEIUORIS CAPITIS. 



201 



sed aut devotione, ut fit a religiosis, vel mer- 
cenario stipendio, sicut fit a elericis mercede 
conductis, inter quos modostanta est differen- 
tia, ut etiam ministerium propriorum paro- 
chorum, nisi fiat priori rnodo, non sufficiat, 
ut sic operantibus decimse proprie debeantur. 
Et hac ratione, religiosis ut sic et ex proprio 
jure non debentur decimse, etiamsi maxime 
cooperentur auimarum saluti , ut est certa 
omnium sententia. Nec etiam clerico capella- 
no per mercedem conducto ut parochum ju- 
vet, debentur decimee, sed parochus vel Epis- 
copus debet ei suam mercedem. Ergo simili 
modo dicendum est inaliis spirilualibus actio- 
nibus, ac ministeriis divini cultus, quod licet, 
facta ex devotione vel mercenaria conductio- 
ne, non sufficiant ad fundandum proprium 
debitum decimarum, nihilominus facta ex of- 
cio ratione beneficii et tituli spiritualis, fun- 
dant proprium jus, cui etiam correspondet pro- 
prium debitum decimarum. 

1 7 .Non esse eamdem ratinnem in pauperibus, 
atque in aliis clericis. — Et ita facile responde- 
tur objectionibus factis. Imprimis enim non 
est ea lem ratio de pauperibus, quia illi nun- 
quam habent intrinsecum jus adaliquam par- 
tem decimarum, sed ipsis clericis dantur be- 
neficia cumhoconeresubveniendi pauperibus, 
sive onus illud sit ex propria justitia, sive ex 
charitate, yel alia virtute, quod alibi est trac- 
tandum. Unde optime dixit Ambrosius, serm. 
58 de Ascens: llle bonus Chrisiianus est, qui 
decimas Deo annis singulis erogandas pauperi- 
lus reddit, qui sacerdotibus suis honcrem im- 
pendit ; pauperibus ergo decimse sunt erogan- 
dse, sed per sacerdotes locum Dei tenentes, 
qui decimarum solutione honorandi sunt. Sic 
etiam Clemens, 1. 2 Constitutionum, cap. 25: 
Qiccz secundum Dei mandatum (ait) tribauntur, 
decimas dico et primitias insvmat Fpiicopus, 
ut homo Dei, quw causa pauperum sponte offe- 
runtur, disiribuat dccenter, etc. Et plura de 
hoc videri possuut iu Abulens., in d. c. 23 
Matt.,qu#st. 117. 

18. Quid de templi fabrica dicendum. — 
Eademque ratio estde fabrica cum proportio- 
ne. Quod si fortasse contingat, ut olim obser- 
vatum erat, partem aliquam decimarum uulli 
chrico seu beneficiato applicari, sed ad usum 
fabriea? vel pauperum reservari. tuncquidem 
deeimae illa; non debentur proprie alicui cle- 
rico in particulari, ut inejus dominium traus- 
fcrantur; sed debentur ecclesise, non quidem 
materiali templo, ut objectio procedebat, sed 
ratioue templi debentur ecclesitu, id est, cle- 



ro, ut in talem usum, et non in alium illas 
dispenset ; non est autem ita de decimis, quea 
per institutionem beneficiorum ecclesiastico- 
rum variis modis applicatae sunt clericis ad 
varia ministeria ; nam tunc proprium jus de- 
cimarum confertur clerico habenti tale bene- 
ficium. Et ideo etiam non est simile de aliis 
qui ecclesiae inserviunt (etiam ia spirituali- 
bus), tantum ut mercenarii conducti, quia 
illi non habent intrinsecum jus ad decimas, 
neque respectu plebis solventis decimas ha- 
bent propriam actionem, sed tantum respectu 
Episcoporum, parochorum, vel ecclesiarum, 
quse eos conduxerunt; secus vero est de his 
qui ratione beneficii ministrant in quibus- 
cumque spiritualibus actionibus, ut declara- 
tum est. 

CAPUT XXIX. 

COROLLARIA ET ASSERTI0NES QVJE EX DOCTRINA 
PRiECEDENTIS CAPITIS INFERUNTUR. 

1 Decimasprimo Episcopis deberi. — Ex dic- 
tis in superiori capite, inferimus primo,decimas 
primo ac principaliter deberi Episcopis, quia 
prineipaliter habentcuram animarum exoffi- 
cio, et prseterea adeos proxime pertinetspiri- 
tuale regimen clericorum, et Christiani populi 
in rebus ecclesiasticis,etiam adforum externum 
pertinentibus, propter quod munus etiam de- 
cimse merito impendi possunt. Ad eosque ma- 
xime spectat subventio pauperum, et omnia 
alia onera propter quae decimee exigi possunt. 
Tria autem genera decimarum videntur ad 
Episcopos pertinere. Unum est ratione Cathe- 
dralis ecclesiae, cujus peculiarimodo est mem- 
brum etcaput, etideo illi debetur jure ordina- 
rio magna portio decimarum, ac reddituum 
talis ecclesiee. Aliud est ratione parochiarum 
suse dicecesis, quarum etiam est suo modo 
membrum et caput, et ideo quarta pars deci- 
marum illi debetur jure communi, ut osten- 
sum est. Quod si in aliqua, vel aliquibus ec- 
chsiis paroehialibus ipse est immediatus cu- 
ratus, ad illum etiam pertinebunt deeimse, 
qua3 parochis deberi solent, sive illa parocliia 
sit suae ecclesise Cathedralis, sive aliarum : ea- 
dem enim ratio quoad hoc est de omnibus. 
Unde si aliquee diceceses nunc sunt ( ut revera 
sunt ), in quibus parochiae non sunt ita divi- 
sa3, ut insingulis sint propria beneficia curata 
pro parochis instituta, sed sub cura Episcopi 
immediate maneaut, et per mercenarios ab 
ipso constitutos animarum cura ministretur, 



202 



Lli:. 1 DE DIVINO CULTU NECESSARIO EX PKjECEPTO. 



ibi habebit Episcopus omnes decimas paro- 
chorum ; leuebitur autem ipse eongruenter 
alere diijiios et sufficientes auimarum paslo- 
res, et alia onera talium eeclesiarum sustine- 
te. Tertium geuus deciinarum episcopalium 
esse potest ad ipsius personam seu mensam 
immediate pertinens ex pra^diis quce sunt in- 
tra terminos suse direcesis, et nullius parochise 
vel particularis ecclesiai sunt ; nam decimae 
proediales inde consurgentes ad Episeopum 
pertinent, ut diximus. Et hrec dici possunt de 
communi jure, possunt tamen consuetudine 
augeri vel minui, ut constat ex dictis, etpaulo 
inferius aliquid addemus. 

2. Post Episcopos decimas parochis prwci- 

pue iljleri. — Secundo, sequitur ex dietis, post 

Episcopos, decimas prsecipue deberi parochis, 

tam titulo justitise, quam omni alio qui in 

hac materia intervenire possit. Et hanc con- 

clusionem cum prsecedenti fortasse intendit 

D. Thomas. Nam hie duplex ordo ministro- 

rum est maxime per se (ut sic dicam ) neces- 

sarius in Christiano populo, et in qualibet 

etiam parochiali ecclesia. In ministris ergo 

Eeclesise uecessariis parochi tenent secundum 

locum (nam de Summo Pontifice nune nou 

agimus ), ipsique maxime sustinent pondus 

ministerii spiritualis, et ad illud ex officio et 

peculiari titulo tenentur; ergo illis maxime 

debentur deeimse ex justitia, et cousequenter 

etiam ex charitate, quia sunt peculiari modo 

spirituales patres et pastores suorum subdito- 

rum, et ex religione, quia eorum sustentatio 

addivinum eultum maxime pertinet, et quia 

peculiari modo vicem Dei gerunt. Denique 

etiam ex obedientia maxime illis debentur, 

quia hsec est voluntas Ecelesise, ut illi prsecipue 

ex decimis alantur, et hoc maxime praecipiunt 

jura, ideoque diligentissime provident ut be- 

neficia curata in sua institutione conserven- 

tur, et suffieientes habeant redditus, ut patet 

ex Tridentino, session. 23, cap. 16, de Re- 

form. Mnauta vero pars decimarum, prseser- 

tim parocliialium, ad parochos pertineat , 

non invenio in jure defmitum specialiter. Si 

tamen speetemus jus autiquum, quarta pars 

fruetiium deciniaruin uninseujusque parochiie 

perlinctad cleruin ecclesiaj lllius. Unde si in 

illa ecclesianou fuennt alia hcnelicia instituta 

ex deciruis , ad in-ervieudum illi ecclesise , 

pra.-ler paiochiale, ad paroclium pertinebit 

quarta pars derirnarum pi;edialiuin, pneter 

pci.-onali's, et ohlationes, ct alia commoda. 

l|i!-e vero tenebitur neccssarios sibi ministros 

adjutoresque couduecre, et suis sumptibus 



alere ; nec in hoc poterit amplius populum gra- 
vare, quia hae lege et conditione illi tanta 
pars decimarum tribuitur in Concilio Triden- 
tino, sessione vigcsima prima, de Reform., 
c. A, arg. c. ultim. de Ecclesiiseedif., et c. Et 
temporis, 1